# واژه‌نامهٔ علمی فلک‌بین

> اصطلاح‌های نجوم، فضا، زمین و فیزیک به فارسی، هر کدام با تعریف یک‌جمله‌ای، معادل انگلیسی و املای تصمیم‌گرفته.

نشانی: https://falakbin.ir/glossary

## اصطلاح‌ها

- **آب زیرزمینی** (groundwater) · زمین: آب زیرزمینی آبی است که منفذها و شکستگی‌های خاک و سنگ را در ناحیهٔ اشباع زیر سطح زمین پر می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#groundwater]
- **آبخوان** (aquifer) · زمین: آبخوان واحدی زمین‌شناختی از سنگ یا رسوب اشباع است که تراوایی کافی برای رساندن مقدار قابل‌استفادهٔ آب به چاه یا چشمه دارد. [https://falakbin.ir/glossary/aquifer] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4558)
- **آتشفشان** (volcano) · زمین: آتشفشان دهانه یا شکافی در پوستهٔ یک سیاره یا قمر است که ماگما، گاز و خاکستر از درون آن بیرون می‌ریزند، و نیز کوهی که از انباشته شدن همین مواد گرداگرد دهانه ساخته می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/volcano]
- **آذرخش** (lightning) · زمین: آذرخش تخلیهٔ الکتریکی ناگهانی درون ابر، میان دو ابر یا میان ابر و زمین است که هوای مسیرش را تا حدود ۳۰ هزار درجهٔ سلسیوس داغ می‌کند و تندر از همین گرما برمی‌خیزد. [https://falakbin.ir/wiki/lightning]
- **آرگومان حضیض** (argument of periapsis) · نجوم و اخترفیزیک: آرگومان حضیض زاویهٔ میان راستای گرهٔ صعودی و راستای حضیض مداری است که در صفحهٔ مدار و در جهت حرکت جسم، از کانون مداری سنجیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#argument-of-periapsis]
- **آزمون‌پذیری** (testability) · روش علمی: آزمون‌پذیری ویژگی ادعایی است که می‌توان پیامدهای مشاهده‌پذیرش را مشخص کرد و با شواهد تجربی میزان سازگاری آن ادعا با واقعیت را سنجید. [https://falakbin.ir/glossary#testability]
- **آشکارسازی منابع تصویر** (image source detection) · عکاسی نجومی: آشکارسازی منابع تصویر فرایند یافتن نامزدهای منابع نوری در دادهٔ تصویر بر پایهٔ معیارهایی مانند آستانهٔ روشنایی، شکل و پیوستگی پیکسل‌هاست. [https://falakbin.ir/glossary#image-source-detection]
- **آفست آینهٔ ثانویه** (secondary mirror offset) · رصد و ابزار: آفست آینهٔ ثانویه جابه‌جایی حساب‌شدهٔ آینهٔ ثانویه در تلسکوپ نیوتنی نسبت به جای هندسیِ مرکزی است که به دریافت متقارن مخروط نور کمک می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#secondary-mirror-offset]
- **آلودگی نوری** (light pollution) · رصد و ابزار: آلودگی نوری روشنایی بیش از حد یا نابه‌جای چراغ‌های ساخت بشر است که آسمان شب را روشن می‌کند، ستاره‌های کم‌نور را پنهان می‌کند و بر جانوران و خواب انسان هم اثر می‌گذارد. [https://falakbin.ir/wiki/light-pollution]
- **آلیاسینگ نمونه‌برداری** (sampling aliasing) · عکاسی نجومی: آلیاسینگ نمونه‌برداری خطای بازنمایی ناشی از تمایزناپذیری بسامدهای متفاوت در دادهٔ نمونه‌برداری‌شده است که در تصویر می‌تواند جزئیات یا الگوهای کاذب ایجاد کند. [https://falakbin.ir/glossary#sampling-aliasing]
- **آنالما** (analemma) · نجوم و اخترفیزیک: آنالما نقش هشت‌مانندی است که اگر یک سال تمام، هر روز در ساعتی ثابت، جای خورشید در آسمان ثبت شود پدید می‌آید و از انحراف محوری زمین و بیضی بودن مدار آن سرچشمه می‌گیرد. [https://falakbin.ir/wiki/analemma]
- **آنتروپی** (entropy) · فیزیک: آنتروپی کمیتی در ترمودینامیک است که شمار چینش‌های ممکن ذره‌های یک سامانه با همان حالت کلی را می‌سنجد و در سامانهٔ منزوی هرگز کم نمی‌شود؛ برای همین گرما خودبه‌خود از سرد به گرم نمی‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/entropy]
- **آهنربا** (magnet) · فیزیک: آهنربا جسمی است که میدان مغناطیسی پایدار خودش را دارد و آهن، نیکل و کبالت را به سوی خود می‌کشد؛ هر آهنربا دو قطب شمال و جنوب دارد و قطب‌های همنام یکدیگر را می‌رانند. [https://falakbin.ir/wiki/magnet]
- **آینهٔ اصلی** (primary mirror) · رصد و ابزار: آینهٔ اصلی بزرگ‌ترین آینهٔ گردآورندهٔ نور در تلسکوپ بازتابی است که نور ورودی را برای تشکیل تصویر به سوی کانون بازمی‌تاباند. [https://falakbin.ir/glossary#primary-mirror]
- **آینهٔ ثانویه** (secondary mirror) · رصد و ابزار: آینهٔ ثانویه آینه‌ای در مسیر نور بازتابیده از آینهٔ اصلی است که نور را هدایت می‌کند و بسته به طرح تلسکوپ، تخت یا خمیده است. [https://falakbin.ir/glossary#secondary-mirror]
- **ابر** (cloud) · زمین: ابر توده‌ای دیدنی از قطره‌های ریز آب یا بلورهای یخ معلق در جو است که بیشتر وقتی هوای مرطوب بالا می‌رود و سرد می‌شود، با میعان بخار آب روی ذره‌های غبار و نمک ساخته می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/cloud]
- **ابر شب‌تاب** (noctilucent cloud) · زمین: ابر شب‌تاب بلندترین ابر جو زمین است، ساخته از بلورهای یخ در ارتفاع حدود ۸۰ کیلومتری، که در شب‌های تابستانی عرض‌های بالا پس از غروب، با نور خورشیدِ زیر افق، آبی‌نقره‌ای می‌درخشد. [https://falakbin.ir/wiki/noctilucent-cloud]
- **ابررسانا** (superconductor) · فیزیک: ابررسانا ماده‌ای است که زیر دمایی معین مقاومت الکتریکی‌اش دقیقاً صفر می‌شود و میدان مغناطیسی ضعیف را از درون خود بیرون می‌راند؛ آهنرباهای دستگاه MRI با سیم‌های ابررسانا ساخته می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/superconductor]
- **ابرزمین** (super-Earth) · نجوم و اخترفیزیک: ابرزمین سیارهٔ فراخورشیدی‌ای است با جرمی بیشتر از زمین و کمتر از نپتون، معمولاً تا حدود ده برابر جرم زمین؛ این نام دربارهٔ سنگی بودن یا زیست‌پذیری‌اش چیزی نمی‌گوید. [https://falakbin.ir/wiki/super-earth]
- **ابرماه** (supermoon) · نجوم و اخترفیزیک: ابرماه نام رایج ماه کاملی است که نزدیک کمترین فاصلهٔ ماه از زمین رخ می‌دهد و تا حدود ۱۴ درصد بزرگ‌تر و ۳۰ درصد روشن‌تر از ماه کامل در دورترین فاصله دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/supermoon]
- **ابرنواختر** (supernova) · نجوم و اخترفیزیک: ابرنواختر انفجار ویرانگر یک ستاره است که می‌تواند چند هفته به اندازهٔ یک کهکشان کامل بدرخشد و از فروپاشی هستهٔ ستاره‌ای پرجرم یا انفجار کامل یک کوتولهٔ سفید رخ می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/supernova]
- **ابطال‌پذیری** (falsifiability) · روش علمی: ابطال‌پذیری ویژگی ادعایی است که دست‌کم یک مشاهدهٔ ممکن با آن ناسازگار باشد، هرچند رد تجربی آن به بررسی خطاها و فرض‌های کمکی نیاز دارد. [https://falakbin.ir/glossary#falsifiability]
- **ابیراهی رنگی** (chromatic aberration) · رصد و ابزار: ابیراهی رنگی خطای تصویری ناشی از وابستگی شکست نور به طول موج است که رنگ‌های مختلف را در کانون‌ها یا مقیاس‌های تصویری متفاوت تشکیل می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#chromatic-aberration]
- **ابیراهی کروی** (spherical aberration) · رصد و ابزار: ابیراهی کروی خطایی نوری است که در آن پرتوهای عبوری از ناحیه‌های مختلف دهانه، حتی برای منبع روی محور، در یک نقطه متمرکز نمی‌شوند. [https://falakbin.ir/glossary#spherical-aberration]
- **ابیراهی کما** (coma) · رصد و ابزار: ابیراهی کما خطایی نوری در تصویر نقاط دور از محور نوری است که آن‌ها را به لکه‌هایی نامتقارن و دنباله‌دار شبیه دنباله‌دار کوچک تبدیل می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#coma-aberration]
- **اپتیک تطبیقی** (adaptive optics) · رصد و ابزار: اپتیک تطبیقی فناوری‌ای است که با آینه‌ای تغییرشکل‌پذیر، صدها بار در ثانیه، بیشتر تاری تلاطم جو را در تلسکوپ زمینی جبران می‌کند تا تصویر به تیزی ذاتی خود تلسکوپ نزدیک شود. [https://falakbin.ir/wiki/adaptive-optics]
- **اتالون** (etalon) · رصد و ابزار: اتالون قطعه‌ای نوری با دو سطح بازتابندهٔ موازی است که به کمک تداخل چندگانه، نور را در نوارهای باریک و جدا از هم عبور می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#etalon]
- **اتساع زمان** (time dilation) · فیزیک: اتساع زمان پدیده‌ای در نسبیت است که در آن ساعتی که نسبت به ناظر حرکت می‌کند، یا ژرف‌تر در چاه گرانشی است، از دید همان ناظر کندتر کار می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/time-dilation]
- **اتساع زمان گرانشی** (gravitational time dilation) · فیزیک: اتساع زمان گرانشی کندتر گذشتن زمان در ژرفای بیشتر یک چاه گرانشی، مثلاً نزدیک‌تر به یک جرم بزرگ، نسبت به جایی بالاتر در همان چاه است؛ ساعت‌های ماهواره‌های GPS باید همین اثر را جبران کنند. [https://falakbin.ir/wiki/gravitational-time-dilation]
- **اتصال مداری** (spacecraft docking) · فضا و پرواز فضایی: اتصال مداری پیوند مکانیکی دو فضاپیما در مدار با سازوکار اتصال است که پس از نزدیک‌شدن و هم‌راستاسازی کنترل‌شدهٔ آن‌ها انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#spacecraft-docking]
- **اتم** (atom) · فیزیک: اتم کوچک‌ترین واحد یک عنصر شیمیایی است که ویژگی‌های آن عنصر را دارد و از هسته‌ای کوچک و مثبت و الکترون‌هایی در اطرافش ساخته شده، با قطری حدود یک‌دهم تا نیم نانومتر. [https://falakbin.ir/wiki/atom]
- **اثر دوپلر** (Doppler effect) · فیزیک: اثر دوپلر تغییر بسامد و طول موج دریافتی یک موج است وقتی منبع و ناظر به هم نزدیک یا از هم دور می‌شوند، مثل بم شدن ناگهانی آژیر آمبولانسی که از کنارتان می‌گذرد. [https://falakbin.ir/wiki/doppler-effect] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4573)
- **اثر فوتوالکتریک** (photoelectric effect) · فیزیک: اثر فوتوالکتریک کنده شدن الکترون از سطح یک ماده بر اثر تابش نوری است که بسامدش از حدی معین بیشتر باشد؛ اینشتین در سال ۱۹۰۵ آن را با بسته‌های انرژی نور، یعنی فوتون‌ها، توضیح داد. [https://falakbin.ir/wiki/photoelectric-effect]
- **اثر کوریولیس** (Coriolis effect) · فیزیک: اثر کوریولیس انحراف ظاهری مسیر جسم‌های متحرک از دید ناظری چرخان است؛ روی زمین این انحراف در نیم‌کرهٔ شمالی به راست و در جنوبی به چپ است و جهت چرخش چرخندهای بزرگ را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/coriolis-effect]
- **اثر گلخانه‌ای** (greenhouse effect) · زمین: اثر گلخانه‌ای گرم‌تر ماندن سطح یک سیاره است، چون گازهایی مانند بخار آب و دی‌اکسید کربن تابش فروسرخِ برخاسته از سطح را جذب می‌کنند و بخشی را به سوی سطح برمی‌گردانند. [https://falakbin.ir/wiki/greenhouse-effect]
- **اثر معکوس** (backfire effect) · روش علمی: اثر معکوس افزایش باور به اطلاعات نادرست پس از دریافت اصلاحیهٔ آن‌هاست که در برخی پژوهش‌ها گزارش شده، اما پیامد عمومی و پایدار اصلاح اطلاعات نیست. [https://falakbin.ir/glossary#backfire-effect]
- **اثر ویلسون** (Wilson effect) · نجوم و اخترفیزیک: اثر ویلسون تغییر ظاهر لکهٔ خورشیدی نزدیک لبهٔ قرص است که فرورفته‌بودن تراز تابش مرئی لکه نسبت به نورسپهر پیرامون را آشکار می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#wilson-effect]
- **اجماع علمی** (scientific consensus) · روش علمی: اجماع علمی توافق گستردهٔ متخصصان یک حوزه دربارهٔ نتیجه‌ای است که از ارزیابی مجموعهٔ شواهد به دست آمده و با شواهد تازه بازنگری‌پذیر است. [https://falakbin.ir/glossary#scientific-consensus]
- **احتمال بارش** (probability of precipitation) · زمین: احتمال بارش شانس رسیدن بارش به آستانهٔ تعیین‌شدهٔ ارائه‌دهنده در یک نقطه و بازهٔ زمانی مشخص است که به درصد بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/precipitation-probability]
- **احتمال پسین** (posterior probability) · روش علمی: احتمال پسین احتمال یک فرض یا رویداد پس از منظورکردن شواهد مشخص است که در استنباط بیزی از احتمال پیشین و مدلِ شواهد به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#posterior-probability]
- **احتمال پیشین** (prior probability) · روش علمی: احتمال پیشین احتمال نسبت‌داده‌شده به یک فرض یا رویداد پیش از منظورکردن شواهد تازهٔ موردبحث است که می‌تواند بر اطلاعات و تجربه‌های قبلی تکیه داشته باشد. [https://falakbin.ir/glossary#prior-probability]
- **احتمال شرطی** (conditional probability) · روش علمی: احتمال شرطی احتمال وقوع یک رویداد با فرض وقوع رویدادی دیگر است که در حالت رویدادهای گسسته، با محدودکردن فضای موردبررسی به شرطِ دارای احتمال ناصفر محاسبه می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#conditional-probability]
- **اخترزیست‌شناسی** (astrobiology) · نجوم و اخترفیزیک: اخترزیست‌شناسی دانشی میان‌رشته‌ای است که خاستگاه، گسترش و آیندهٔ حیات در کیهان را بررسی می‌کند و از جمله می‌پرسد آیا جایی جز زمین حیات دارد یا نه. [https://falakbin.ir/wiki/astrobiology]
- **اخترشناسی آماتوری** (amateur astronomy) · رصد و ابزار: اخترشناسی آماتوری رصد، عکاسی و پژوهش آسمان به‌عنوان سرگرمی و بیرون از کار حرفه‌ای است که با چشم، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک انجام می‌شود و گاهی به کشف واقعی هم می‌رسد. [https://falakbin.ir/wiki/amateur-astronomy]
- **اخترشناسی پرتو ایکس** (X-ray astronomy) · رصد و ابزار: اخترشناسی پرتو ایکس شاخه‌ای از اخترشناسی است که چشمه‌های بسیار داغ و پرانرژی مثل سیاه‌چاله‌ها، ستاره‌های نوترونی و گاز خوشه‌های کهکشانی را با پرتو ایکسشان، با ابزارهایی بالای جو، مطالعه می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/x-ray-astronomy]
- **اخترشناسی رادیویی** (radio astronomy) · رصد و ابزار: اخترشناسی رادیویی شاخه‌ای از اخترشناسی است که اجرام آسمانی را با موج‌های رادیویی‌شان، به کمک تلسکوپ‌های رادیویی و تداخل‌سنج‌ها، مطالعه می‌کند؛ تپ‌اخترها و تابش زمینهٔ کیهانی را همین شاخه کشف کرد. [https://falakbin.ir/wiki/radio-astronomy]
- **اخترشناسی فروسرخ** (infrared astronomy) · رصد و ابزار: اخترشناسی فروسرخ شاخه‌ای از اخترشناسی است که با نور فروسرخ اجرام سرد، ستاره‌های در حال تولد پشت غبار و کهکشان‌های بسیار دور را مطالعه می‌کند، بیشتر از فضا یا کوه‌های بلند و خشک. [https://falakbin.ir/wiki/infrared-astronomy]
- **اختروش** (quasar) · نجوم و اخترفیزیک: اختروش هستهٔ بسیار درخشان کهکشانی دوردست است که در آن قرص برافزایشی داغ پیرامون سیاه‌چالهٔ کلان‌جرم مرکزی از همهٔ ستارگان آن کهکشان روی هم پرنورتر می‌تابد. [https://falakbin.ir/wiki/quasar]
- **اختفا** (occultation) · نجوم و اخترفیزیک: اختفا پنهان شدن یک جرم آسمانی پشت جرم دیگری است که از دید ناظر بزرگ‌تر به نظر می‌رسد، مانند گذشتن ماه از جلوی یک ستاره یا سیاره. [https://falakbin.ir/wiki/occultation]
- **اختلاف منظر ستاره‌ای** (stellar parallax) · نجوم و اخترفیزیک: اختلاف منظر ستاره‌ای جابه‌جایی ظاهری کوچک یک ستارهٔ نزدیک در برابر ستاره‌های دورتر است که از گردش سالانهٔ زمین دور خورشید پدید می‌آید و فاصلهٔ ستاره را مستقیم با هندسه می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/stellar-parallax]
- **ادغام کهکشان‌ها** (galaxy merger) · نجوم و اخترفیزیک: ادغام کهکشان‌ها فرایندی است که طی آن دو یا چند کهکشان بر اثر برهم‌کنش گرانشی به یک سامانه تبدیل می‌شوند، بی‌آنکه برخورد مستقیم ستاره‌ها معمول باشد. [https://falakbin.ir/wiki/galaxy-merger]
- **اسپاگتی‌شدن** (spaghettification) · فیزیک: اسپاگتی‌شدن کشیده شدن جسم در راستای سقوط و فشرده شدنش در پهناست که نیروی کشندی بسیار شدید، مثلاً نزدیک سیاه‌چاله، پدید می‌آورد و جسم را مثل رشتهٔ اسپاگتی باریک و بلند می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/spaghettification]
- **استدلال دوری** (circular reasoning) · روش علمی: استدلال دوری استدلالی است که نتیجهٔ مورد ادعا را آشکارا یا پنهان در مقدمات خود فرض می‌کند و بنابراین دلیل مستقلی برای پذیرش آن نمی‌آورد. [https://falakbin.ir/glossary#circular-reasoning]
- **استدلال سالم** (soundness) · روش علمی: استدلال سالم استدلال قیاسی معتبری است که همهٔ مقدمات آن نیز صادق‌اند و بنابراین نتیجهٔ آن هم ناگزیر صادق است. [https://falakbin.ir/glossary#sound-argument]
- **استقرا** (induction) · روش علمی: استقرا شیوهٔ استدلالی است که از مشاهدات و موارد بررسی‌شده به نتیجه‌ای فراتر از آن‌ها می‌رسد، بی‌آنکه صدق مقدمات درستی نتیجه را تضمین کند. [https://falakbin.ir/glossary#induction]
- **استنتاج بهترین تبیین** (abduction) · روش علمی: استنتاج بهترین تبیین شیوهٔ استدلالی است که از میان توضیح‌های رقیب، توضیحی را برمی‌گزیند که شواهد موجود را بهتر روشن می‌کند، بی‌آنکه درستی آن قطعی باشد. [https://falakbin.ir/glossary#abduction]
- **استوای سماوی** (celestial equator) · نجوم و اخترفیزیک: استوای سماوی دایره‌ای بزرگ روی کرهٔ آسمان است که از گسترش استوای زمین به آسمان پدید می‌آید، آسمان را به دو نیمهٔ شمالی و جنوبی بخش می‌کند و میل همهٔ نقطه‌هایش صفر است. [https://falakbin.ir/wiki/celestial-equator]
- **اسطرلاب** (astrolabe) · رصد و ابزار: اسطرلاب ابزار نجومی کهنی به شکل صفحه‌ای فلزی است که آسمان را روی سطح تخت نشان می‌دهد و با آن ارتفاع ستاره‌ها را می‌سنجند و زمان و جهت را حساب می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/astrolabe]
- **اشباع حسگر** (sensor saturation) · عکاسی نجومی: اشباع حسگر وضعیتی است که محدودیت ظرفیت بار پیکسل یا دامنهٔ خوانش، مانع ثبت متناسب افزایش نور ورودی می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#sensor-saturation]
- **اصطکاک** (friction) · فیزیک: اصطکاک نیرویی است که میان دو سطح در تماس پدید می‌آید و با لغزیدن یا آغاز لغزیدنشان روی هم مخالفت می‌کند، و بخشی از انرژی حرکت را به گرما تبدیل می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/friction]
- **اصل ارشمیدس** (Archimedes' principle) · فیزیک: اصل ارشمیدس می‌گوید بر جسمی که تمام یا بخشی از آن در شاره‌ای فرو رفته، نیرویی رو به بالا برابر وزن شارهٔ جابه‌جاشده وارد می‌شود؛ شناوری کشتی و بالا رفتن بالن از همین اصل است. [https://falakbin.ir/wiki/archimedes-principle]
- **اصل عدم قطعیت** (uncertainty principle) · فیزیک: اصل عدم قطعیت قاعده‌ای در مکانیک کوانتومی است که هایزنبرگ در سال ۱۹۲۷ بیان کرد: مکان و تکانهٔ ذره را نمی‌توان هم‌زمان با دقت دلخواه دانست، و این محدودیت از خود طبیعت است. [https://falakbin.ir/wiki/uncertainty-principle]
- **اعتبار استدلال** (validity) · روش علمی: اعتبار استدلال ویژگی استدلال قیاسی‌ای است که در آن صدق همهٔ مقدمات، صدق نتیجه را ضروری می‌کند، حتی اگر مقدمات در واقع کاذب باشند. [https://falakbin.ir/glossary#argument-validity]
- **اعتدال** (equinox) · نجوم و اخترفیزیک: اعتدال یکی از دو لحظهٔ سال است که خورشید در حرکت ظاهری‌اش از استوای سماوی می‌گذرد و روز و شب در همهٔ زمین تقریباً برابر می‌شوند؛ اعتدال بهاری آغاز سال خورشیدی ایرانی است. [https://falakbin.ir/wiki/equinox]
- **افست دوربین** (camera offset) · عکاسی نجومی: افست دوربین تنظیم تراز پایهٔ خروجی حسگر است که با افزودن مقدار پایه، احتمال بریده‌شدن داده‌های کم‌مقدار در کران پایین دامنه را کاهش می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#camera-offset]
- **افق رویداد** (event horizon) · نجوم و اخترفیزیک: افق رویداد مرز پیرامون یک سیاه‌چاله است که هر چیز، حتی نور، پس از گذشتن از آن دیگر نمی‌تواند به بیرون برگردد یا خبری به بیرون بفرستد. [https://falakbin.ir/wiki/event-horizon]
- **اقلیم** (climate) · زمین: اقلیم توصیف آماری بلندمدت وضعیت هوا در یک منطقه است که میانگین‌ها، تغییرپذیری و ویژگی‌های رخدادهای جوی را دربرمی‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#climate]
- **اقیانوس زیرسطحی** (subsurface ocean) · نجوم و اخترفیزیک: اقیانوس زیرسطحی لایه‌ای از آب مایع زیر پوستهٔ یخی یا سنگی یک قمر یا سیارهٔ کوتوله است که گرمای کشندی یا گرمای درونی آن جرم، آن را از یخ زدن نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/glossary/subsurface-ocean]
- **القای الکترومغناطیسی** (electromagnetic induction) · فیزیک: القای الکترومغناطیسی پدید آمدن ولتاژ در رسانا یا پیچه بر اثر تغییر شار مغناطیسی گذرنده از آن است، چه با تغییر میدان چه با حرکت رسانا؛ مولدها و ترانسفورماتورها بر همین پایه کار می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/electromagnetic-induction]
- **الکترومغناطیس** (electromagnetism) · فیزیک: الکترومغناطیس یکی از چهار نیروی بنیادی و شاخه‌ای از فیزیک است که برهم‌کنش بارها و جریان‌های الکتریکی را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد الکتریسیته، مغناطیس و نور جلوه‌های یک پدیده‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/electromagnetism]
- **الکتریسیتهٔ ساکن** (static electricity) · فیزیک: الکتریسیتهٔ ساکن انباشته شدن بار الکتریکی روی سطح یک جسم است، معمولاً بر اثر مالش دو مادهٔ متفاوت، که تا تخلیه با جرقه یا تماس سر جایش می‌ماند. [https://falakbin.ir/wiki/static-electricity]
- **الگوی بایر** (Bayer pattern) · عکاسی نجومی: الگوی بایر آرایش تکرارشوندهٔ فیلترهای رنگی روی حسگر است که در شکل استاندارد، هر بلوک دو در دو، دو خانهٔ سبز، یک سرخ و یک آبی دارد. [https://falakbin.ir/glossary/bayer-pattern]
- **ال‌نینو** (El Niño) · زمین: ال‌نینو گرم شدن غیرعادی آب سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی است که هر دو تا هفت سال رخ می‌دهد و الگوی بارش و دمای بخش بزرگی از جهان را به هم می‌زند. [https://falakbin.ir/wiki/el-nino]
- **انباشت تصویر** (image stacking) · عکاسی نجومی: انباشت تصویر ترکیب چند ثبت هم‌تراز از یک موضوع است که می‌تواند با کاهش اثر نوسان‌های تصادفی، نسبت سیگنال به نویز تصویر را بهبود دهد. [https://falakbin.ir/wiki/image-stacking]
- **انبساط جهان** (expansion of the universe) · نجوم و اخترفیزیک: انبساط جهان بزرگ‌تر شدن پیوستهٔ فاصلهٔ میان کهکشان‌های دور با گذشت زمان است که از کش آمدن خود فضا می‌آید، نه از پرتاب کهکشان‌ها از یک مرکز. [https://falakbin.ir/wiki/expansion-of-the-universe]
- **انبساط گرمایی** (thermal expansion) · فیزیک: انبساط گرمایی افزایش طول یا حجم اغلب مواد با گرم شدن است، چون ذره‌هایشان با دامنهٔ بیشتری می‌لرزند و میانگین فاصله‌شان بیشتر می‌شود؛ درزهای پل‌ها و ریل‌ها برای همین گذاشته می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/thermal-expansion]
- **انتقال به سرخ** (redshift) · نجوم و اخترفیزیک: انتقال به سرخ کشیده شدن طول موج نور یک جرم به سوی سرخ طیف است که از دور شدن آن، انبساط کیهان یا بیرون آمدن نور از میدان گرانشی قوی پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/redshift] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4561)
- **انتقال جرم در دوتایی‌ها** (mass transfer in binary stars) · نجوم و اخترفیزیک: انتقال جرم در دوتایی‌ها فرایند جابه‌جایی ماده از یک ستاره به سوی همدم آن است که می‌تواند از راه سرریز لوب روش یا دریافت باد ستاره‌ای رخ دهد. [https://falakbin.ir/glossary#binary-mass-transfer]
- **انتقال گرما** (heat transfer) · فیزیک: انتقال گرما جاری شدن انرژی گرمایی از جای گرم‌تر به جای سردتر است که از سه راه رسانش، همرفت و تابش انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/heat-transfer]
- **انحراف محوری** (axial tilt) · نجوم و اخترفیزیک: انحراف محوری زاویهٔ میان محور چرخش یک سیاره و خط عمود بر صفحهٔ مدارش است؛ این زاویه برای زمین حدود ۲۳٫۴ درجه است و فصل‌ها را می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/axial-tilt]
- **اندازهٔ اثر** (effect size) · روش علمی: اندازهٔ اثر سنجه‌ای عددی از بزرگی تفاوت میان گروه‌ها یا شدت رابطهٔ میان متغیرهاست که می‌تواند با یکای اصلی یا به صورت استانداردشده بیان شود. [https://falakbin.ir/glossary#effect-size]
- **اندازهٔ نمونه** (sample size) · روش علمی: اندازهٔ نمونه تعداد واحدهای مورد بررسی در یک مطالعه یا تحلیل است که همراه طراحی پژوهش و تغییرپذیری داده‌ها بر دقت برآوردها اثر می‌گذارد. [https://falakbin.ir/glossary#sample-size]
- **انرژی** (energy) · فیزیک: انرژی کمیتی فیزیکی است که توانایی یک سامانه برای انجام کار یا ایجاد تغییر را می‌سنجد، از شکلی به شکل دیگر درمی‌آید ولی مقدار کلش در سامانهٔ منزوی پایسته می‌ماند، و یکایش ژول است. [https://falakbin.ir/wiki/energy]
- **انرژی پتانسیل** (potential energy) · فیزیک: انرژی پتانسیل انرژی وابسته به آرایش اجزای یک سامانه و برهم‌کنش‌های پایستار آن‌هاست که مقدار عددی آن نسبت به مرجعی انتخاب‌شده بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#potential-energy]
- **انرژی تاریک** (dark energy) · نجوم و اخترفیزیک: انرژی تاریک نام عاملی ناشناخته است که انبساط کیهان را شتاب می‌دهد و بنا بر مدل رایج کیهان‌شناسی حدود ۷۰ درصد کل جرم-انرژی کیهان را می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/dark-energy]
- **انرژی جنبشی** (kinetic energy) · فیزیک: انرژی جنبشی انرژی وابسته به حرکت جسم نسبت به چارچوب مرجع انتخاب‌شده است که در مکانیک کلاسیک به جرم و مجذور سرعت آن بستگی دارد. [https://falakbin.ir/glossary#kinetic-energy]
- **انفجار پرتو گاما** (gamma-ray burst) · نجوم و اخترفیزیک: انفجار پرتو گاما درخشش کوتاه و بسیار پرانرژی پرتو گاما از کهکشانی دوردست است که از فروپاشی ستاره‌ای بسیار پرجرم یا برخورد دو ستارهٔ نوترونی برمی‌خیزد و از کسری از ثانیه تا چند دقیقه می‌پاید. [https://falakbin.ir/wiki/gamma-ray-burst]
- **انفجار رادیویی سریع** (fast radio burst) · نجوم و اخترفیزیک: انفجار رادیویی سریع درخشش رادیویی بسیار کوتاهی، معمولاً چند هزارم ثانیه، است که بیشترش از کهکشان‌های دیگر می‌رسد و خاستگاهش هنوز کامل روشن نیست، هرچند مغناطیس‌اخترها نامزد اصلی‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/fast-radio-burst]
- **انقلاب** (solstice) · نجوم و اخترفیزیک: انقلاب یکی از دو لحظهٔ سال است که خورشید در حرکت ظاهری‌اش به دورترین فاصله از استوای سماوی می‌رسد؛ در نیم‌کرهٔ شمالی، انقلاب تابستانی بلندترین روز و انقلاب زمستانی شب یلدا را می‌آورد. [https://falakbin.ir/wiki/solstice]
- **اوج مداری** (apoapsis) · فضا و پرواز فضایی: اوج مداری نقطه‌ای از مدار بستهٔ غیردایره‌ای است که فاصلهٔ جسم در آن از مرکز جرمِ مرکزی به بیشترین مقدار می‌رسد. [https://falakbin.ir/glossary#apoapsis]
- **ایزوتوپ** (isotope) · فیزیک: ایزوتوپ هر یک از گونه‌های اتم یک عنصر است که شمار پروتونش با بقیه برابر ولی شمار نوترونش متفاوت است؛ مثل کربن ۱۲ و کربن ۱۴ که رفتار شیمیایی تقریباً یکسان و جرم متفاوت دارند. [https://falakbin.ir/wiki/isotope] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4554)
- **باد** (wind) · زمین: باد جابه‌جایی افقی هوا از جای پرفشار به جای کم‌فشار است که اختلاف گرم شدن بخش‌های گوناگون سطح زمین آن را پدید می‌آورد و چرخش زمین مسیرش را منحرف می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/wind]
- **باد خورشیدی** (solar wind) · نجوم و اخترفیزیک: باد خورشیدی جریان پیوستهٔ پلاسما، بیشتر پروتون و الکترون، است که از تاج خورشید با سرعت حدود ۳۰۰ تا ۸۰۰ کیلومتر بر ثانیه در سراسر منظومهٔ شمسی می‌وزد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-wind]
- **باد ستاره‌ای** (stellar wind) · نجوم و اخترفیزیک: باد ستاره‌ای جریان پیوستهٔ گاز و ذره‌های باردار است که از لایه‌های بیرونی یک ستاره به فضا می‌وزد و به‌مرور بخشی از جرم ستاره را با خود می‌برد. [https://falakbin.ir/glossary/stellar-wind]
- **باد موسمی** (monsoon) · زمین: باد موسمی بادی فصلی است که جهتش میان تابستان و زمستان برمی‌گردد، چون خشکی و دریا به یک اندازه گرم و سرد نمی‌شوند، و باران‌های سنگین تابستانی جنوب آسیا را می‌آورد. [https://falakbin.ir/wiki/monsoon]
- **بادبان خورشیدی** (solar sail) · فضا و پرواز فضایی: بادبان خورشیدی پیشرانه‌ای بی‌سوخت است: ورقه‌ای بسیار نازک، بزرگ و بازتابنده که فشار ضعیف نور خورشید را می‌گیرد و فضاپیما را آرام ولی پیوسته شتاب می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-sail]
- **بار الکتریکی** (electric charge) · فیزیک: بار الکتریکی ویژگی بنیادی برخی ذره‌ها مثل الکترون و پروتون است که آن‌ها را به نیروی الکترومغناطیسی حساس می‌کند؛ مثبت یا منفی است، بارهای همنام یکدیگر را می‌رانند و یکایش کولن است. [https://falakbin.ir/wiki/electric-charge]
- **باران** (rain) · زمین: باران بارش قطره‌های آب مایع از ابر است و وقتی پدید می‌آید که قطره‌های ریز ابر به هم بپیوندند، یا بلورهای یخ درون ابر بزرگ و سنگین شوند و در راه پایین ذوب شوند. [https://falakbin.ir/wiki/rain]
- **بارش** (precipitation) · زمین: بارش آب مایع یا جامدی است که از جو فرو می‌افتد و به سطح زمین می‌رسد و شکل‌هایی مانند باران، برف و تگرگ دارد. [https://falakbin.ir/glossary#precipitation]
- **بارش شهابی** (meteor shower) · نجوم و اخترفیزیک: بارش شهابی افزایش شمار شهاب‌ها در چند شب معین سال است که وقتی زمین از رشتهٔ غبار یک دنباله‌دار یا سیارک می‌گذرد رخ می‌دهد و شهاب‌هایش گویی از یک نقطهٔ آسمان پخش می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/meteor-shower]
- **بازاتصال مغناطیسی** (magnetic reconnection) · فیزیک: بازاتصال مغناطیسی فرایندی در پلاسماست که در آن خط‌های میدان مغناطیسی با جهت مخالف به هم می‌رسند، می‌شکنند و به شکل تازه‌ای وصل می‌شوند و انرژی مغناطیسی به گرما و حرکت ذره‌ها تبدیل می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/magnetic-reconnection]
- **بازپس‌گیری مقاله** (article retraction) · روش علمی: بازپس‌گیری مقاله اعلام رسمی کنارگذاشتن یک مقالهٔ منتشرشده از سابقهٔ معتبر پژوهش به دلیل مشکلات جدی در قابلیت اعتماد یا رعایت اصول انتشار است، نه الزاماً اثبات تقلب. [https://falakbin.ir/glossary#article-retraction]
- **بازتاب نور** (reflection) · فیزیک: بازتاب نور برگشتن نور از مرز میان دو محیط به همان محیط نخست است؛ در سطح صافی مثل آینه، زاویهٔ بازتاب با زاویهٔ تابش برابر است. [https://falakbin.ir/wiki/reflection]
- **بازترکیب** (recombination) · نجوم و اخترفیزیک: بازترکیب پیوستن الکترون آزاد به یون مثبت است که اتم خنثی یا یونی با بار کمتر می‌سازد؛ در کیهان‌شناسی، نام دوره‌ای حدود ۳۸۰ هزار سال پس از مهبانگ است که کیهان در آن شفاف شد. [https://falakbin.ir/glossary/recombination]
- **بازتولیدپذیری** (reproducibility) · روش علمی: بازتولیدپذیری، در قرارداد محاسباتی آکادمی‌های ملی آمریکا، امکان دستیابی به نتایج سازگار با استفادهٔ دوباره از همان داده‌ها، کد و مراحل تحلیل پژوهش است. [https://falakbin.ir/glossary/reproducibility]
- **بازده کوانتومی** (quantum efficiency) · عکاسی نجومی: بازده کوانتومی آشکارساز نوری نسبت شمار الکترون‌های نوری تولیدشده و جمع‌آوری‌شده به شمار فوتون‌های ورودی در شرایط مشخص است و معمولاً با طول موج تغییر می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#quantum-efficiency]
- **بازگرداندن نمونه** (sample return) · فضا و پرواز فضایی: بازگرداندن نمونه مأموریتی است که تکه‌ای از سنگ، خاک یا غبار ماه، سیارک، دنباله‌دار یا سیاره را برمی‌دارد و در کپسولی بسته به زمین می‌آورد تا در آزمایشگاه بررسی شود. [https://falakbin.ir/glossary/sample-return]
- **بازهٔ اطمینان** (confidence interval) · روش علمی: بازهٔ اطمینان بازه‌ای برآوردشده از داده‌هاست که روش ساخت آن، در تکرارهای نمونه‌گیری و با فرض‌های مدل، درصد مشخصی از مواقع پارامتر واقعی را در بر می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#confidence-interval] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4571)
- **بازیونش** (reionization) · نجوم و اخترفیزیک: بازیونش دوره‌ای از تاریخ کیهان است که پرتو فرابنفش نخستین ستارگان و کهکشان‌ها هیدروژن خنثای میان کهکشان‌ها را دوباره یونیده کرد، و تا حدود یک میلیارد سال پس از مهبانگ تقریباً کامل شد. [https://falakbin.ir/wiki/reionization]
- **بدنهٔ خدماتی فضاپیما** (spacecraft bus) · فضا و پرواز فضایی: بدنهٔ خدماتی فضاپیما مجموعهٔ سازه و زیرسامانه‌های پشتیبان محموله است که خدماتی مانند توان، مخابرات، کنترل وضعیت و تنظیم دما را فراهم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#spacecraft-bus]
- **برآمدگی کهکشانی** (galactic bulge) · نجوم و اخترفیزیک: برآمدگی کهکشانی بخش ستاره‌ای متراکم و ضخیم پیرامون مرکز برخی کهکشان‌های قرص‌دار است که از قرص تخت آن‌ها برجسته‌تر دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#galactic-bulge]
- **برش دامنهٔ تصویر** (image clipping) · عکاسی نجومی: برش دامنهٔ تصویر محدودکردن مقدارهای بیرون از بازهٔ مجاز به کران پایین یا بالای آن است که تفاوت جزئیات تاریک یا روشن را از بین می‌برد. [https://falakbin.ir/glossary#image-clipping]
- **برف** (snow) · زمین: برف نوعی بارش جامد از بلورهای یخ، به‌صورت منفرد یا به‌هم‌پیوسته، است که از ابر فرو می‌افتد و به سطح زمین می‌رسد. [https://falakbin.ir/glossary#snow]
- **برنامهٔ پژوهشی** (research programme) · روش علمی: برنامهٔ پژوهشی در چارچوب لاکاتوش مجموعه‌ای از نظریه‌های پیوسته با هستهٔ مشترک و فرض‌های کمکیِ تغییرپذیر است که مسیر بررسی مسائل و پیش‌بینی‌های تازه را هدایت می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#research-programme]
- **بزرگ‌نمایی** (magnification) · رصد و ابزار: بزرگ‌نمایی در تلسکوپ نسبت فاصلهٔ کانونی عدسی یا آینهٔ اصلی به فاصلهٔ کانونی چشمی است و می‌گوید جرم چند برابر بزرگ‌تر از دید چشم غیرمسلح دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/telescope-magnification]
- **بزرگی گشتاوری** (moment magnitude) · زمین: بزرگی گشتاوری سنجه‌ای لگاریتمی برای اندازهٔ زمین‌لرزه بر پایهٔ گشتاور لرزه‌ای است که به مساحت گسیختگی، مقدار لغزش و سختی سنگ‌های پیرامون گسل وابسته است. [https://falakbin.ir/glossary#moment-magnitude]
- **بسامد** (frequency) · فیزیک: بسامد تعداد چرخه‌های کامل یک پدیدهٔ تناوبی در واحد زمان است که با هرتز، معادل یک چرخه در ثانیه، بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/wavelength-frequency]
- **بلازار** (blazar) · نجوم و اخترفیزیک: بلازار هستهٔ فعال کهکشانی دارای یک جت اخترفیزیکی نسبیتی نزدیک به راستای دید ماست که تابش تقویت‌شدهٔ آن، روشنایی زیاد و تغییرپذیری شدید آن را پدید می‌آورد. [https://falakbin.ir/glossary#blazar]
- **بوستر** (booster) · فضا و پرواز فضایی: بوستر طبقهٔ نخست پرتابگر یا موشکی کمکی کنار طبقهٔ اصلی است که در دقیقه‌های آغاز پرواز بیشترین نیروی پیشران را برای جدا کردن موشک سنگین از زمین می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary/booster]
- **بهرهٔ دوربین** (camera gain) · عکاسی نجومی: بهرهٔ دوربین تنظیمی است که مقیاس تبدیل سیگنال حسگر به مقدار خروجی را تغییر می‌دهد، بی‌آنکه شمار فوتون‌های جمع‌آوری‌شده را افزایش دهد. [https://falakbin.ir/glossary/camera-gain]
- **بیضوی مرجع** (reference ellipsoid) · زمین: بیضوی مرجع سطح ریاضی هموار و قراردادی، معمولاً حاصل دوران بیضی، است که شکل کلی زمین را تقریب می‌زند و مبنای تعریف مختصات ژئودزی قرار می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary/reference-ellipsoid]
- **بی‌وزنی** (weightlessness) · فضا و پرواز فضایی: بی‌وزنی حالتی است که جسم در سقوط آزاد است و چیزی آن را نگه نمی‌دارد، پس احساس وزن نمی‌کند؛ فضانوردان در مدار با وجود گرانش زمین همین را تجربه می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/weightlessness]
- **بی‌هنجاری حقیقی** (true anomaly) · نجوم و اخترفیزیک: بی‌هنجاری حقیقی زاویهٔ راستای جسم نسبت به راستای حضیض مداری است که از کانون مدار، در صفحهٔ مدار و در جهت حرکت جسم اندازه‌گیری می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#true-anomaly]
- **بی‌هنجاری متوسط** (mean anomaly) · نجوم و اخترفیزیک: بی‌هنجاری متوسط پارامتری زاویه‌ای در مدار کپلری است که از حاصل‌ضرب حرکت زاویه‌ای متوسط در زمان سپری‌شده از حضیض مداری حاصل می‌شود و موقعیت هندسی واقعی نیست. [https://falakbin.ir/glossary#mean-anomaly]
- **پادتاب** (gegenschein) · نجوم و اخترفیزیک: پادتاب لکهٔ نورانی بسیار کم‌سو و بیضی‌شکلی در نقطهٔ روبه‌روی خورشید در آسمان شب است که از بازتاب نور خورشید روی غبار میان‌سیاره‌ای می‌آید و فقط در آسمان بسیار تاریک دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/gegenschein]
- **پادماده** (antimatter) · فیزیک: پادماده ماده‌ای از پادذره‌هاست که هر کدام جرمی برابر ذرهٔ همتا و بارهایی مخالف آن دارند، مثل پوزیترون در برابر الکترون؛ برخورد ماده و پادماده آن‌ها را به تابش و ذره‌های پرانرژی تبدیل می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/antimatter]
- **پارادوکس اولبرس** (Olbers' paradox) · نجوم و اخترفیزیک: پارادوکس اولبرس این پرسش است که اگر جهان بی‌کران، ازلی، ایستا و پر از ستاره بود، چرا آسمان شب تاریک است؛ پاسخ اصلی سن محدود جهان و عمر محدود ستاره‌هاست و انبساط سهم کوچک‌تری دارد. [https://falakbin.ir/wiki/olbers-paradox]
- **پارادوکس خط ساحلی** (coastline paradox) · زمین: پارادوکس خط ساحلی وابستگی طول اندازه‌گیری‌شدهٔ ساحل به مقیاس اندازه‌گیری است که با آشکارشدن جزئیات بیشتر در مقیاس ریزتر، معمولاً طول بزرگ‌تری به دست می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#coastline-paradox]
- **پارادوکس فرمی** (Fermi paradox) · نجوم و اخترفیزیک: پارادوکس فرمی ناسازگاری میان احتمال ظاهراً بالای وجود تمدن‌های فرازمینی در کهکشان راه شیری و نبود هیچ نشانهٔ روشنی از آن‌هاست که نامش از پرسش انریکو فرمی آمده است. [https://falakbin.ir/wiki/fermi-paradox]
- **پارسک** (parsec) · نجوم و اخترفیزیک: پارسک یکای فاصلهٔ اخترشناسی برابر حدود ۳٫۲۶ سال نوری است، یعنی فاصله‌ای که از آن شعاع مدار زمین زیر زاویهٔ یک ثانیهٔ قوسی دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/parsec]
- **پاسخ خطی حسگر** (sensor linearity) · عکاسی نجومی: پاسخ خطی حسگر ویژگی تناسب سیگنال ثبت‌شده، پس از کسر تراز پایه، با مقدار نور دریافتی در بازهٔ معتبر و شرایط ثابت اندازه‌گیری است. [https://falakbin.ir/glossary#sensor-linearity]
- **پاشندگی نور** (dispersion (optics)) · فیزیک: پاشندگی نور وابستگی ضریب شکست یک ماده به طول موج است که باعث می‌شود رنگ‌های نور سفید در منشور یا قطرهٔ باران با زاویه‌های متفاوت بشکنند و از هم جدا شوند. [https://falakbin.ir/wiki/dispersion]
- **پانسپرمیا** (panspermia) · نجوم و اخترفیزیک: پانسپرمیا فرضیه‌ای است که می‌گوید حیات یا مولکول‌های سازندهٔ آن ممکن است با شهاب‌سنگ، دنباله‌دار یا غبار کیهانی از سیاره‌ای به سیارهٔ دیگر رسیده باشد؛ هنوز هیچ شاهد مستقیمی ندارد. [https://falakbin.ir/wiki/panspermia]
- **پایایخبندان** (permafrost) · زمین: پایایخبندان خاک، رسوب یا سنگی است که دمای آن دست‌کم دو سال پیاپی در صفر درجهٔ سلسیوس یا پایین‌تر باقی بماند. [https://falakbin.ir/glossary/permafrost]
- **پایدارسازی چرخشی** (spin stabilization) · فضا و پرواز فضایی: پایدارسازی چرخشی روش حفظ جهت محور فضاپیما با چرخاندن بدنه و بهره‌گیری از تکانهٔ زاویه‌ای است که حساسیت جهت‌گیری به برخی گشتاورهای مزاحم را کاهش می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#spin-stabilization]
- **پایه** (telescope mount) · رصد و ابزار: پایه سازوکاری مکانیکی برای نگه‌داشتن، نشانه‌روی و حرکت دادن تلسکوپ است که پایداری ابزار و شیوهٔ دنبال کردن اجرام آسمانی را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#telescope-mount]
- **پایهٔ استوایی** (equatorial mount) · رصد و ابزار: پایهٔ استوایی نگه‌دارندهٔ تلسکوپی است که با موازی شدن محور قطبی آن با محور چرخش زمین، دنبال کردن ستارگان عمدتاً با چرخاندن همان محور انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/equatorial-mount]
- **پایهٔ استوایی آلمانی** (German equatorial mount) · رصد و ابزار: پایهٔ استوایی آلمانی نوعی پایهٔ استوایی است که لولهٔ تلسکوپ و وزنهٔ تعادل در دو انتهای مجموعهٔ محور میل، در دو سوی محور قطبی، قرار می‌گیرند. [https://falakbin.ir/glossary#german-equatorial-mount]
- **پایهٔ دابسونی** (Dobsonian mount) · رصد و ابزار: پایهٔ دابسونی نوعی پایهٔ سمت‌ارتفاعی با تکیه‌گاه گهواره‌ای روی سکویی چرخان است که معمولاً تلسکوپ بازتابی نیوتنی را نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/glossary#dobsonian-mount]
- **پایهٔ سمت‌ارتفاعی** (altazimuth mount) · رصد و ابزار: پایهٔ سمت‌ارتفاعی نگه‌دارندهٔ تلسکوپ با دو محور عمود بر هم است که جهت نشانه‌روی را با حرکت در سمت و ارتفاع تغییر می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary/altazimuth-mount]
- **پایهٔ متوازی‌الاضلاع** (parallelogram mount) · رصد و ابزار: پایهٔ متوازی‌الاضلاع نگهدارنده‌ای با بازوهای موازی برای ابزار رصدی، معمولاً دوربین دوچشمی، است که هنگام تغییر ارتفاع ابزار، جهت نشانه‌روی را حفظ می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#parallelogram-mount]
- **پراش نور** (diffraction) · فیزیک: پراش نور خم شدن و پخش شدن نور هنگام گذر از شکافی باریک یا از کنار لبهٔ یک مانع است و وقتی آشکارتر است که پهنای شکاف به طول موج نور نزدیک باشد. [https://falakbin.ir/wiki/diffraction]
- **پرتاب جرم تاجی** (coronal mass ejection) · نجوم و اخترفیزیک: پرتاب جرم تاجی فوران عظیمی از پلاسما و میدان مغناطیسی تاج خورشید است که تا چند میلیارد تن ماده را به فضا می‌فرستد و اگر به زمین برسد، می‌تواند طوفان ژئومغناطیسی و شفق قطبی بسازد. [https://falakbin.ir/wiki/coronal-mass-ejection]
- **پرتابگر** (launch vehicle) · فضا و پرواز فضایی: پرتابگر موشکی است که محموله‌ای مثل ماهواره، کاوشگر یا فضاپیمای سرنشین‌دار را از زمین به مدار یا فراتر می‌برد و معمولاً از چند طبقه ساخته شده است. [https://falakbin.ir/glossary/launch-vehicle]
- **پرتو ایکس** (X-ray) · فیزیک: پرتو ایکس تابش الکترومغناطیسی پرانرژی با طول موجی تقریباً میان ۱۰ و ۰٫۰۱ نانومتر است که از بافت نرم بدن می‌گذرد و جو زمین جلویش را می‌گیرد، پس تلسکوپ‌های پرتو ایکس در فضا کار می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/x-ray]
- **پرتو کیهانی** (cosmic ray) · نجوم و اخترفیزیک: پرتو کیهانی ذرهٔ باردار پرانرژی‌ای است، بیشتر پروتون و هستهٔ هلیوم، که از خورشید، ابرنواخترها و منبع‌های دوردست‌تر به زمین می‌رسد و با برخورد به جو، بارانی از ذره‌های ثانویه می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/cosmic-ray]
- **پرتوزایی** (radioactivity) · فیزیک: پرتوزایی واپاشی خودبه‌خود هسته‌های ناپایدار اتم است که با گسیل پرتوهای آلفا، بتا یا گاما هسته را به هستهٔ دیگری یا به حالتی کم‌انرژی‌تر می‌برد؛ هانری بکرل آن را در سال ۱۸۹۶ کشف کرد. [https://falakbin.ir/wiki/radioactivity]
- **پژواک** (echo) · فیزیک: پژواک صوتی است که از سطحی دور، مثل دیوارهٔ دره یا کوه، بازمی‌تابد و با تأخیری کافی به گوش می‌رسد تا جدا از صدای اصلی شنیده شود. [https://falakbin.ir/wiki/echo]
- **پژوهش اکتشافی** (exploratory research) · روش علمی: پژوهش اکتشافی پژوهشی برای شناخت اولیهٔ یک مسئله، یافتن الگوها و ساختن پرسش‌ها یا فرضیه‌های تازه است که زمینهٔ بررسی‌های دقیق‌تر را فراهم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#exploratory-research]
- **پس‌لرزه** (aftershock) · زمین: پس‌لرزه زمین‌لرزه‌ای کوچک‌تر از رویداد اصلی است که پس از آن، در همان توالی لرزه‌ای و نزدیک ناحیهٔ گسیختگی رخ می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#aftershock]
- **پلاژ** (plage) · نجوم و اخترفیزیک: پلاژ ناحیه‌ای روشن در فام‌سپهر خورشید است که با میدان مغناطیسی متمرکز همراه است و در تصویرهای برخی خط‌های طیفی، به‌ویژه اطراف لکه‌ها، دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#plage]
- **پلاسما** (plasma) · فیزیک: پلاسما حالتی از ماده است که در آن گاز آن‌قدر داغ یا پرانرژی شده که الکترون‌ها از اتم‌ها جدا شده‌اند و آمیزه‌ای رسانا از یون و الکترون آزاد ساخته‌اند؛ خورشید و آذرخش پلاسما هستند. [https://falakbin.ir/wiki/plasma-physics]
- **پلاسمای کوارک‌گلوئون** (quark–gluon plasma) · فیزیک: پلاسمای کوارک‌گلوئون حالتی از ماده در دما یا چگالی بسیار بالاست که در آن کوارک‌ها و گلوئون‌ها دیگر درون پروتون و نوترون زندانی نیستند و آزادانه در یک شاره حرکت می‌کنند. [https://falakbin.ir/glossary/quark-gluon-plasma]
- **پنجرهٔ پرتاب** (launch window) · فضا و پرواز فضایی: پنجرهٔ پرتاب بازهٔ زمانی مجاز برای آغاز پرواز است که در آن، وضعیت مقصد و محدودیت‌های مسیر و پرتابگر امکان انجام مأموریت موردنظر را فراهم می‌کنند. [https://falakbin.ir/glossary#launch-window]
- **پوشش محموله** (payload fairing) · فضا و پرواز فضایی: پوشش محموله پوستهٔ محافظی پیرامون محمولهٔ پرتابگر است که آن را در بخش جوی پرواز از بارهای هواپویایی و محیط بیرون محافظت می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#payload-fairing]
- **پهنای کامل در نصف بیشینه** (full width at half maximum) · عکاسی نجومی: پهنای کامل در نصف بیشینه فاصلهٔ دو سوی یک قله در ترازی برابر با نصف ارتفاع آن نسبت به زمینه است. [https://falakbin.ir/glossary/full-width-half-maximum]
- **پیش‌بینی پرخطر** (risky prediction) · روش علمی: پیش‌بینی پرخطر در دیدگاه پوپر پیش‌بینیِ آزمون‌پذیری است که برخلاف انتظارهای مستقل از نظریه، نتیجه‌ای مشخص را مطرح می‌کند و نظریه را در معرض ردشدن قرار می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#risky-prediction]
- **پیش‌ثبت پژوهش** (preregistration) · روش علمی: پیش‌ثبت پژوهش ثبت زمان‌دار پرسش‌ها، فرضیه‌ها و برنامهٔ تحلیل پیش از آگاهی از نتایج مربوط است تا تصمیم‌های قبلی از انتخاب‌های پس از دیدن نتیجه جدا شوند. [https://falakbin.ir/glossary#preregistration]
- **پیش‌چاپ** (preprint) · روش علمی: پیش‌چاپ نسخه‌ای از یک مقالهٔ علمی است که نویسندگان پیش از داوری و انتشار در مجله، آزادانه در وب می‌گذارند، مثلاً در arXiv، تا دیگران زودتر آن را ببینند و نقد کنند. [https://falakbin.ir/glossary/preprint]
- **پیش‌رانه** (propellant) · فضا و پرواز فضایی: پیش‌رانه ماده یا مجموعهٔ موادی است که موتور موشک با بیرون‌راندن آن‌ها رانش ایجاد می‌کند و می‌تواند شامل سوخت، اکسیدکننده یا گازی بدون احتراق باشد. [https://falakbin.ir/glossary#propellant]
- **پیشرانهٔ یونی** (ion thruster) · فضا و پرواز فضایی: پیشرانهٔ یونی موتوری فضایی است که اتم‌های گازی مثل زنون را یونیده می‌کند و با میدان الکتریکی با سرعت بسیار زیاد بیرون می‌راند؛ نیرویش ناچیز است ولی سوخت بسیار کمی مصرف می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/ion-thruster]
- **پیش‌ستاره** (protostar) · نجوم و اخترفیزیک: پیش‌ستاره ستاره‌ای در حال شکل‌گیری است که هنوز از ابر گازی پیرامونش جرم می‌گیرد و تابشش از گرانش می‌آید، یعنی از فرو ریختن ماده رویش و انقباض خودش، نه از همجوشی هیدروژن در هسته. [https://falakbin.ir/wiki/protostar]
- **پیش‌لرزه** (foreshock) · زمین: پیش‌لرزه زمین‌لرزه‌ای کوچک‌تر در یک توالی است که پیش از رویداد بزرگ‌تر در همان ناحیه رخ می‌دهد و پس از وقوع آن شناسایی می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#foreshock]
- **پیکسل داغ** (hot pixel) · عکاسی نجومی: پیکسل داغ پیکسلی از حسگر است که جریان تاریک آن از مقدار معمول بیشتر است و در نوردهیِ بدون نور، سیگنال بالاتری ثبت می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#hot-pixel]
- **تاباندن تصویر** (solar projection) · رصد و ابزار: تاباندن تصویر روشی غیرمستقیم برای رصد خورشید است که تصویر را با ابزار سازگار روی پرده تشکیل می‌دهد و مشاهده فقط روی پرده انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/solar-projection]
- **تابش جسم سیاه** (black-body radiation) · فیزیک: تابش جسم سیاه تابشی است که جسمی آرمانی، که همهٔ تابش رسیده را جذب می‌کند، فقط بر پایهٔ دمایش می‌تاباند؛ هرچه داغ‌تر باشد پرنورتر است و قلهٔ طیفش در طول موج کوتاه‌تری است. [https://falakbin.ir/wiki/black-body-radiation]
- **تابش زمینهٔ کیهانی** (cosmic microwave background) · نجوم و اخترفیزیک: تابش زمینهٔ کیهانی پرتو ریزموج کم‌جانی است که از همهٔ سوهای آسمان می‌رسد و نور به‌جامانده از حدود ۳۸۰ هزار سال پس از مهبانگ است، با دمای حدود ۲٫۷ کلوین. [https://falakbin.ir/wiki/cosmic-microwave-background]
- **تابش فضایی** (space radiation) · فضا و پرواز فضایی: تابش فضایی ذره‌های پرانرژی پرتوهای کیهانی، طوفان‌های خورشیدی و کمربند وان آلن است که میدان مغناطیسی و جو زمین ما را از آن‌ها حفظ می‌کنند ولی به فضانوردان و فضاپیماها آسیب می‌زنند. [https://falakbin.ir/wiki/space-radiation]
- **تابش هاوکینگ** (Hawking radiation) · فیزیک: تابش هاوکینگ تابشی گرمایی است که به پیش‌بینی استیون هاوکینگ در سال ۱۹۷۴، سیاه‌چاله‌ها بر اثر اثرهای کوانتومی نزدیک افق رویداد می‌تابانند؛ این تابش هنوز رصد نشده است. [https://falakbin.ir/wiki/hawking-radiation]
- **تابع نقطه‌گستر** (point spread function) · عکاسی نجومی: تابع نقطه‌گستر توصیف ریاضی الگوی فضایی تصویر یک منبع نقطه‌ای است که اثر سامانهٔ تصویربرداری و شرایط ثبت را بر پخش نور نشان می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#point-spread-function]
- **تاج خورشیدی** (solar corona) · نجوم و اخترفیزیک: تاج خورشیدی بخش بیرونی و بسیار رقیق جو خورشید است که از گاز داغ یونیده تشکیل شده و به فضای میان‌سیاره‌ای امتداد می‌یابد. [https://falakbin.ir/glossary#solar-corona]
- **تأخیر مخابراتی** (communication delay) · فضا و پرواز فضایی: تأخیر مخابراتی در ارتباط فضایی فاصلهٔ زمانی ارسال تا دریافت پیام است که سهم انتشار آن از فاصله و سرعت حرکت سیگنال تعیین می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#communication-delay]
- **تپ‌اختر** (pulsar) · نجوم و اخترفیزیک: تپ‌اختر ستارهٔ نوترونی چرخانی است که پرتوهای باریک تابشش مثل نور فانوس دریایی از روی زمین می‌گذرند و ما آن را به‌صورت تپ‌هایی با نظمی بسیار دقیق می‌بینیم. [https://falakbin.ir/wiki/neutron-star]
- **تجمع ستاره‌ای** (stellar association) · نجوم و اخترفیزیک: تجمع ستاره‌ای گروهی پراکنده از ستاره‌های جوان با خاستگاه مشترک است که برخلاف خوشه‌های پایدار، معمولاً به‌صورت یک مجموعهٔ مقید گرانشی باقی نمی‌ماند. [https://falakbin.ir/glossary#stellar-association]
- **تحلیل اکتشافی داده‌ها** (exploratory data analysis) · روش علمی: تحلیل اکتشافی داده‌ها بررسی ساختار، الگوها، داده‌های نامعمول و فرض‌های تحلیلی با نمودارها و خلاصه‌های آماری است که به شناخت داده و طرح پرسش‌های تازه کمک می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#exploratory-data-analysis]
- **تحول ستارگان** (stellar evolution) · نجوم و اخترفیزیک: تحول ستارگان دگرگونی‌های یک ستاره از پیدایش در ابری از گاز تا مرگ است که بیشتر به جرم آغازینش بستگی دارد و به کوتولهٔ سفید، ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله می‌انجامد. [https://falakbin.ir/wiki/stellar-evolution]
- **تداخل موج** (wave interference) · فیزیک: تداخل موج روی هم افتادن دو یا چند موج در یک جاست که بسته به هم‌گامی‌شان یکدیگر را تقویت یا تضعیف می‌کنند؛ رنگ‌های لایهٔ نازک حباب صابون از همین تداخل پدید می‌آیند. [https://falakbin.ir/wiki/wave-interference]
- **تداخل‌سنج** (interferometer) · رصد و ابزار: تداخل‌سنج ابزاری است که دو یا چند موج نور یا رادیویی را روی هم می‌اندازد و از الگوی تداخلشان فاصله‌ها، جابه‌جایی‌ها یا جزئیات زاویه‌ای بسیار ریز را می‌سنجد. [https://falakbin.ir/glossary/interferometer]
- **تراز سفیدی** (white balance) · عکاسی نجومی: تراز سفیدی تنظیم نسبت کانال‌های رنگ تصویر است تا مرجع سفید یا خاکستری در شرایط نوردهی مورد نظر، بدون ته‌رنگ دیده شود. [https://falakbin.ir/glossary#white-balance]
- **ترکیب پیکسل‌ها** (pixel binning) · عکاسی نجومی: ترکیب پیکسل‌ها گروه‌بندی و ترکیب بار یا دادهٔ پیکسل‌های مجاور برای ساختن نمونه‌های خروجی بزرگ‌تر است که تعداد نمونه‌های مکانی تصویر را کاهش می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#pixel-binning]
- **ترمز جوی** (aerobraking) · فضا و پرواز فضایی: ترمز جوی روشی برای تغییر مدار فضاپیمایی است که از پیش در مدار بسته قرار دارد و با گذرهای حساب‌شده از جو، انرژی مداری از دست می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary/aerobraking]
- **ترمودینامیک** (thermodynamics) · فیزیک: ترمودینامیک شاخه‌ای از فیزیک است که گرما، کار، دما و انرژی و تبدیل آن‌ها به یکدیگر را بررسی می‌کند و بر چهار قانون، از جمله پایستگی انرژی و قانون آنتروپی، استوار است. [https://falakbin.ir/wiki/thermodynamics]
- **تشدید** (resonance) · فیزیک: تشدید افزایش شدید دامنهٔ نوسان یک سامانه است وقتی نیرویی دوره‌ای با بسامدی نزدیک به بسامد طبیعی همان سامانه به آن وارد شود، مثل تابی که با هل‌های به‌موقع بالاتر می‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/resonance] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4772)
- **تشدید چرخش‌مدار** (spin-orbit resonance) · نجوم و اخترفیزیک: تشدید چرخش‌مدار حالتی است که دوران جسم و گردش مداری آن در نسبتی پایدار از عددهای صحیح قفل می‌شوند، مانند سه دوران در دو گردش مداری. [https://falakbin.ir/glossary#spin-orbit-resonance]
- **تصادفی‌سازی** (randomization) · روش علمی: تصادفی‌سازی تخصیص واحدهای مطالعه به گروه‌ها با سازوکاری احتمالی است که وابستگی تخصیص به ویژگی‌های آن‌ها را می‌کاهد و مقایسهٔ منصفانه‌تر را ممکن می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#randomization]
- **تصویربرداری شانسی** (lucky imaging) · عکاسی نجومی: تصویربرداری شانسی روش ثبت نوردهی‌های کوتاه فراوان و گزینش، هم‌ترازی و ترکیب قاب‌های با محوشدگی کمتر برای بهره‌گیری از تغییرات لحظه‌ای کیفیت جو است. [https://falakbin.ir/glossary#lucky-imaging]
- **تعریف عملیاتی** (operational definition) · روش علمی: تعریف عملیاتی بیان دقیق شیوهٔ مشاهده، اندازه‌گیری یا دست‌کاری یک مفهوم در پژوهش است تا روشن باشد آن مفهوم در عمل چگونه سنجیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#operational-definition]
- **تغییر اقلیم** (climate change) · زمین: تغییر اقلیم دگرگونی بلندمدت الگوهای دما و بارش زمین در چند دهه یا بیشتر است و امروز بیشتر به گرمایشی گفته می‌شود که فعالیت انسان، به‌ویژه سوزاندن سوخت‌های فسیلی، از سدهٔ نوزدهم پدید آورده است. [https://falakbin.ir/wiki/climate-change]
- **تفکر نقادانه** (critical thinking) · روش علمی: تفکر نقادانه ارزیابی هدفمند و بازنگری‌پذیر اطلاعات، شواهد و استدلال‌ها برای رسیدن به داوری موجه است که بررسی پیش‌فرض‌ها و خطاهای خود را نیز دربرمی‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#critical-thinking]
- **تقدیم اعتدالین** (axial precession) · نجوم و اخترفیزیک: تقدیم اعتدالین چرخش بسیار آهستهٔ محور زمین مانند فرفره است که در حدود ۲۶ هزار سال یک دور کامل می‌شود، نقطه‌های اعتدال را در میان ستاره‌ها جابه‌جا می‌کند و ستارهٔ قطبی را عوض می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/axial-precession]
- **تقدیم حضیض** (apsidal precession) · نجوم و اخترفیزیک: تقدیم حضیض چرخش تدریجی راستای حضیض مداری و محور بلند یک مدار بیضوی نسبت به مرجع ثابت است که می‌تواند از اختلال‌های گرانشی یا آثار نسبیتی ناشی شود. [https://falakbin.ir/glossary#apsidal-precession]
- **تقویم** (calendar) · تقویم و زمان: تقویم دستگاهی برای شمردن و نام‌گذاری روزها، ماه‌ها و سال‌هاست که آن‌ها را بر پایهٔ چرخه‌ای طبیعی، مثل گردش سالانهٔ زمین به دور خورشید یا فازهای ماه، سامان می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/calendar]
- **تقویم ژولینی** (Julian calendar) · تقویم و زمان: تقویم ژولینی تقویمی خورشیدی با سال‌های عادی ۳۶۵ روزه و یک سال کبیسهٔ ۳۶۶ روزه در هر چهار سال است. [https://falakbin.ir/glossary#julian-calendar]
- **تقویم شمسی‌قمری** (lunisolar calendar) · تقویم و زمان: تقویم شمسی‌قمری تقویمی است که ماه‌هایش را با چرخهٔ ماه تنظیم می‌کند و با افزودن ماه کبیسه، سال‌ها را با چرخهٔ فصل‌ها هماهنگ نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/glossary#lunisolar-calendar]
- **تقویم قمری** (lunar calendar) · تقویم و زمان: تقویم قمری تقویمی است که هر ماهش با یک دور کامل فازهای ماه، حدود ۲۹٫۵ روز، برابر است و سال دوازده‌ماهه‌اش حدود ۳۵۴ روز است، پس با فصل‌ها هماهنگ نمی‌ماند. [https://falakbin.ir/wiki/lunar-calendar]
- **تقویم میلادی** (Gregorian calendar) · تقویم و زمان: تقویم میلادی تقویمی خورشیدی است که پاپ گریگوری سیزدهم در ۱۵۸۲ برای اصلاح تقویم ژولیوسی اعلام کرد؛ با حذف سه روز کبیسه در هر ۴۰۰ سال، میانگین سالش ۳۶۵٫۲۴۲۵ روز است. [https://falakbin.ir/wiki/gregorian-calendar]
- **تکانه** (momentum) · فیزیک: تکانه حاصل‌ضرب جرم یک جسم در سرعت آن است، کمیتی با اندازه و جهت که مجموعش در هر سامانهٔ منزوی پایسته می‌ماند؛ برای همین تفنگ هنگام شلیک به عقب می‌زند. [https://falakbin.ir/wiki/momentum]
- **تکانهٔ زاویه‌ای** (angular momentum) · فیزیک: تکانهٔ زاویه‌ای کمیتی برداری برای توصیف حرکت دورانی نسبت به نقطهٔ مرجع است که برای ذره از ضرب برداری بردار مکان در تکانه به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#angular-momentum]
- **تکرارپذیری** (replicability) · روش علمی: تکرارپذیری، در قرارداد آکادمی‌های ملی آمریکا، امکان دستیابی به نتایج سازگار در پژوهش‌های مستقلی است که با داده‌های تازه به همان پرسش علمی می‌پردازند. [https://falakbin.ir/glossary#replicability]
- **تگرگ** (hail) · زمین: تگرگ بارش گلوله‌های یخ است که درون ابرهای کومولونیمبوس، در جریان‌های تند رو به بالا و با یخ زدن قطره‌های ابرسرد رویشان، لایه‌لایه بزرگ می‌شوند و بیشتر در بهار و تابستان می‌بارند. [https://falakbin.ir/wiki/hail]
- **تلسکوپ** (telescope) · رصد و ابزار: تلسکوپ ابزاری است که با عدسی یا آینه‌ای بزرگ بسیار بیشتر از چشم نور جمع می‌کند تا اجرام کم‌نور دیده شوند و جزئیات ریزتری از اجرام دور نمایان شود. [https://falakbin.ir/wiki/telescope]
- **تلسکوپ آپوکروماتیک** (apochromatic refractor) · رصد و ابزار: تلسکوپ آپوکروماتیک نوعی تلسکوپ شکستی با تصحیح پیشرفتهٔ ابیراهی رنگی است که رنگ‌های بیشتری را نسبت به آکروماتیک متعارف در کانون مشترک گرد می‌آورد. [https://falakbin.ir/glossary#apochromatic-refractor]
- **تلسکوپ آکروماتیک** (achromatic refractor) · رصد و ابزار: تلسکوپ آکروماتیک نوعی تلسکوپ شکستی با عدسی شیئی مرکب است که کانون دو طول موج را تقریباً یکسان می‌کند و ابیراهی رنگی را کاهش می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#achromatic-refractor]
- **تلسکوپ بازتابی** (reflecting telescope) · رصد و ابزار: تلسکوپ بازتابی تلسکوپی است که به‌جای عدسی با آینه‌ای خمیده نور را جمع و متمرکز می‌کند؛ نیوتن نخستین نمونهٔ کارآمدش را ساخت و همهٔ تلسکوپ‌های نوری بزرگ امروز از همین نوع‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/reflecting-telescope]
- **تلسکوپ رادیویی** (radio telescope) · رصد و ابزار: تلسکوپ رادیویی ابزاری است که با آنتن یا بشقابی بزرگ موج‌های رادیویی رسیده از اجرام آسمانی را جمع می‌کند و می‌سنجد، همان کاری که تلسکوپ معمولی با نور مرئی می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/radio-telescope]
- **تلسکوپ راهنما** (guide scope) · عکاسی نجومی: تلسکوپ راهنما تلسکوپ کمکیِ متصل به سامانهٔ عکاسی است که تصویر ستاره‌ها را برای دوربین راهنما فراهم می‌کند تا خطای ردیابی اندازه‌گیری شود. [https://falakbin.ir/glossary#guide-scope]
- **تلسکوپ شکستی** (refracting telescope) · رصد و ابزار: تلسکوپ شکستی تلسکوپی است که با یک عدسی بزرگ در جلوی لوله نور را می‌شکند و در کانون جمع می‌کند؛ گالیله در ۱۶۰۹ با همین نوع تلسکوپ به آسمان نگاه کرد. [https://falakbin.ir/wiki/refracting-telescope]
- **تلسکوپ فضایی** (space telescope) · رصد و ابزار: تلسکوپ فضایی تلسکوپی است که بیرون از جو زمین، در مدار زمین یا دورتر، کار می‌کند تا بی لرزش هوا و بی جذب جو، نورهایی مثل فرابنفش، پرتو ایکس و فروسرخ را هم ببیند. [https://falakbin.ir/wiki/space-telescope]
- **توان** (power) · فیزیک: توان آهنگ انجام کار یا انتقال انرژی در واحد زمان است که با وات، معادل یک ژول در ثانیه، بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/work-power]
- **تودهٔ هوا** (air mass) · زمین: تودهٔ هوا حجم بزرگی از هوا با دما و رطوبت نسبتاً یکنواخت در راستای افقی است که ویژگی‌هایش از ناحیهٔ خاستگاه و مسیر حرکت تأثیر می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#air-mass]
- **تورم کیهانی** (cosmic inflation) · نجوم و اخترفیزیک: تورم کیهانی دوره‌ای فرضی از انبساط بسیار تند و نمایی جهان در کسری بسیار کوچک از نخستین ثانیه پس از مهبانگ است که یکنواختی و تختی جهان و بذر کهکشان‌ها را توضیح می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/cosmic-inflation]
- **توسل به مرجعیت** (appeal to authority) · روش علمی: توسل به مرجعیت، در صورت مغالطه‌آمیز، استدلالی است که اعتبار یا شهرت یک مرجع را بدون تخصص مرتبط یا پشتوانهٔ کافی، دلیل پذیرش ادعا می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#appeal-to-authority]
- **توسل به ناآگاهی** (appeal to ignorance) · روش علمی: توسل به ناآگاهی مغالطه‌ای است که نبود دلیل برای رد یک ادعا را دلیل درستی آن، یا نبود دلیل تأیید را دلیل نادرستی آن می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#appeal-to-ignorance]
- **توهم ماه** (moon illusion) · رصد و ابزار: توهم ماه خطای دیدی است که ماه نزدیک افق را بزرگ‌تر از ماه بالای آسمان نشان می‌دهد، در حالی که اندازهٔ ظاهری‌اش در افق تقریباً همان است و حتی کمی کوچک‌تر. [https://falakbin.ir/wiki/moon-illusion]
- **تیغ اوکام** (Occam's razor) · روش علمی: تیغ اوکام اصل ترجیح تبیینی با فرض‌های اضافی کمتر در میان تبیین‌های دارای کفایت توضیحی و پشتیبانی شواهد مشابه است، بی‌آنکه درستی آن را تضمین کند. [https://falakbin.ir/glossary#occams-razor]
- **ثابت پلانک** (Planck constant) · فیزیک: ثابت پلانک ثابت بنیادی مکانیک کوانتومی است که انرژی هر فوتون را به بسامدش پیوند می‌دهد (E = hf) و از سال ۲۰۱۹ دقیقاً ۶٫۶۲۶۰۷۰۱۵ × ۱۰⁻³⁴ ژول‌ثانیه تعریف شده است. [https://falakbin.ir/wiki/planck-constant]
- **ثابت هابل** (Hubble constant) · نجوم و اخترفیزیک: ثابت هابل آهنگ کنونی انبساط کیهان است، یعنی سرعت دور شدن کهکشان‌ها به ازای هر واحد فاصله، که با روش‌های گوناگون حدود ۶۷ تا ۷۳ کیلومتر بر ثانیه بر مگاپارسک اندازه‌گیری شده است. [https://falakbin.ir/wiki/hubble-constant]
- **ثانیهٔ کبیسه** (leap second) · تقویم و زمان: ثانیهٔ کبیسه تعدیل یک‌ثانیه‌ای ساعت هماهنگ جهانی با افزودن یا حذف یک ثانیه است تا اختلاف آن با ساعت جهانیِ مبتنی بر چرخش زمین محدود بماند. [https://falakbin.ir/glossary/leap-second]
- **جابه‌جایی بین نوردهی‌ها** (dithering) · عکاسی نجومی: جابه‌جایی بین نوردهی‌ها تغییر عمدی و کوچک نشانه‌روی تلسکوپ میان ثبت‌هاست تا تصویر آسمان روی پیکسل‌های متفاوت بیفتد و جداسازی الگوهای ثابت حسگر آسان‌تر شود. [https://falakbin.ir/glossary#dithering]
- **جبههٔ هوا** (weather front) · زمین: جبههٔ هوا مرز میان دو تودهٔ هوا با دما و رطوبت متفاوت است و گذر آن، به‌ویژه جبههٔ سرد، معمولاً با ابر، بارش، چرخش جهت باد و تغییر محسوس دما همراه است. [https://falakbin.ir/wiki/weather-front]
- **جت اخترفیزیکی** (astrophysical jet) · نجوم و اخترفیزیک: جت اخترفیزیکی فوارهٔ باریک و پرسرعتی از پلاسماست که در امتداد محور چرخش جرمی مانند سیاه‌چاله، ستارهٔ نوترونی یا پیش‌ستاره، از دو سوی قرص برافزایشی بیرون می‌زند و تا فاصله‌های بسیار دور می‌رود. [https://falakbin.ir/glossary/jet]
- **جرم** (mass) · فیزیک: جرم کمیتی فیزیکی است که مقاومت یک جسم در برابر تغییر حرکت و میزان برهم‌کنش گرانشی آن را می‌سنجد، یکایش کیلوگرم است و برخلاف وزن، روی ماه و زمین یکی است. [https://falakbin.ir/wiki/mass]
- **جرم مسیه** (Messier object) · رصد و ابزار: جرم مسیه هر یک از ۱۱۰ سحابی، خوشهٔ ستاره‌ای و کهکشانی است که شارل مسیه، اخترشناس فرانسوی سدهٔ هجدهم، و همکارانش فهرست کردند تا شکارچیان دنباله‌دار آن‌ها را با دنباله‌دار اشتباه نگیرند. [https://falakbin.ir/wiki/messier-object]
- **جرم نزدیک به زمین** (near-Earth object) · نجوم و اخترفیزیک: جرم نزدیک به زمین سیارک یا دنباله‌داری است که نزدیک‌ترین فاصلهٔ مدارش تا خورشید کمتر از ۱٫۳ واحد نجومی است و از این رو می‌تواند به مدار زمین نزدیک شود. [https://falakbin.ir/wiki/near-earth-object]
- **جریان آذرآواری** (pyroclastic flow) · زمین: جریان آذرآواری جریان متراکم و داغ گاز و خرده‌سنگ آتشفشانی است که در امتداد زمین، معمولاً در دامنه‌ها و دره‌ها، حرکت می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#pyroclastic-flow]
- **جریان الکتریکی** (electric current) · فیزیک: جریان الکتریکی شارش بار الکتریکی است، مثلاً الکترون‌ها در سیم فلزی یا یون‌ها در محلول، و اندازه‌اش باری است که در هر ثانیه از یک مقطع می‌گذرد؛ یکایش آمپر است. [https://falakbin.ir/wiki/electric-current]
- **جریان تاریک** (dark current) · عکاسی نجومی: جریان تاریک نرخ تولید بار در آشکارساز حتی بدون دریافت نور است که به دما و ویژگی‌های حسگر وابسته است و در طول نوردهی سیگنال تاریک می‌سازد. [https://falakbin.ir/glossary#dark-current]
- **جریان جتی** (jet stream) · زمین: جریان جتی نوار باریکی از باد غرب‌به‌شرقِ بسیار تند در ارتفاع حدود ۹ تا ۱۶ کیلومتری است که مسیر سامانه‌های هوا را هدایت می‌کند و گاه از ۳۰۰ کیلومتر بر ساعت تندتر می‌وزد. [https://falakbin.ir/wiki/jet-stream]
- **جریان‌های اقیانوسی** (ocean current) · زمین: جریان‌های اقیانوسی حرکت پیوسته و جهت‌دار آب اقیانوس‌ها هستند که باد و تفاوت دما و شوری می‌رانندشان و چرخش زمین منحرفشان می‌کند، و همین جریان‌ها گرما را از استوا به سوی قطب‌ها می‌برند. [https://falakbin.ir/wiki/ocean-currents]
- **جزر و مد** (tide) · زمین: جزر و مد بالا و پایین رفتن دوره‌ای سطح دریاها و اقیانوس‌هاست که کشش گرانشی ماه و خورشید پدید می‌آورد و در بیشتر کرانه‌ها روزی دو بار آب بالا می‌آید و پایین می‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/tide]
- **جست‌وجو برای هوش فرازمینی** (search for extraterrestrial intelligence) · نجوم و اخترفیزیک: جست‌وجو برای هوش فرازمینی مجموعهٔ تلاش‌های علمی برای یافتن نشانه‌های فناوری تمدن‌های بیرون از زمین است، بیشتر با شنود سیگنال‌های رادیویی باریک‌باند و جست‌وجوی پالس‌های لیزری با تلسکوپ. [https://falakbin.ir/wiki/search-for-extraterrestrial-intelligence]
- **جمعیت ستاره‌ای** (stellar population) · نجوم و اخترفیزیک: جمعیت ستاره‌ای گروهی از ستاره‌ها با ویژگی‌های مشترک در سن، ترکیب شیمیایی یا حرکت است که برای بررسی ساختار و تاریخ تحول کهکشان‌ها دسته‌بندی می‌شوند. [https://falakbin.ir/glossary#stellar-population]
- **جو زمین** (atmosphere of Earth) · زمین: جو زمین پوستهٔ گازی دور زمین است که گرانش نگهش داشته، حدود ۷۸ درصدش نیتروژن و ۲۱ درصدش اکسیژن است و دمای سطح را تعدیل و بخشی از تابش زیان‌بار خورشید را جذب می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/atmosphere-of-earth]
- **جهان** (universe) · نجوم و اخترفیزیک: جهان همهٔ فضا و زمان و ماده و تابش و انرژی است که بنابر نظریهٔ مهبانگ حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش از حالتی بسیار داغ و چگال انبساطش را آغاز کرد. [https://falakbin.ir/wiki/universe]
- **جهان قابل مشاهده** (observable universe) · نجوم و اخترفیزیک: جهان قابل مشاهده بخشی از جهان است که نور یا هر نشانهٔ دیگری از آن از آغاز جهان تاکنون فرصت رسیدن به ما را داشته است؛ شعاعش به‌خاطر انبساط حدود ۴۶ میلیارد سال نوری است. [https://falakbin.ir/wiki/observable-universe]
- **چپقی** (star diagonal) · رصد و ابزار: چپقی قطعه‌ای آینه‌ای یا منشوری در مسیر خروجی تلسکوپ است که نور را به سوی چشمی منحرف می‌کند تا مشاهده با وضعیت راحت‌تری انجام شود. [https://falakbin.ir/glossary#star-diagonal]
- **چرخ واکنشی** (reaction wheel) · فضا و پرواز فضایی: چرخ واکنشی چرخ گردانی در فضاپیماست که با تغییر سرعت دوران و تبادل تکانهٔ زاویه‌ای با بدنه، جهت‌گیری آن را بدون پرتاب پیش‌رانه تنظیم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#reaction-wheel]
- **چرخش زمین** (Earth's rotation) · نجوم و اخترفیزیک: چرخش زمین گردش زمین به دور محورش از غرب به شرق است که نسبت به ستاره‌ها هر ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه کامل می‌شود و شب و روز و حرکت ظاهری آسمان را می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/earth-rotation]
- **چرخش میدان** (field rotation) · رصد و ابزار: چرخش میدان تغییر جهت نقش آسمان در تصویر تلسکوپ هنگام ردیابی است که می‌تواند با ثابت ماندن هدف مرکزی و چرخیدن تصویر پیرامون آن رخ دهد. [https://falakbin.ir/glossary/field-rotation]
- **چرخند برون‌حاره‌ای** (extratropical cyclone) · زمین: چرخند برون‌حاره‌ای سامانهٔ کم‌فشار چرخندی‌ای است که انرژی خود را عمدتاً از تضاد افقی دما می‌گیرد و اغلب با جبهه‌های هوا همراه است. [https://falakbin.ir/glossary#extratropical-cyclone]
- **چرخند حاره‌ای** (tropical cyclone) · زمین: چرخند حاره‌ای سامانهٔ طوفانی بزرگ و چرخان با مرکز کم‌فشار است که روی دریاهای گرم حاره‌ای شکل می‌گیرد و گونهٔ نیرومندش در اطلس و شرق اقیانوس آرام «هاریکین» و در غرب آن «تایفون» نام دارد. [https://falakbin.ir/wiki/hurricane]
- **چرخهٔ آب** (water cycle) · زمین: چرخهٔ آب مجموعهٔ فرایندهای جابه‌جایی و ذخیرهٔ آب میان جو، سطح زمین و زیرزمین است که آب را در حالت‌های مایع، جامد و گاز دربرمی‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#water-cycle]
- **چرخهٔ خورشیدی** (solar cycle) · نجوم و اخترفیزیک: چرخهٔ خورشیدی تغییر دوره‌ای فعالیت مغناطیسی خورشید است که در حدود ۱۱ سال شمار لکه‌ها، شراره‌ها و پرتاب‌های جرم تاجی را از کمینه به بیشینه و دوباره به کمینه می‌برد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-cycle]
- **چرخهٔ سنگ** (rock cycle) · زمین: چرخهٔ سنگ فرایند پیوسته‌ای است که در آن سنگ‌های آذرین، رسوبی و دگرگونی در طول میلیون‌ها سال با ذوب، سرد شدن، فرسایش، ته‌نشینی، گرما و فشار به یکدیگر تبدیل می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/rock-cycle]
- **چرخه‌های میلانکوویچ** (Milankovitch cycles) · زمین: چرخه‌های میلانکوویچ تغییرهای دوره‌ای کشیدگی مدار زمین، انحراف محوری و جهت محور آن‌اند که در بازه‌های ده‌ها تا صدها هزار ساله پخش تابش خورشید بر زمین را عوض می‌کنند و آهنگ یخبندان‌ها را تنظیم می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/milankovitch-cycles]
- **چشایر** (Cheshire eyepiece) · رصد و ابزار: چشایر ابزار هم‌محوری دارای سطح روشن و سوراخ نگاه است که با مقایسهٔ بازتاب آن سطح و نشان مرکز آینه، تنظیم آینهٔ اصلی را ممکن می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#cheshire-eyepiece]
- **چشمک زدن ستارگان** (stellar twinkling (scintillation)) · رصد و ابزار: چشمک زدن ستارگان تغییر سریع روشنایی و رنگ ستاره‌هاست که از گذر نورشان از لایه‌های متلاطم هوا با دما و چگالی متفاوت می‌آید؛ سیاره‌ها کمتر چشمک می‌زنند. [https://falakbin.ir/wiki/star-twinkling]
- **چشمی** (eyepiece) · رصد و ابزار: چشمی مجموعه‌ای از عدسی‌ها در سمت چشم ناظر است که تصویر ساخته‌شده به‌وسیلهٔ بخش اصلی تلسکوپ را برای مشاهده بزرگ می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/eyepiece]
- **چگالی** (density) · فیزیک: چگالی نسبت جرم ماده به حجم آن است که نشان می‌دهد در هر واحد حجم، مانند یک متر مکعب، چه مقدار جرم وجود دارد. [https://falakbin.ir/glossary#density]
- **چگالی نوری** (optical density) · رصد و ابزار: چگالی نوری سنجه‌ای بی‌یکا برای تضعیف نور است که از لگاریتم دهدهی نسبت شدت نور ورودی به عبوری، در طول موج مشخص، به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#optical-density]
- **چندجهانی** (multiverse) · نجوم و اخترفیزیک: چندجهانی ایده‌ای است که می‌گوید جهان ما تنها یکی از جهان‌های بسیار است؛ برخی نسخه‌های تورم کیهانی و نظریهٔ ریسمان چنین امکانی را پیش می‌کشند، ولی تاکنون هیچ شاهد رصدی ندارد. [https://falakbin.ir/wiki/multiverse]
- **حالت ماده** (state of matter) · فیزیک: حالت ماده شکلی است که ماده بسته به دما و فشار به خود می‌گیرد؛ جامد، مایع، گاز و پلاسما چهار حالت آشنای آن‌اند و با چیدمان و آزادی حرکت ذره‌ها از هم جدا می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/states-of-matter]
- **حد چاندراسخار** (Chandrasekhar limit) · نجوم و اخترفیزیک: حد چاندراسخار بیشترین جرمی است، حدود ۱٫۴ برابر جرم خورشید، که کوتولهٔ سفید می‌تواند با فشار الکترون‌های تباهیده‌اش در برابر گرانش خود نگه دارد و فرو نریزد. [https://falakbin.ir/wiki/chandrasekhar-limit]
- **حد روش** (Roche limit) · نجوم و اخترفیزیک: حد روش کمترین فاصله‌ای از یک جرم بزرگ است که قمرِ یکپارچه‌مانده تنها با گرانش خودش در آن تاب می‌آورد؛ نزدیک‌تر از آن، نیروی کشندی جرم بزرگ قمر را از هم می‌پاشاند. [https://falakbin.ir/wiki/roche-limit]
- **حذف پرت با آستانهٔ سیگما** (sigma clipping) · عکاسی نجومی: حذف پرت با آستانهٔ سیگما روشی آماری برای کنارگذاشتن نمونه‌های دور از مرکز داده‌ها بر پایهٔ آستانه‌ای وابسته به پراکندگی مجموعه است. [https://falakbin.ir/glossary#sigma-clipping]
- **حرکت بازگشتی ظاهری** (apparent retrograde motion) · نجوم و اخترفیزیک: حرکت بازگشتی ظاهری حالتی است که سیاره‌ای چند هفته در میان ستارگان، برخلاف حرکت معمولش، به سوی غرب جابه‌جا می‌شود؛ علتش سبقت گرفتن زمین از آن سیاره، یا آن سیاره از زمین، در مدار است. [https://falakbin.ir/wiki/apparent-retrograde-motion]
- **حرکت پرتابی** (projectile motion) · فیزیک: حرکت پرتابی حرکت جسمی است که پس از پرتاب، بی نیروی پیشران، زیر اثر گرانش پیش می‌رود؛ نزدیک سطح زمین و با چشم‌پوشی از مقاومت هوا، مسیرش سهمی است، مثل توپی که شوت می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/projectile-motion]
- **حرکت خاص** (proper motion) · نجوم و اخترفیزیک: حرکت خاص آهنگ تغییر زاویه‌ای مکان یک ستاره روی آسمان بر اثر حرکت نسبی واقعی آن و ناظر است که با جابه‌جایی ناشی از اختلاف منظر تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#proper-motion]
- **حساسیت تشخیصی** (diagnostic sensitivity) · روش علمی: حساسیت تشخیصی نسبت افراد واقعاً دارای وضعیت هدف است که آزمون نتیجهٔ مثبت برایشان گزارش می‌کند و با احتمال داشتن وضعیت پس از نتیجهٔ مثبت تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#diagnostic-sensitivity]
- **حضیض مداری** (periapsis) · فضا و پرواز فضایی: حضیض مداری نقطه‌ای از مدار غیردایره‌ای است که فاصلهٔ جسم در آن از مرکز جرمِ مرکزی به کمترین مقدار می‌رسد. [https://falakbin.ir/glossary#periapsis]
- **حفظ مدار** (station keeping) · فضا و پرواز فضایی: حفظ مدار مجموعهٔ مانورهایی برای نگه‌داشتن فضاپیما در محدودهٔ مداری یا موقعیت نسبی تعیین‌شده است که اثر اختلال‌هایی مانند گرانش اجرام دیگر را جبران می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#station-keeping]
- **حل اخترسنجی تصویر** (plate solving) · عکاسی نجومی: حل اخترسنجی تصویر تطبیق آرایش ستاره‌های ثبت‌شده با فهرست مرجع است که مختصات آسمانی، جهت و مقیاس تصویر را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/plate-solving]
- **حلقهٔ سیاره‌ای** (planetary ring) · نجوم و اخترفیزیک: حلقهٔ سیاره‌ای قرص پهن و بسیار نازکی از ذره‌های یخ، سنگ و غبار است که در صفحهٔ استوای یک سیاره دور آن می‌گردد؛ پرآوازه‌ترین نمونه‌اش حلقه‌های زحل است. [https://falakbin.ir/glossary/ring-system]
- **حمله به شخص** (ad hominem) · روش علمی: حمله به شخص مغالطه‌ای است که در آن ویژگی‌های نامرتبط گوینده جای بررسی دلایل ادعا را می‌گیرند و مبنای رد آن می‌شوند. [https://falakbin.ir/glossary#ad-hominem]
- **حوضهٔ آبریز** (watershed) · زمین: حوضهٔ آبریز ناحیه‌ای از خشکی است که رواناب سطحی و آبراهه‌های آن به یک خروجی مشترک، مانند نقطه‌ای از رود یا دریاچه، می‌رسند. [https://falakbin.ir/glossary#watershed]
- **خاکستر آتشفشانی** (volcanic ash) · زمین: خاکستر آتشفشانی ذرات سنگ، کانی و شیشهٔ آتشفشانی کوچک‌تر از ۲ میلی‌متر است که بر اثر خردشدن مواد در فوران پدید می‌آید، نه سوختن. [https://falakbin.ir/glossary#volcanic-ash]
- **خاموشی میان‌ستاره‌ای** (interstellar extinction) · نجوم و اخترفیزیک: خاموشی میان‌ستاره‌ای کاهش نور دریافتی از یک جرم بر اثر جذب و پراکندگی در مادهٔ میان‌ستاره‌ایِ مسیر دید است و به خاموش‌شدن خود جرم اشاره ندارد. [https://falakbin.ir/glossary#interstellar-extinction]
- **خدمه** (crew) · فضا و پرواز فضایی: خدمه در پرواز فضایی گروه فضانوردانی است که با هم یک فضاپیما یا ایستگاه فضایی را می‌رانند و در آن کار و زندگی می‌کنند؛ مأموریتی که خدمه دارد «سرنشین‌دار» خوانده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/crew]
- **خروج از مرکز مداری** (orbital eccentricity) · فضا و پرواز فضایی: خروج از مرکز مداری سنجه‌ای بی‌یکا برای شکل مدار است که در مدار بیضوی، نسبت فاصلهٔ کانون از مرکز بیضی به نیم‌محور بزرگ را بیان می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#orbital-eccentricity]
- **خط طیفی** (spectral line) · فیزیک: خط طیفی نوار باریک روشن یا تیره‌ای در طول موجی معین از طیف است که وقتی اتم یا مولکول با گذار میان دو تراز انرژی فوتون می‌تاباند یا جذب می‌کند پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/spectral-line]
- **خط کارمان** (Kármán line) · فضا و پرواز فضایی: خط کارمان مرز قراردادی جو زمین و فضا در ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری از سطح دریاست؛ بالاتر از آن هوا برای پرواز با بال، مثل هواپیما، بیش از حد رقیق است. [https://falakbin.ir/wiki/karman-line]
- **خط یخ** (frost line) · نجوم و اخترفیزیک: خط یخ فاصله‌ای از ستارهٔ جوان در قرص پیش‌سیاره‌ای است که فراتر از آن آب و ترکیب‌های فرّار دیگر یخ می‌زنند؛ در منظومهٔ شمسی جوان حدود ۳ واحد نجومی از خورشید بود. [https://falakbin.ir/wiki/frost-line-astrophysics]
- **خلأ** (vacuum) · فیزیک: خلأ فضایی بی ماده است، یا در عمل فضایی با فشار گاز بسیار کمتر از فشار هوا؛ حتی فضای میان سیاره‌ها در هر سانتی‌متر مکعب چند ذره دارد و خلأ کامل فقط آرمانی است. [https://falakbin.ir/wiki/vacuum]
- **خورشید نیمه‌شب** (midnight sun) · نجوم و اخترفیزیک: خورشید نیمه‌شب پدیدهٔ باقی‌ماندن خورشید بالای افق حتی در نیمه‌شب محلی است که در فصل گرمِ نواحی قطبی و نزدیک آن‌ها رخ می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#midnight-sun]
- **خورشیدگرفتگی** (solar eclipse) · نجوم و اخترفیزیک: خورشیدگرفتگی گرفتی است که در آن ماه نو از جلوی خورشید می‌گذرد و سایه‌اش روی زمین می‌افتد؛ گرفت کامل یا حلقوی فقط از نواری باریک و گرفت جزئی از ناحیه‌ای پهن‌تر دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/solar-eclipse]
- **خوشهٔ باز** (open cluster) · نجوم و اخترفیزیک: خوشهٔ باز گروهی نه‌چندان فشرده از ده‌ها تا چند هزار ستاره است که با هم از یک ابر گاز و غبار زاده شده‌اند، معمولاً جوان‌اند و به‌مرور از هم دور می‌شوند، مانند خوشهٔ پروین. [https://falakbin.ir/wiki/open-cluster]
- **خوشهٔ کروی** (globular cluster) · نجوم و اخترفیزیک: خوشهٔ کروی گروه کروی و فشرده‌ای از ده‌ها هزار تا میلیون‌ها ستارهٔ بسیار پیر است که دور مرکز یک کهکشان می‌گردد و گرانش ستارگانش آن را محکم کنار هم نگه داشته است. [https://falakbin.ir/wiki/globular-cluster]
- **خوشهٔ کهکشانی** (galaxy cluster) · نجوم و اخترفیزیک: خوشهٔ کهکشانی گروهی از صدها تا هزاران کهکشان است که گرانش آن‌ها را کنار هم نگه داشته، و بزرگ‌ترین گونهٔ ساختار به‌هم‌بستهٔ گرانشی در جهان است. [https://falakbin.ir/wiki/galaxy-cluster]
- **دادهٔ باز** (open data) · روش علمی: دادهٔ باز داده‌ای است که با دسترسی و قالب قابل استفاده و مجوز مناسب، استفاده، تغییر و بازتوزیع آن برای همگان مجاز باشد. [https://falakbin.ir/glossary#open-data]
- **دامنهٔ موج** (amplitude) · فیزیک: دامنهٔ موج بیشترین اندازهٔ انحراف کمیت نوسان‌کننده از مقدار تعادل است و بسته به نوع موج می‌تواند جابه‌جایی، تغییر فشار یا اندازهٔ میدان باشد. [https://falakbin.ir/glossary#amplitude]
- **داوری‌شده** (peer-reviewed) · روش علمی: داوری‌شده صفت مقالهٔ علمی‌ای است که پیش از انتشار در مجله، چند پژوهشگر مستقل هم‌رشته، معمولاً بی‌نام، روش و نتیجه‌اش را سنجیده‌اند و سردبیر با نظر آنان آن را پذیرفته است. [https://falakbin.ir/glossary/peer-reviewed]
- **دایره‌البروج** (ecliptic) · نجوم و اخترفیزیک: دایره‌البروج مسیر ظاهری سالانهٔ خورشید در میان ستاره‌ها روی کرهٔ آسمان است، یعنی تصویر صفحهٔ مدار زمین، که حدود ۲۳٫۴ درجه با استوای سماوی زاویه می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/ecliptic]
- **درپوش هم‌محوری** (collimation cap) · رصد و ابزار: درپوش هم‌محوری ابزاری ساده با سوراخ مرکزی است که در جای چشمی قرار می‌گیرد و با ثابت‌کردن محل نگاه، تنظیم راستای آینه‌های تلسکوپ را آسان می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#collimation-cap]
- **درخش سبز** (green flash) · زمین: درخش سبز لکه یا نوار سبزرنگی است که گاه یکی دو ثانیه بالای لبهٔ خورشید، درست هنگام غروب یا طلوع، دیده می‌شود و از شکست نور در جو و جدا شدن رنگ‌های آن پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/green-flash]
- **درخشش تقویت‌کننده** (amp glow) · عکاسی نجومی: درخشش تقویت‌کننده نام تاریخی الگوی روشنایی اضافی ناشی از فعالیت مدارهای حسگر و خوانش است که منشأ آن الزاماً فقط تقویت‌کننده نیست. [https://falakbin.ir/glossary#amp-glow]
- **درخشندگی** (luminosity) · نجوم و اخترفیزیک: درخشندگی کل انرژی‌ای است که یک ستاره یا جرم آسمانی در هر ثانیه در همهٔ طول موج‌ها می‌تاباند و، برخلاف روشنایی ظاهری، به فاصلهٔ ما از آن بستگی ندارد. [https://falakbin.ir/wiki/luminosity]
- **درهم‌تنیدگی کوانتومی** (quantum entanglement) · فیزیک: درهم‌تنیدگی کوانتومی حالتی است که در آن دو یا چند ذره یک وضعیت کوانتومی مشترک دارند و نتیجهٔ اندازه‌گیری‌هایشان، هر قدر هم دور باشند، به هم وابسته است، بی آنکه پیامی تندتر از نور برود. [https://falakbin.ir/wiki/quantum-entanglement] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4868)
- **دریایخ** (sea ice) · زمین: دریایخ یخی است که از انجماد آب دریا پدید می‌آید و ممکن است بخشی از نمک آب را در خود نگه دارد. [https://falakbin.ir/glossary#sea-ice]
- **دریزل** (drizzle) · عکاسی نجومی: دریزل الگوریتم بازسازی تصویر است که داده‌های چند نوردهی با جابه‌جایی‌های زیرپیکسلیِ تعیین‌شده را روی شبکهٔ خروجی ترکیب می‌کند و می‌تواند کم‌نمونه‌گیری را کاهش دهد. [https://falakbin.ir/glossary/drizzle]
- **دستگاه سنجش کیفیت آسمان** (Sky Quality Meter) · رصد و ابزار: دستگاه سنجش کیفیت آسمان نورسنجی با پاسخ طیفی و میدان دید مشخص است که روشنایی پس‌زمینهٔ آسمان را با قدر بر ثانیهٔ قوسی مربع گزارش می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#sky-quality-meter]
- **دفاع سیاره‌ای** (planetary defense) · فضا و پرواز فضایی: دفاع سیاره‌ای مجموعهٔ کارهایی است برای یافتن سیارک‌ها و دنباله‌دارهایی که ممکن است به زمین بخورند، پیش‌بینی مسیرشان، و در صورت لزوم منحرف کردنشان پیش از برخورد. [https://falakbin.ir/glossary/planetary-defense]
- **دکانولوشن** (deconvolution) · عکاسی نجومی: دکانولوشن روشی محاسباتی برای برآورد تصویر پیش از محوشدگی است که از دادهٔ ثبت‌شده و تابع نقطه‌گستر معلوم یا تخمینی استفاده می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/deconvolution]
- **دلتا تی** (Delta T) · تقویم و زمان: دلتا تی اختلاف زمان زمینی و ساعت جهانیِ مبتنی بر چرخش زمین، به ترتیب اولی منهای دومی، است که با یکای ثانیه بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/delta-t]
- **دلتا وی** (delta-v) · فضا و پرواز فضایی: دلتا وی تغییر بردار سرعت فضاپیما در یک مانور است که در بودجه‌بندی مأموریت، مجموع اندازهٔ تغییرسرعت‌های لازم را نیز با این نام بیان می‌کنند. [https://falakbin.ir/glossary/delta-v]
- **دما** (temperature) · فیزیک: دما کمیتی فیزیکی برای توصیف حالت گرمایی جسم است که جهت انتقال خودبه‌خودی گرما میان جسم‌های در تماس و رسیدن به تعادل گرمایی را مشخص می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#temperature]
- **دمای مؤثر** (effective temperature) · نجوم و اخترفیزیک: دمای مؤثر دمای جسم سیاهی است که از واحد سطح خود، همان توان تابشیِ کلِ واحد سطح جرم مورد بررسی را در همهٔ طول موج‌ها گسیل کند. [https://falakbin.ir/glossary#effective-temperature]
- **دنباله‌دار** (comet) · نجوم و اخترفیزیک: دنباله‌دار جرم کوچکی از یخ، غبار و سنگ است که در مداری کشیده دور خورشید می‌گردد و نزدیک خورشید گیسویی درخشان و دم‌هایی از گاز و غبار می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/comet]
- **دوتایی طیف‌سنجی** (spectroscopic binary) · نجوم و اخترفیزیک: دوتایی طیف‌سنجی سامانه‌ای دوتایی است که حرکت مداری مؤلفه‌های آن از جابه‌جایی تناوبی خط‌های طیفی یک یا هر دو ستاره شناسایی می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#spectroscopic-binary]
- **دوتایی گرفتی** (eclipsing binary) · نجوم و اخترفیزیک: دوتایی گرفتی سامانه‌ای دوتایی است که از راستای دید ما، عبور یک ستاره از مقابل دیگری بخشی از نور آن را می‌پوشاند و روشنایی سامانه کاهش می‌یابد. [https://falakbin.ir/glossary#eclipsing-binary]
- **دورهٔ تناوب مداری** (orbital period) · فضا و پرواز فضایی: دورهٔ تناوب مداری مدت لازم برای یک دور گردش کامل جسم در مدار بسته است که باید نسبت به مرجع مشخصی سنجیده شود. [https://falakbin.ir/glossary#orbital-period]
- **دورهٔ موج** (wave period) · فیزیک: دورهٔ موج مدت لازم برای یک نوسان کامل در نقطه‌ای مشخص از موج تناوبی است که با وارون بسامد برابر است. [https://falakbin.ir/glossary#wave-period]
- **دورهٔ هلالی** (synodic period) · نجوم و اخترفیزیک: دورهٔ هلالی زمان بازگشت یک جرم مداری به آرایش مشابه نسبت به خورشید از دید ناظر زمینی است، مانند فاصلهٔ میان دو ماه نو پیاپی. [https://falakbin.ir/glossary#synodic-period]
- **دوری‌سنجی** (telemetry) · فضا و پرواز فضایی: دوری‌سنجی گردآوری خودکار اندازه‌گیری‌ها و ارسال آن‌ها از محل دوردست به گیرنده است که در فضاپیما برای انتقال داده‌های علمی و اطلاعات عملکرد سامانه‌ها به کار می‌رود. [https://falakbin.ir/glossary#telemetry]
- **دوگانگی موج و ذره** (wave-particle duality) · فیزیک: دوگانگی موج و ذره این یافتهٔ مکانیک کوانتومی است که نور و ذره‌هایی مثل الکترون، بسته به آزمایش، گاه رفتار موج نشان می‌دهند و گاه رفتار ذره. [https://falakbin.ir/wiki/wave-particle-duality]
- **دوگانهٔ کاذب** (false dilemma) · روش علمی: دوگانهٔ کاذب مغالطه‌ای است که مسئله‌ای دارای امکان‌های بیشتر را به دو گزینه محدود می‌کند و نتیجه را بر این محدودیت نادرست بنا می‌گذارد. [https://falakbin.ir/glossary#false-dilemma]
- **دهانهٔ برخوردی** (impact crater) · نجوم و اخترفیزیک: دهانهٔ برخوردی گودالی تقریباً دایره‌ای است که برخورد پرسرعت یک سیارک، دنباله‌دار یا شهاب‌سنگ بر سطح جرمی جامد می‌کَند و معمولاً بسیار پهن‌تر از خود جسم برخوردکننده است. [https://falakbin.ir/wiki/impact-crater]
- **دهانهٔ تلسکوپ** (aperture) · رصد و ابزار: دهانهٔ تلسکوپ قطر عدسی یا آینهٔ اصلی تلسکوپ و مهم‌ترین مشخصهٔ آن است، چون نور جمع‌شده با مربع این قطر و قدرت تفکیک با خود آن بیشتر می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/telescope-aperture]
- **دهانه‌بند** (aperture stop) · رصد و ابزار: دهانه‌بند روزنه یا مرز یک جزء نوری است که پهنای دسته‌پرتوهای پذیرفته‌شده از نقطهٔ روی محور را محدود می‌کند و گشودگی مؤثر سامانه را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#aperture-stop]
- **دید نجومی** (astronomical seeing) · رصد و ابزار: دید نجومی میزان لرزش و تاری تصویر ستاره‌ها بر اثر تلاطم هوای بالای سر است که تیزی جزئیات در تلسکوپ را محدود می‌کند و معمولاً با ثانیهٔ قوسی سنجیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/astronomical-seeing]
- **دیموزاییک** (demosaicing) · عکاسی نجومی: دیموزاییک فرایند برآورد کانال‌های رنگیِ اندازه‌گیری‌نشده در هر نقطهٔ تصویر، با استفاده از داده‌های موزاییکی حسگر و نمونه‌های رنگی اطراف آن است. [https://falakbin.ir/glossary#demosaicing]
- **دیناموی مغناطیسی** (magnetic dynamo) · فیزیک: دیناموی مغناطیسی سازوکاری است که در آن شارهٔ رسانای الکتریکی، مثل آهن مذاب هستهٔ زمین یا پلاسمای خورشید، با همرفت و چرخش، میدان مغناطیسی یک جرم آسمانی را می‌سازد و پایدار نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/glossary/magnetic-dynamo]
- **دیوپتر** (dioptre) · فیزیک: دیوپتر یکای توان اپتیکی عدسی و برابر یک بر متر است که برای بیان وارون فاصلهٔ کانونی برحسب متر به کار می‌رود و با وات تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#dioptre]
- **رانش** (thrust) · فضا و پرواز فضایی: رانش نیروی حاصل از کار سامانهٔ پیشرانش است که در موتور موشک با بیرون‌راندن جرم ایجاد می‌شود و به وجود هوای بیرون وابسته نیست. [https://falakbin.ir/glossary#thrust]
- **راه‌پیمایی فضایی** (spacewalk) · فضا و پرواز فضایی: راه‌پیمایی فضایی کاری است که فضانورد با لباس فضانوردی بیرون از فضاپیما یا ایستگاه فضایی، مثلاً برای تعمیر و نصب، انجام می‌دهد؛ نخستین بار الکسی لئونوف در ۱۹۶۵ انجامش داد. [https://falakbin.ir/wiki/extravehicular-activity]
- **رده‌بندی ستارگان** (stellar classification) · نجوم و اخترفیزیک: رده‌بندی ستارگان دسته‌بندی ستاره‌ها بر پایهٔ طیفشان است که آن‌ها را از داغ به سرد در رده‌های O، B، A، F، G، K و M می‌چیند؛ خورشید ستاره‌ای از ردهٔ G است. [https://falakbin.ir/wiki/stellar-classification]
- **ردیابی ستاره‌ای** (sidereal tracking) · رصد و ابزار: ردیابی ستاره‌ای حرکت تنظیم‌شدهٔ پایهٔ تلسکوپ برای جبران حرکت ظاهری ستارگان ناشی از چرخش زمین است و با آهنگ ردیابی خورشید یا ماه تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#sidereal-tracking]
- **رشتهٔ اصلی** (main sequence) · نجوم و اخترفیزیک: رشتهٔ اصلی نواری در نمودار هرتسپرونگ-راسل است که ستارگانِ در حال همجوشی هیدروژن در هسته روی آن جای می‌گیرند، و هر ستاره بیشتر عمرش را در همین مرحله می‌گذراند. [https://falakbin.ir/wiki/main-sequence]
- **رطوبت مطلق** (absolute humidity) · زمین: رطوبت مطلق جرم بخار آب موجود در واحد حجم هوای مرطوب است که معمولاً با یکای گرم بر مترمکعب بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#absolute-humidity]
- **رطوبت نسبی** (relative humidity) · زمین: رطوبت نسبی نسبت فشار جزئی بخار آب موجود در هوا به فشار بخار اشباع نسبت به آب مایع در همان دماست که به درصد بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/relative-humidity]
- **رقص محوری** (nutation) · نجوم و اخترفیزیک: رقص محوری نوسان‌های نسبتاً کوچک و دوره‌ای جهت محور چرخش یک جرم است که بر حرکت آهستهٔ تقدیمی آن افزوده می‌شوند. [https://falakbin.ir/glossary#nutation]
- **رنگین‌کمان** (rainbow) · فیزیک: رنگین‌کمان کمانی رنگی در آسمانِ روبه‌روی خورشید است که از شکست، بازتاب و پاشندگی نور خورشید در قطره‌های باران پدید می‌آید و کمان اصلی‌اش حدود ۴۲ درجه از نقطهٔ مقابل خورشید فاصله دارد. [https://falakbin.ir/wiki/rainbow]
- **رواناب سطحی** (surface runoff) · زمین: رواناب سطحی آبی است که روی سطح خشکی به سوی آبراهه‌ها جریان می‌یابد و بخشی از انتقال آب در چرخهٔ آب را تشکیل می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#surface-runoff]
- **روان‌گرایی خاک** (soil liquefaction) · زمین: روان‌گرایی خاک افت چشمگیر مقاومت برشی خاک اشباع بر اثر افزایش فشار آب منفذی است که می‌تواند به تغییرشکل زیاد و رفتار مایع‌مانند بینجامد. [https://falakbin.ir/glossary/soil-liquefaction]
- **روز خورشیدی** (solar day) · تقویم و زمان: روز خورشیدی فاصلهٔ زمانی دو عبور بالایی پیاپی خورشید از نصف‌النهار آسمانِ یک مکان است که در نوع ظاهری، طول آن در سال تغییر می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#solar-day]
- **روز ژولیوسی** (Julian day) · تقویم و زمان: روز ژولیوسی شمارش پیوستهٔ روزها از ظهر گرینویچ یکم ژانویهٔ ۴۷۱۳ پیش از میلاد (در تقویم ژولیوسی) است که اخترشناسان با آن فاصلهٔ زمانی رویدادها را بی دردسر تقویم حساب می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/julian-date]
- **روز ژولیوسی تعدیل‌شده** (Modified Julian Date) · تقویم و زمان: روز ژولیوسی تعدیل‌شده شمار روزها و کسر روز است که از کم‌کردن ۲۴۰۰۰۰۰٫۵ روز از روز ژولیوسی حاصل می‌شود و مرز روزش نیمه‌شبِ مقیاس زمانی انتخاب‌شده است. [https://falakbin.ir/glossary#modified-julian-date]
- **روش سرعت شعاعی** (radial velocity method) · نجوم و اخترفیزیک: روش سرعت شعاعی شیوهٔ کشف و بررسی همراه ستاره با اندازه‌گیری تغییرات سرعت ستاره در راستای دید است که از جابه‌جایی خط‌های طیفی به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#radial-velocity-method]
- **روش علمی** (scientific method) · روش علمی: روش علمی مجموعه‌ای از شیوه‌های بررسی پرسش‌ها با مشاهده، استدلال و آزمون شواهد است که دانش را در معرض نقد و اصلاح قرار می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#scientific-method]
- **روش گذر** (transit method) · نجوم و اخترفیزیک: روش گذر شیوه‌ای برای یافتن سیاره‌های فراخورشیدی است که افت کوچک و دوره‌ای نور یک ستاره را هنگام گذشتن سیاره از جلوی آن می‌سنجد؛ سیاره‌ای هم‌اندازهٔ مشتری حدود یک درصد نور ستاره‌ای خورشیدمانند را می‌پوشاند. [https://falakbin.ir/wiki/transit-method]
- **روشنایی سطح آسمان** (sky surface brightness) · رصد و ابزار: روشنایی سطح آسمان میزان نور دریافتی از واحد مساحت زاویه‌ای آسمان در نوار طیفی مشخص است که معمولاً با قدر بر ثانیهٔ قوسی مربع بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/sky-surface-brightness]
- **رومرکز** (epicenter) · زمین: رومرکز نقطه‌ای بر سطح زمین است که درست بالای کانون آغاز گسیختگی زمین‌لرزه قرار دارد. [https://falakbin.ir/glossary#epicenter]
- **رهگیر برون‌محور** (off-axis guider) · عکاسی نجومی: رهگیر برون‌محور وسیله‌ای است که بخشی از نور حاشیهٔ میدان تلسکوپ اصلی را، معمولاً با منشور، به دوربین راهنما می‌رساند و نیاز به تلسکوپ راهنمای جداگانه را برطرف می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#off-axis-guider]
- **زبالهٔ فضایی** (space debris) · فضا و پرواز فضایی: زبالهٔ فضایی هر جسم ساخت بشر در مدار زمین است که دیگر کاری نمی‌کند، از ماهواره‌های از کار افتاده و طبقه‌های رهاشدهٔ موشک تا تکه‌های ریز برخوردها و انفجارها. [https://falakbin.ir/wiki/space-debris]
- **زبانهٔ خورشیدی** (solar prominence) · نجوم و اخترفیزیک: زبانهٔ خورشیدی تودهٔ بزرگی از پلاسمای سردتر و چگال‌تر از تاج پیرامونش است که میدان مغناطیسی آن را از سطح خورشید تا ده‌ها هزار کیلومتر بالا در تاج خورشید نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-prominence]
- **زمان اتمی بین‌المللی** (International Atomic Time) · تقویم و زمان: زمان اتمی بین‌المللی مقیاس زمانی پیوسته‌ای است که دفتر بین‌المللی اوزان و مقیاس‌ها از مقایسهٔ ساعت‌های اتمی و بهترین تحقق‌های ثانیهٔ استاندارد محاسبه می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#international-atomic-time]
- **زمان خورشیدی ظاهری** (apparent solar time) · تقویم و زمان: زمان خورشیدی ظاهری زمان محلی تعیین‌شده از موقعیت واقعی خورشید نسبت به نصف‌النهار آسمانِ ناظر است که ظهر آن هنگام عبور بالایی خورشید رخ می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#apparent-solar-time]
- **زمان خورشیدی متوسط** (mean solar time) · تقویم و زمان: زمان خورشیدی متوسط مقیاس زمانی مبتنی بر خورشیدی فرضی با حرکت یکنواخت روی استوای سماوی است که نابرابری‌های فصلی زمان خورشیدی ظاهری را هموار می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#mean-solar-time]
- **زمان زمینی** (Terrestrial Time) · تقویم و زمان: زمان زمینی مقیاس زمانی نظری و یکنواختی برای محاسبات دقیق نجومی در چارچوب زمین‌مرکز است که آهنگ آن از نوسان‌های چرخش زمین پیروی نمی‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#terrestrial-time]
- **زمان نجومی** (sidereal time) · تقویم و زمان: زمان نجومی زمانی است که چرخش زمین را نسبت به ستاره‌های دور می‌سنجد، نه خورشید؛ روز نجومی حدود ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه است و رصدگر با آن می‌فهمد کدام ستاره‌ها روی نصف‌النهار آسمان‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/sidereal-time]
- **زمان نوردهی** (exposure time) · عکاسی نجومی: زمان نوردهی مدت جمع‌آوری سیگنال نوری برای یک ثبت دوربین است که همراه با شدت نور و ویژگی‌های حسگر، مقدار بار نوری انباشته‌شده را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#exposure-time]
- **زمان نوردهی کل** (total integration time) · عکاسی نجومی: زمان نوردهی کل مجموع مدت نوردهی فریم‌های نورِ استفاده‌شده در تصویر ترکیبی است و فاصله‌های میان ثبت‌ها یا فریم‌های کنارگذاشته‌شده را شامل نمی‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#total-integration-time]
- **زمین‌تاب** (earthshine) · نجوم و اخترفیزیک: زمین‌تاب روشنایی کم‌سوی بخش تاریک ماه است که از نور خورشیدِ بازتابیده از زمین می‌آید و چند روز پیش و پس از ماه نو، کنار هلال باریک، به‌خوبی دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/earthlight]
- **زمین‌ساخت ورقه‌ای** (plate tectonics) · زمین: زمین‌ساخت ورقه‌ای نظریه‌ای است که می‌گوید سنگ‌کرهٔ زمین از چند ورقهٔ بزرگ و سخت ساخته شده که سالی چند سانتی‌متر روی بخش نرم گوشتهٔ بالایی جابه‌جا می‌شوند و زمین‌لرزه، آتشفشان و رشته‌کوه‌ها را پدید می‌آورند. [https://falakbin.ir/wiki/plate-tectonics]
- **زمین‌لرزه** (earthquake) · زمین: زمین‌لرزه لرزش ناگهانی زمین است که بیشتر از لغزش ناگهانی دو سوی یک گسل و آزاد شدن انرژی انباشته در سنگ‌ها پدید می‌آید و با موج‌های لرزه‌ای در زمین پخش می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/earthquake]
- **زنجیرهٔ پروتون-پروتون** (proton–proton chain) · نجوم و اخترفیزیک: زنجیرهٔ پروتون-پروتون رشته‌ای از واکنش‌های همجوشی هسته‌ای است که چهار هستهٔ هیدروژن را به یک هستهٔ هلیوم تبدیل می‌کند و بیشتر انرژی خورشید و ستاره‌های کم‌جرم‌تر از آن از همین راه می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/proton-proton-chain]
- **زیست‌پذیری سیاره‌ای** (planetary habitability) · نجوم و اخترفیزیک: زیست‌پذیری سیاره‌ای میزان توانایی یک سیاره یا قمر برای پدید آوردن و نگه داشتن حیات است که به آب مایع، منبع انرژی، عنصرهای لازم و پایداری محیط در زمانی دراز بستگی دارد. [https://falakbin.ir/wiki/planetary-habitability]
- **ساختار بزرگ‌مقیاس کیهان** (large-scale structure) · نجوم و اخترفیزیک: ساختار بزرگ‌مقیاس کیهان چیدمان کهکشان‌ها در مقیاس صدها میلیون سال نوری است: تاری از رشته‌ها، دیواره‌ها و خوشه‌های کهکشانی که تهی‌جاهای بزرگ و کم‌کهکشان را دربر گرفته‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/large-scale-structure]
- **سازگاری با تاریکی** (dark adaptation) · رصد و ابزار: سازگاری با تاریکی فرایندی است که در آن چشم پس از ورود به تاریکی، با گشاد شدن مردمک و فعال شدن سلول‌های استوانه‌ای شبکیه، در ۲۰ تا ۳۰ دقیقه بسیار حساس‌تر می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/dark-adaptation]
- **ساعت تابستانی** (daylight saving time) · تقویم و زمان: ساعت تابستانی جلو کشیدن ساعت رسمی، معمولاً یک ساعت، در ماه‌های گرم سال است تا روشنایی عصر بیشتر با ساعت بیداری مردم بخواند؛ ایران از سال ۱۴۰۲ دیگر ساعتش را جابه‌جا نمی‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/daylight-saving-time]
- **ساعت جهانی** (Universal Time (UT1)) · تقویم و زمان: ساعت جهانی، در معنای «یوتی یک»، مقیاس زمانی مبتنی بر زاویهٔ چرخش زمین است که از رصد تعیین می‌شود و تغییرات سرعت چرخش زمین را بازتاب می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#universal-time-ut1]
- **ساعت هماهنگ جهانی** (Coordinated Universal Time) · تقویم و زمان: ساعت هماهنگ جهانی مقیاس مرجع زمان مدنی بر پایهٔ ساعت‌های اتمی است که با اعمال ثانیهٔ کبیسه به چرخش زمین نزدیک نگه داشته می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#coordinated-universal-time]
- **سال اعتدالی** (tropical year) · تقویم و زمان: سال اعتدالی میانگین زمان افزایش ۳۶۰ درجه‌ای طول دایره‌البروجی خورشید نسبت به نقطهٔ اعتدال متحرک است که چرخهٔ فصل‌ها را توصیف می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#tropical-year]
- **سال حضیضی** (anomalistic year) · تقویم و زمان: سال حضیضی فاصلهٔ زمانی میان دو گذر پیاپی زمین از نزدیک‌ترین نقطهٔ مدارش به خورشید است که با سال اعتدالی و سال نجومی تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#anomalistic-year]
- **سال کبیسه** (leap year) · تقویم و زمان: سال کبیسه سالی است که یک روز بیشتر دارد تا تقویم با سال خورشیدی، حدود ۳۶۵٫۲۴۲۲ روز، هماهنگ بماند؛ در تقویم میلادی ۲۹ فوریه و در گاه‌شماری هجری خورشیدی ۳۰ اسفند همین روز است. [https://falakbin.ir/wiki/leap-year]
- **سال نجومی** (sidereal year) · تقویم و زمان: سال نجومی میانگین مدت یک گردش کامل زمین به دور خورشید نسبت به چارچوب ثابت ستارگان دوردست است و با سالِ مبتنی بر فصل‌ها تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#sidereal-year]
- **سال نوری** (light-year) · نجوم و اخترفیزیک: سال نوری یکای فاصله است، نه زمان، و برابر مسافتی است که نور در یک سال در خلأ می‌پیماید، یعنی حدود ۹٫۴۶ هزار میلیارد کیلومتر. [https://falakbin.ir/wiki/light-year]
- **سامانهٔ پشتیبانی حیات** (life support system) · فضا و پرواز فضایی: سامانهٔ پشتیبانی حیات مجموعهٔ تجهیزاتی برای حفظ شرایط زیست انسان در فضاست که کارهایی مانند تأمین اکسیژن، حذف دی‌اکسید کربن و مدیریت آب و محیط کابین انجام می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#life-support-system]
- **سامانهٔ کنترل واکنشی** (reaction control system) · فضا و پرواز فضایی: سامانهٔ کنترل واکنشی مجموعه‌ای از موتورهای کوچک است که با پرتاب پیش‌رانه، جهت‌گیری فضاپیما یا حرکت انتقالی آن را تنظیم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#reaction-control-system]
- **سایه‌باران** (rain shadow) · زمین: سایه‌باران ناحیهٔ کم‌بارش‌ترِ پشت‌به‌باد کوهستان است که بر اثر صعود و بارش جریان مرطوب در سوی بادگیر و فرونشینی و گرم‌شدن هوا در پشت کوه شکل می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#rain-shadow]
- **سپر حرارتی** (heat shield) · فضا و پرواز فضایی: سپر حرارتی لایه یا سازه‌ای محافظ است که انتقال گرمای شدید به بخش‌های حساس فضاپیما را، به‌ویژه هنگام ورود به جو، محدود می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#heat-shield]
- **سپر شبنم** (dew shield) · رصد و ابزار: سپر شبنم پوششی لوله‌ای جلوی تلسکوپ است که با کاهش تبادل تابشی سطح نوری با آسمان، سرد شدن آن و تشکیل شبنم را به تأخیر می‌اندازد. [https://falakbin.ir/glossary#dew-shield]
- **سپیدایی** (albedo) · نجوم و اخترفیزیک: سپیدایی نسبت نوری است که یک سطح یا جرم آسمانی بازمی‌تاباند به نوری که بر آن می‌تابد، از صفر برای سیاهی کامل تا یک برای بازتاب کامل؛ سپیدایی زمین حدود ۰٫۳ است. [https://falakbin.ir/wiki/albedo] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4556)
- **سپیده‌دم کیهانی** (cosmic dawn) · نجوم و اخترفیزیک: سپیده‌دم کیهانی دوره‌ای از تاریخ کیهان در چند صد میلیون سال نخست پس از مهبانگ است که نخستین ستارگان و کهکشان‌ها در آن روشن شدند و به عصر تاریک کیهان پایان دادند. [https://falakbin.ir/glossary/cosmic-dawn]
- **ستاره** (star) · نجوم و اخترفیزیک: ستاره جرمی آسمانی و خودگرانشی است که در بخشی از تحول خود از همجوشی پایدار هیدروژن انرژی می‌گیرد و پس از پایان سوخت می‌تواند بقایای فشرده برجا بگذارد. [https://falakbin.ir/wiki/star]
- **ستارهٔ دوتایی** (binary star) · نجوم و اخترفیزیک: ستارهٔ دوتایی سامانه‌ای از دو ستارهٔ مقید به گرانش یکدیگر است که به دور مرکز جرم مشترک می‌گردند و صرفاً همسایهٔ ظاهری در آسمان نیستند. [https://falakbin.ir/wiki/binary-star]
- **ستارهٔ متغیر** (variable star) · نجوم و اخترفیزیک: ستارهٔ متغیر ستاره‌ای است که روشنایی مشاهده‌شدهٔ آن در گذر زمان، بر اثر تغییرات خود ستاره یا عواملی مانند گرفت به‌وسیلهٔ همدم، تغییر می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/variable-star]
- **ستارهٔ نوترونی** (neutron star) · نجوم و اخترفیزیک: ستارهٔ نوترونی بازماندهٔ بسیار چگال هستهٔ ستاره‌ای پرجرم پس از ابرنواختر است که بیش از جرم خورشید را در کره‌ای به قطر حدود ۲۰ تا ۲۵ کیلومتر فشرده کرده است. [https://falakbin.ir/wiki/neutron-star]
- **ستاره‌زایی** (star formation) · نجوم و اخترفیزیک: ستاره‌زایی فرایندی است که در آن بخش‌های چگال ابرهای سرد گاز و غبار میان‌ستاره‌ای زیر گرانش خودشان فرو می‌ریزند و به پیش‌ستاره و سرانجام ستاره بدل می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/star-formation]
- **سحابی** (nebula) · نجوم و اخترفیزیک: سحابی ابری از گاز و غبار در فضای میان ستارگان است که یا با نور ستارگان نزدیک می‌درخشد یا نور پشت سرش را می‌پوشاند، و گاه زایشگاه ستارگان تازه است. [https://falakbin.ir/wiki/nebula]
- **سحابی سیاره‌نما** (planetary nebula) · نجوم و اخترفیزیک: سحابی سیاره‌نما پوستهٔ گازی است که ستاره‌ای کم‌جرم یا میان‌جرم در پایان عمرش بیرون می‌راند و پرتو فرابنفش کوتولهٔ سفید داغ میانش آن را تا ده‌ها هزار سال درخشان نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/wiki/planetary-nebula]
- **سرخ‌شدگی میان‌ستاره‌ای** (interstellar reddening) · نجوم و اخترفیزیک: سرخ‌شدگی میان‌ستاره‌ای سرخ‌تر دیده‌شدن نور جرم بر اثر تضعیف بیشتر نور آبی نسبت به نور سرخ در مسیر غبارآلود میان‌ستاره‌ای است. [https://falakbin.ir/glossary#interstellar-reddening]
- **سرریز بار** (charge blooming) · عکاسی نجومی: سرریز بار گسترش بار الکتریکی اضافی از پیکسل پرشده به پیکسل‌های مجاور در حسگرهای مستعد است که می‌تواند رد روشن در تصویر بسازد. [https://falakbin.ir/glossary#charge-blooming]
- **سرعت** (velocity) · فیزیک: سرعت در فیزیک آهنگ تغییر مکان یک جسم با زمان است و برخلاف تندی، هم اندازه دارد و هم جهت؛ یکایش متر بر ثانیه است. [https://falakbin.ir/wiki/velocity]
- **سرعت صوت** (speed of sound) · فیزیک: سرعت صوت تندی پیشروی موج صوتی در یک محیط است که به جنس و دمای محیط بستگی دارد؛ در هوای ۲۰ درجهٔ سلسیوس حدود ۳۴۳ متر بر ثانیه است. [https://falakbin.ir/wiki/speed-of-sound]
- **سرعت فرار** (escape velocity) · فیزیک: سرعت فرار کمترین سرعتی است که جسمی بی‌موتور باید داشته باشد تا از کشش گرانشی یک سیاره یا ستاره برهد و دیگر برنگردد؛ این سرعت در سطح زمین حدود ۱۱٫۲ کیلومتر بر ثانیه است. [https://falakbin.ir/wiki/escape-velocity]
- **سرعت نور** (speed of light) · فیزیک: سرعت نور سرعت حرکت نور و هر تابش الکترومغناطیسی در خلأ است، دقیقاً ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸ متر بر ثانیه، و سقف سرعت هر جسم و هر پیامی در کیهان است. [https://falakbin.ir/wiki/speed-of-light]
- **سطح ایستابی** (water table) · زمین: سطح ایستابی سطح بالایی ناحیهٔ اشباع در آبخوان آزاد است که فشار آب در آن با فشار هوا برابر می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#water-table]
- **سطح دریا** (sea level) · زمین: سطح دریا ارتفاع سطح آب دریا نسبت به مرجعی مشخص است که می‌توان مقدار لحظه‌ای، میانگین محلی یا میانگین جهانی آن را بررسی کرد. [https://falakbin.ir/glossary/sea-level]
- **سطح‌نشین** (lander) · فضا و پرواز فضایی: سطح‌نشین فضاپیمایی است که به‌آرامی روی سطح سیاره، قمر، دنباله‌دار یا سیارکی فرود می‌آید و در همان نقطه می‌ماند تا خاک، جو، لرزه یا آب‌وهوای آنجا را بسنجد. [https://falakbin.ir/glossary/lander]
- **سمت‌الرأس** (zenith) · رصد و ابزار: سمت‌الرأس نقطه‌ای از آسمان است که درست بالای سر ناظر قرار دارد، یعنی ۹۰ درجه بالاتر از افق، و با جابه‌جا شدن ناظر روی زمین جایش در میان ستاره‌ها عوض می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/zenith]
- **سن جهان** (age of the universe) · نجوم و اخترفیزیک: سن جهان زمانی است که از مهبانگ تاکنون گذشته است و بر پایهٔ مدل لامبدا-سی‌دی‌ام و اندازه‌گیری‌های تابش زمینهٔ کیهانی حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال برآورد می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/age-of-the-universe]
- **سندروم کسلر** (Kessler syndrome) · فضا و پرواز فضایی: سندروم کسلر زنجیره‌ای پیش‌بینی‌شده از برخوردها در مدار زمین است که در آن تکه‌های هر برخورد برخوردهای تازه می‌سازند، تا جایی که بخشی از مدارهای اطراف زمین برای ماهواره‌ها ناامن شود. [https://falakbin.ir/wiki/kessler-syndrome]
- **سنگ آذرین** (igneous rock) · زمین: سنگ آذرین سنگی است که از سرد و سخت شدن ماگما یا گدازه پدید می‌آید، چه آرام در ژرفای زمین مانند گرانیت، چه تند روی سطح مانند بازالت. [https://falakbin.ir/wiki/igneous-rock]
- **سنگ دگرگونی** (metamorphic rock) · زمین: سنگ دگرگونی سنگی است که بافت و کانی‌هایش زیر گرما و فشار زیاد در ژرفای زمین، بی آنکه ذوب شود، تغییر کرده است، مانند مرمر که از سنگ آهک پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/metamorphic-rock]
- **سنگ رسوبی** (sedimentary rock) · زمین: سنگ رسوبی سنگی است که از ته‌نشین شدن، فشرده شدن و به هم چسبیدن لایه‌لایهٔ خرده‌های سنگ‌های دیگر، بقایای جانداران یا مواد ته‌نشین‌شده از آب ساخته می‌شود، مانند ماسه‌سنگ و سنگ آهک. [https://falakbin.ir/wiki/sedimentary-rock]
- **سنگ‌پوشه** (regolith) · نجوم و اخترفیزیک: سنگ‌پوشه لایهٔ سستی از غبار، خاک و سنگ‌ریزه است که سنگ بستر ماه، سیارک‌ها و سیاره‌های سنگی را می‌پوشاند و روی ماه از برخورد پیاپی سنگ‌های کوچک فضایی ساخته شده است. [https://falakbin.ir/glossary/regolith]
- **سوگیری انتخاب** (selection bias) · روش علمی: سوگیری انتخاب انحراف نظام‌مند نتیجهٔ پژوهش بر اثر شیوهٔ ورود یا باقی‌ماندن افراد و موارد در مطالعه است که مقایسه یا تعمیم را مخدوش می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#selection-bias]
- **سوگیری انتشار** (publication bias) · روش علمی: سوگیری انتشار انحراف در مجموعهٔ شواهد در دسترس است که زمانی رخ می‌دهد که احتمال انتشار پژوهش به جهت، اندازه یا معنی‌داری آماری نتایج وابسته باشد. [https://falakbin.ir/glossary#publication-bias]
- **سوگیری تأییدی** (confirmation bias) · روش علمی: سوگیری تأییدی گرایش به جست‌وجو، تفسیر یا یادآوری اطلاعات به شکلی است که باورهای پیشین را تقویت کند و شواهد مخالف را کم‌اهمیت بشمارد. [https://falakbin.ir/glossary#confirmation-bias]
- **سوگیری شناختی** (cognitive bias) · روش علمی: سوگیری شناختی گرایشی نظام‌مند در پردازش اطلاعات و داوری است که می‌تواند ارزیابی شواهد یا برآورد احتمال را از معیارهای منطقی و آماری منحرف کند. [https://falakbin.ir/glossary#cognitive-bias]
- **سونامی** (tsunami) · زمین: سونامی رشته‌ای از موج‌های دریایی با طول موج ده‌ها تا صدها کیلومتر است که جابه‌جایی ناگهانی حجم بزرگی از آب، بیشتر با زمین‌لرزهٔ زیر دریا، پدید می‌آورد و نزدیک کرانه بلندتر و گاه ویرانگر می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/tsunami]
- **سیارک** (asteroid) · نجوم و اخترفیزیک: سیارک جرم سنگی یا فلزی کوچکی است که مستقیم دور خورشید می‌گردد، از سیارهٔ کوتوله کوچک‌تر است و برخلاف دنباله‌دار گیسو و دم گازی نمی‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/asteroid]
- **سیاره** (planet) · نجوم و اخترفیزیک: سیاره در تعریف اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی برای منظومهٔ شمسی، جرمی تقریباً کروی بر اثر گرانش خود است که گرد خورشید می‌گردد و بر همسایگی مدارش چیرگی گرانشی دارد. [https://falakbin.ir/wiki/planet]
- **سیارهٔ زمین‌سان** (terrestrial planet) · نجوم و اخترفیزیک: سیارهٔ زمین‌سان سیاره‌ای است که بیشتر از سنگ و فلز ساخته شده و سطح جامد دارد؛ عطارد، زهره، زمین و مریخ چهار سیارهٔ زمین‌سان منظومهٔ شمسی‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/terrestrial-planet]
- **سیارهٔ فراخورشیدی** (exoplanet) · نجوم و اخترفیزیک: سیارهٔ فراخورشیدی سیاره‌ای است بیرون از منظومهٔ شمسی که معمولاً دور ستاره‌ای جز خورشید می‌گردد، و تاکنون هزاران نمونه از آن با روش‌هایی مانند روش گذر یافته شده است. [https://falakbin.ir/wiki/exoplanet] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4569)
- **سیارهٔ کوتوله** (dwarf planet) · نجوم و اخترفیزیک: سیارهٔ کوتوله جرمی است که مستقیم دور خورشید می‌گردد و گرانشش آن را تقریباً کروی کرده، ولی برخلاف سیاره مسیر مدارش را از اجرام دیگر پاک نکرده است؛ پلوتو و سرس دو نمونه‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/dwarf-planet]
- **سیاه‌چاله** (black hole) · نجوم و اخترفیزیک: سیاه‌چاله ناحیه‌ای از فضازمان است که گرانشش آن‌قدر قوی است که هیچ چیز، حتی نور، پس از گذشتن از مرز آن، یعنی افق رویداد، نمی‌تواند بیرون بیاید. [https://falakbin.ir/wiki/black-hole]
- **سیاه‌چالهٔ کلان‌جرم** (supermassive black hole) · نجوم و اخترفیزیک: سیاه‌چالهٔ کلان‌جرم سیاه‌چاله‌ای با جرم صدها هزار تا میلیاردها برابر خورشید است که در مرکز بیشتر کهکشان‌های بزرگ، از جمله کهکشان راه شیری، جای دارد. [https://falakbin.ir/wiki/supermassive-black-hole]
- **سیاه‌چالهٔ نخستین** (primordial black hole) · نجوم و اخترفیزیک: سیاه‌چالهٔ نخستین سیاه‌چاله‌ای فرضی است که نه از فروپاشی ستاره، بلکه از رمبش ناحیه‌های بسیار چگال جهان در نخستین لحظه‌های پس از مهبانگ پدید آمده باشد؛ هنوز هیچ‌کدام یافت نشده است. [https://falakbin.ir/wiki/primordial-black-hole]
- **شبنم** (dew) · زمین: شبنم قطره‌های آب مایعی است که از میعان بخار آب هوا روی سطح سرد تشکیل می‌شود، نه از افتادن قطره‌ها از ابر. [https://falakbin.ir/glossary#dew]
- **شتاب** (acceleration) · فیزیک: شتاب آهنگ تغییر سرعت یک جسم با زمان است، چه در اندازه و چه در جهت؛ جسمی که نزدیک سطح زمین آزادانه می‌افتد شتابی حدود ۹٫۸ متر بر مجذور ثانیه دارد. [https://falakbin.ir/wiki/acceleration]
- **شدت لرزه‌ای** (seismic intensity) · زمین: شدت لرزه‌ای درجهٔ تکان زمین و آثار زمین‌لرزه در یک محل مشخص است که برای همان رویداد می‌تواند از مکانی به مکان دیگر تفاوت کند. [https://falakbin.ir/glossary/seismic-intensity]
- **شرارهٔ خورشیدی** (solar flare) · نجوم و اخترفیزیک: شرارهٔ خورشیدی درخشش ناگهانی و شدید ناحیه‌ای کوچک از خورشید، معمولاً بالای لکه‌های خورشیدی، است که با آزاد شدن انرژی مغناطیسی در چند دقیقه تا چند ساعت پرتو ایکس و فرابنفش فراوان می‌فرستد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-flare]
- **شفافیت جو** (sky transparency) · رصد و ابزار: شفافیت جو میزان عبور نور اجرام آسمانی از جو در طول موج و راستای مشخص است که جذب و پراکندگی نور آن را کاهش می‌دهند. [https://falakbin.ir/glossary#sky-transparency]
- **شفق قطبی** (aurora) · زمین: شفق قطبی نوری رنگی و جنبان در آسمان شب عرض‌های بالای زمین است که وقتی ذره‌های باردار مغناطیس‌کره به اتم‌ها و مولکول‌های جو بالایی برخورد می‌کنند، پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/aurora]
- **شکافت هسته‌ای** (nuclear fission) · فیزیک: شکافت هسته‌ای شکسته شدن هستهٔ اتمی سنگین، مثل اورانیوم ۲۳۵، به دو هستهٔ سبک‌تر است که چند نوترون و انرژی زیادی آزاد می‌کند؛ نیروگاه‌های هسته‌ای با آن الکتریسیته تولید می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/nuclear-fission]
- **شکست نور** (refraction) · فیزیک: شکست نور تغییر راستای نور هنگام گذر از یک محیط شفاف به محیط دیگر است، چون سرعت نور در دو محیط فرق دارد؛ قاشق درون لیوان آب برای همین شکسته دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/refraction]
- **شکل زمین** (figure of the Earth) · زمین: شکل زمین در زمین‌سنجی الگوی دقیق اندازه و هندسهٔ سطح زمین است: ساده‌ترینش بیضی‌گونی اندکی پخ در قطب‌ها با قطر استوایی حدود ۴۳ کیلومتر بیشتر از قطر قطبی، و دقیق‌ترینش سطح هم‌پتانسیل گرانش (ژئوئید). [https://falakbin.ir/wiki/figure-of-the-earth]
- **شواهد حکایتی** (anecdotal evidence) · روش علمی: شواهد حکایتی گزارش‌های موردی از تجربه‌ها یا مشاهده‌های شخصی‌اند که معمولاً بدون گردآوری نظام‌مند و مقایسهٔ کنترل‌شده ارائه می‌شوند و برای تعمیم به‌تنهایی کافی نیستند. [https://falakbin.ir/glossary#anecdotal-evidence]
- **شوری آب** (salinity) · زمین: شوری آب معیاری از مقدار نمک‌های حل‌شده در آب است که به سدیم‌کلرید محدود نیست و میان پهنه‌های آبی تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#salinity]
- **شهاب** (meteor) · نجوم و اخترفیزیک: شهاب رگهٔ نوری در آسمان است که وقتی تکه‌ای کوچک از سنگ یا غبار فضایی با سرعت ۱۱ تا ۷۲ کیلومتر در ثانیه به جو زمین می‌زند و می‌سوزد، دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#meteor]
- **شهاب پراکنده** (sporadic meteor) · نجوم و اخترفیزیک: شهاب پراکنده شهابی است که به بارش شهابی مشخصی نسبت داده نمی‌شود و مسیر ظاهری آن با کانون یک بارش شناخته‌شده سازگار نیست. [https://falakbin.ir/glossary#sporadic-meteor]
- **شهاب‌سنگ** (meteorite) · نجوم و اخترفیزیک: شهاب‌سنگ تکه‌ای از سنگ یا فلز فضایی است که از گذر پرسرعت و داغ در جو زمین جان سالم به در می‌برد و به سطح زمین می‌رسد. [https://falakbin.ir/wiki/meteorite]
- **شیب روشنایی پس‌زمینه** (sky background gradient) · عکاسی نجومی: شیب روشنایی پس‌زمینه تغییر تدریجی سطح روشنایی زمینه در بخش‌های مختلف تصویر نجومی است که می‌تواند از نور ماه یا آلودگی نوری ناشی شود. [https://falakbin.ir/glossary#sky-background-gradient]
- **صبح کاذب** (zodiacal light) · نجوم و اخترفیزیک: صبح کاذب نور کم‌سوی مخروطی در امتداد دایره‌البروج است که در آسمان تاریک پیش از سپیده‌دم در شرق یا پس از شامگاه در غرب دیده می‌شود و از بازتاب نور خورشید روی غبار میان‌سیاره‌ای می‌آید. [https://falakbin.ir/wiki/zodiacal-light]
- **صفر مطلق** (absolute zero) · فیزیک: صفر مطلق پایین‌ترین دمای ممکن است، یعنی صفر کلوین یا منفی ۲۷۳٫۱۵ درجهٔ سلسیوس، که در آن ماده کمترین انرژی ممکن را دارد و هیچ جسمی را نمی‌توان کاملاً به آن رساند. [https://falakbin.ir/wiki/absolute-zero]
- **صوت** (sound) · فیزیک: صوت موجی مکانیکی از فشرده و باز شدن پیاپی هوا یا هر محیط مادی دیگر است که گوش انسان بسامدهای حدود ۲۰ تا ۲۰ هزار هرتز آن را می‌شنود؛ صوت در خلأ پیش نمی‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/sound]
- **صورت فلکی** (constellation) · نجوم و اخترفیزیک: صورت فلکی یکی از ۸۸ بخش رسمی آسمان با مرزهای تعیین‌شده از سوی اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی است که بیشترشان نام نقشی کهن از ستاره‌ها را دارند، مانند شکارچی یا دب اکبر. [https://falakbin.ir/wiki/constellation]
- **ضربهٔ ویژه** (specific impulse) · فضا و پرواز فضایی: ضربهٔ ویژه سنجهٔ بهره‌وری مصرف پیش‌رانه است که در قرارداد ثانیه، از تقسیم رانش بر حاصل‌ضرب نرخ مصرف جرم پیش‌رانه و شتاب گرانش مرجع استاندارد به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary/specific-impulse]
- **ضریب بالستیک** (ballistic coefficient) · فضا و پرواز فضایی: ضریب بالستیک نسبت جرم وسیله به حاصل‌ضرب ضریب پسا و سطح مرجع آن است که مقدار بزرگ‌ترش در شرایط یکسان، کاهش سرعت کمتری بر اثر پسا می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#ballistic-coefficient]
- **طوفان ژئومغناطیسی** (geomagnetic storm) · زمین: طوفان ژئومغناطیسی آشفتگی شدید میدان مغناطیسی زمین است که وقتی پرتاب جرم تاجی یا باد خورشیدی تند با میدان مغناطیسی رو به جنوب به مغناطیس‌کره می‌رسد رخ می‌دهد و شدتش با شاخص Kp سنجیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/geomagnetic-storm]
- **طوفان گرد و غبار** (dust storm) · زمین: طوفان گرد و غبار باد تند و گسترده‌ای است که ذره‌های ریز خاک را از زمین‌های خشک و بی‌پوشش برمی‌دارد و هوا را چنان تیره می‌کند که دید افقی به کمتر از یک کیلومتر می‌رسد. [https://falakbin.ir/wiki/dust-storm]
- **طول موج** (wavelength) · فیزیک: طول موج فاصلهٔ دو نقطهٔ پیاپیِ هم‌فاز در یک موج تناوبی، مانند دو قلهٔ متوالی، است که در راستای انتشار اندازه‌گیری می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/wavelength-frequency]
- **طیف** (spectrum) · فیزیک: طیف نمایش شدت یک تابش، مثلاً نور، بر حسب طول موج یا بسامد است، چنان‌که با باز شدن تابش در منشور یا طیف‌نگار، هر رنگ یا هر بخش آن جداگانه دیده و سنجیده شود. [https://falakbin.ir/glossary/spectrum]
- **طیف الکترومغناطیسی** (electromagnetic spectrum) · فیزیک: طیف الکترومغناطیسی گسترهٔ کامل تابش‌های الکترومغناطیسی بر حسب طول موج یا بسامد است، از موج رادیویی و ریزموج تا فروسرخ، نور مرئی، فرابنفش، پرتو ایکس و پرتو گاما. [https://falakbin.ir/wiki/electromagnetic-spectrum]
- **طیف‌شناسی** (spectroscopy) · رصد و ابزار: طیف‌شناسی دانش باز کردن نور یا تابش دیگر به طول موج‌های سازنده‌اش و خواندن آن طیف است، تا از روی خط‌ها و رنگ‌هایش جنس، دما و حرکت چشمهٔ نور شناخته شود. [https://falakbin.ir/glossary/spectroscopy]
- **طیف‌شناسی نجومی** (astronomical spectroscopy) · رصد و ابزار: طیف‌شناسی نجومی کاربرد طیف‌شناسی در اخترشناسی است: خواندن طیف نور ستاره‌ها، کهکشان‌ها و سحابی‌ها برای فهمیدن جنس، دما، سرعت و فاصلهٔ آن‌ها. [https://falakbin.ir/wiki/astronomical-spectroscopy]
- **ظرفیت چاهک کامل** (full well capacity) · عکاسی نجومی: ظرفیت چاهک کامل بیشترین بار الکتریکی قابل نگهداری در چاهک پیکسل پیش از اشباع آن، در شرایط تعریف‌شدهٔ حسگر، است و معمولاً با تعداد الکترون بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#full-well-capacity]
- **عدد ولف** (sunspot number) · نجوم و اخترفیزیک: عدد ولف شاخصی از فعالیت خورشید است که از ترکیب وزن‌دار تعداد گروه‌های لکهٔ خورشیدی و تعداد لکه‌ها، با درنظرگرفتن هم‌مقیاس‌سازی رصدها، به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#sunspot-number]
- **عدسی بارلو** (Barlow lens) · رصد و ابزار: عدسی بارلو مجموعه‌ای نوری با توان واگرای خالص است که فاصلهٔ کانونی مؤثر تلسکوپ و در نتیجه بزرگ‌نمایی حاصل از یک چشمی را افزایش می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#barlow-lens]
- **عدسی شیئی** (objective lens) · رصد و ابزار: عدسی شیئی عدسی یا مجموعهٔ عدسی‌های رو به هدف در ابزار نوری است که نور را گرد می‌آورد و تصویر اولیه را تشکیل می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#objective-lens]
- **عدم‌قطعیت** (uncertainty) · روش علمی: عدم‌قطعیت محدودیت شناخت دربارهٔ یک مقدار، پیش‌بینی یا نتیجه است که می‌تواند از کمبود اطلاعات، تغییرپذیری داده‌ها یا محدودیت روش‌ها ناشی شود. [https://falakbin.ir/glossary#uncertainty]
- **عکاسی نجومی** (astrophotography) · عکاسی نجومی: عکاسی نجومی عکاسی از اجرام و پدیده‌های آسمان، از ماه و سیاره‌ها تا سحابی‌ها و کهکشان‌ها، است که معمولاً با نوردهی طولانی، دنبال کردن چرخش آسمان و روی هم گذاشتن چندین عکس انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/astrophotography]
- **علیت** (causation) · روش علمی: علیت رابطه‌ای است که در آن یک عامل در پدیدآمدن یا تغییر یک پیامد نقش دارد، به‌گونه‌ای که تغییر آن عامل می‌تواند پیامد را تغییر دهد. [https://falakbin.ir/glossary#causation]
- **عمق بیت** (bit depth) · عکاسی نجومی: عمق بیت شمار بیت‌های اختصاص‌یافته به نمایش مقدار هر نمونه یا کانال تصویر است که همراه با قالب عددی، ظرفیت نمایش مقدارها را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/bit-depth]
- **غبار کیهانی** (cosmic dust) · نجوم و اخترفیزیک: غبار کیهانی دانه‌های جامد بسیار ریز سیلیکاتی، کربنی و یخی است که در فضای میان سیاره‌ها، میان ستاره‌ها و میان کهکشان‌ها پخش‌اند و اندازه‌شان از چند مولکول تا حدود یک‌دهم میلی‌متر است. [https://falakbin.ir/wiki/cosmic-dust]
- **غرش صوتی** (sonic boom) · فیزیک: غرش صوتی صدای انفجارمانند موج ضربه‌ای جسمی تندتر از صوت است که در تمام مسیر پرواز، نه فقط لحظهٔ گذر از سرعت صوت، روی زمین شنیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/sonic-boom]
- **غول سرخ** (red giant) · نجوم و اخترفیزیک: غول سرخ ستاره‌ای پیر با جرم کم یا متوسط است که پس از تمام شدن هیدروژن هسته‌اش منبسط شده، شعاعش به ده‌ها تا صدها برابر شعاع خورشید رسیده و سطحش سردتر و سرخ‌تر شده است. [https://falakbin.ir/wiki/red-giant]
- **غول گازی** (gas giant) · نجوم و اخترفیزیک: غول گازی سیاره‌ای بزرگ است که بیشتر جرمش هیدروژن و هلیوم است و سطح جامدی ندارد؛ مشتری و زحل دو غول گازی منظومهٔ شمسی‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/gas-giant]
- **غول یخی** (ice giant) · نجوم و اخترفیزیک: غول یخی سیاره‌ای بزرگ است که بیشتر جرمش از ترکیب‌های سنگین‌تر از هیدروژن و هلیوم، مانند آب، آمونیاک و متان، ساخته شده؛ اورانوس و نپتون دو غول یخی منظومهٔ شمسی‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/ice-giant]
- **فازهای ماه** (lunar phase) · نجوم و اخترفیزیک: فازهای ماه تغییر شکل بخش روشن ماه از دید زمین در چرخه‌ای حدود ۲۹٫۵ روزه است، از ماه نو تا ماه کامل، که از جابه‌جایی ماه نسبت به خورشید می‌آید، نه از سایهٔ زمین. [https://falakbin.ir/wiki/lunar-phases]
- **فاصلهٔ آسایش چشم** (eye relief) · رصد و ابزار: فاصلهٔ آسایش چشم فاصلهٔ سطح آخرین عدسی چشمی تا محل مناسب چشم برای دیدن تمام میدان است و معمولاً با میلی‌متر بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#eye-relief]
- **فاصلهٔ کانونی** (focal length) · رصد و ابزار: فاصلهٔ کانونی کمیتی طولی است که در یک سامانهٔ نوری، فاصلهٔ صفحهٔ اصلی مربوط تا کانون پرتوهای موازی را بیان می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#focal-length]
- **فام‌سپهر** (chromosphere) · نجوم و اخترفیزیک: فام‌سپهر ناحیه‌ای پویا از جو ستاره، بالای نورسپهر و زیر ناحیهٔ گذار به تاج است که در خورشید با نور برخی خطوط طیفی آشکار می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#chromosphere]
- **فرابنفش** (ultraviolet) · فیزیک: فرابنفش تابش الکترومغناطیسی نادیدنی است با طول موجی کوتاه‌تر از نور بنفش، از حدود ۴۰۰ تا ۱۰ نانومتر، که عامل آفتاب‌سوختگی است و جو زمین، با اکسیژن و لایهٔ ازن، پرانرژی‌ترین بخشش را جذب می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/ultraviolet]
- **فراتحلیل** (meta-analysis) · روش علمی: فراتحلیل روشی آماری برای ترکیب نتایج عددی چند مطالعهٔ مرتبط و برآورد نتیجه‌ای مشترک است که تفاوت مطالعات و عدم‌قطعیت برآوردها را در نظر می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#meta-analysis]
- **فراچاهش** (upwelling) · زمین: فراچاهش حرکت آب از لایه‌های ژرف‌تر به سوی سطح دریاست که اغلب آب سردتر و غنی از مواد مغذی را بالا می‌آورد. [https://falakbin.ir/glossary#upwelling]
- **فراصوت** (ultrasound) · فیزیک: فراصوت موج صوتی با بسامد بالاتر از حدود ۲۰ هزار هرتز است که گوش انسان نمی‌شنود؛ خفاش‌ها و دلفین‌ها با آن مسیریابی می‌کنند و پزشکی با آن از درون بدن تصویر می‌گیرد. [https://falakbin.ir/wiki/ultrasound]
- **فرسایش** (erosion) · زمین: فرسایش کنده و جابه‌جا شدن خاک و سنگ از سطح زمین به دست آب روان، باد، یخچال طبیعی، موج یا گرانش است، و با هوازدگی، یعنی خرد شدن سنگ در جای خودش، فرق دارد. [https://falakbin.ir/wiki/erosion]
- **فرسایش حرارتی** (ablation) · فضا و پرواز فضایی: فرسایش حرارتی فرایند ازدست‌رفتن مادهٔ سطح در گرمای شدید است که در سپر فضاپیما با تجزیه، ذوب یا تصعید، به دفع انرژی کمک می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#ablation]
- **فرض صفر** (null hypothesis) · روش علمی: فرض صفر گزارهٔ مبنا در آزمون آماری است که توزیع آمارهٔ آزمون با فرض درستی آن محاسبه می‌شود و اغلب نبود تفاوت یا رابطه را بیان می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#null-hypothesis]
- **فرض کمکی** (auxiliary hypothesis) · روش علمی: فرض کمکی گزاره‌ای دربارهٔ ابزار، شرایط یا سازوکارهای جانبی است که همراه فرضیهٔ اصلی برای استخراج پیش‌بینی و تفسیر نتیجهٔ آزمون به کار می‌رود. [https://falakbin.ir/glossary#auxiliary-hypothesis]
- **فرض مقابل** (alternative hypothesis) · روش علمی: فرض مقابل گزاره‌ای در آزمون آماری است که حالت‌های ناسازگار با فرض صفر را مشخص می‌کند و ممکن است وجود تفاوت یا رابطه‌ای جهت‌دار یا بی‌جهت را بیان کند. [https://falakbin.ir/glossary#alternative-hypothesis]
- **فرضیه** (hypothesis) · روش علمی: فرضیه گزاره یا توضیح پیشنهادی دربارهٔ یک پدیده است که پیامدهای آن را می‌توان با مشاهده، آزمایش یا تحلیل شواهد بررسی کرد. [https://falakbin.ir/glossary#hypothesis]
- **فرضیهٔ برخورد بزرگ** (giant-impact hypothesis) · نجوم و اخترفیزیک: فرضیهٔ برخورد بزرگ پذیرفته‌ترین توضیح پیدایش ماه است: حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش جرمی به اندازهٔ مریخ، به نام تئیا، به زمین جوان خورد و ماه از آوار آن شکل گرفت. [https://falakbin.ir/wiki/giant-impact-hypothesis]
- **فروپاشی هستهٔ ستاره** (core collapse) · نجوم و اخترفیزیک: فروپاشی هستهٔ ستاره رمبش ناگهانی هستهٔ آهنی یک ستارهٔ پرجرم، با جرم آغازین بیش از حدود ۸ برابر خورشید، زیر گرانش خودش است که ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله می‌سازد و اغلب ابرنواختر به راه می‌اندازد. [https://falakbin.ir/wiki/core-collapse]
- **فروچاله** (sinkhole) · زمین: فروچاله گودالی است که با فرو ریختن یا نشست زمین روی حفره‌ای زیرزمینی پدید می‌آید، بیشتر در سنگ‌های انحلال‌پذیر مانند آهک و گچ یا جایی که آب زیرزمینی بیش از اندازه برداشت شده است. [https://falakbin.ir/wiki/sinkhole]
- **فرود روی آب** (splashdown) · فضا و پرواز فضایی: فرود روی آب روش پایان سفر کپسول فضایی است که پس از بازگشت به جو با چتر نجات آرام می‌شود و در دریا یا اقیانوس فرود می‌آید تا آب ضربهٔ برخورد را بگیرد. [https://falakbin.ir/glossary/splashdown]
- **فروسرخ** (infrared) · فیزیک: فروسرخ تابش الکترومغناطیسی نادیدنی است با طول موجی بلندتر از نور سرخ، از حدود ۷۵۰ نانومتر تا حدود یک میلی‌متر؛ اجسامی به دمای بدن انسان و سطح زمین بیشتر انرژی‌شان را در این گستره می‌تابانند. [https://falakbin.ir/wiki/infrared]
- **فروصوت** (infrasound) · فیزیک: فروصوت موج صوتی با بسامد کمتر از حدود ۲۰ هرتز است که گوش انسان نمی‌شنود؛ زمین‌لرزه، آتشفشان، بهمن و فیل‌ها آن را می‌سازند و تا فاصله‌های بسیار دور پیش می‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/infrasound]
- **فریم بایاس** (bias frame) · عکاسی نجومی: فریم بایاس تصویری بدون نور با زمان نوردهی بسیار کوتاه است که مقدار پایه و الگوی الکترونیکی افزوده‌شده هنگام خوانش حسگر را برآورد می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#bias-frame]
- **فریم تاریک** (dark frame) · عکاسی نجومی: فریم تاریک تصویری با مسیر نور بسته است که برای برآورد و تصحیح سیگنال‌های افزایشی دوربین، مانند سیگنال تاریک و الگوی پیکسل‌های داغ، ثبت می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/dark-frame]
- **فریم تاریک تخت** (dark-flat frame) · عکاسی نجومی: فریم تاریک تخت ثبت بدون نور با زمان نوردهی و شرایط سازگار با فریم تخت است که برای تصحیح سهم افزایشی آن به کار می‌رود. [https://falakbin.ir/glossary#dark-flat-frame]
- **فریم تخت** (flat frame) · عکاسی نجومی: فریم تخت تصویری از روشنایی یکنواخت است که برای اندازه‌گیری پاسخ نسبی مجموعهٔ حسگر و اپتیک و تصحیح سایهٔ غبار و افت روشنایی میدان ثبت می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/flat-frame]
- **فریم نور** (light frame) · عکاسی نجومی: فریم نور ثبت دوربین از هدف رصدی و میدان پیرامون آن است که سیگنال هدف، زمینه و اثرهای دستگاه را پیش از کالیبراسیون دربرمی‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#light-frame]
- **فشار** (pressure) · فیزیک: فشار اندازهٔ نیروی عمودی وارد بر واحد سطح است که در دستگاه بین‌المللی یکاها با پاسکال، معادل نیوتن بر متر مربع، بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/pressure]
- **فشار هوا** (atmospheric pressure) · زمین: فشار هوا نیرویی است که وزن ستون هوای بالای هر نقطه بر هر واحد سطح وارد می‌کند، در سطح دریا به‌طور میانگین حدود ۱۰۱۳ هکتوپاسکال است و با بالا رفتن از سطح زمین کم می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/air-pressure]
- **فصل** (season) · تقویم و زمان: فصل هر یک از چهار بخش سال، بهار، تابستان، پاییز و زمستان، است که به سبب انحراف محوری زمین، حدود ۲۳٫۴ درجه، زاویهٔ تابش خورشید و طول روز در هر کدام فرق دارد. [https://falakbin.ir/wiki/season]
- **فضازمان** (spacetime) · فیزیک: فضازمان پیوستاری چهاربعدی است که در نسبیت سه بُعد فضا و یک بُعد زمان را یکی می‌کند؛ در نسبیت عام، جرم و انرژی آن را خم می‌کنند و این خمیدگی همان گرانش است. [https://falakbin.ir/wiki/spacetime]
- **فضانورد** (astronaut) · فضا و پرواز فضایی: فضانورد کسی است که برای پرواز با فضاپیما آموزش دیده و با آن به فضا رفته است؛ در برنامهٔ فضایی روسیه به چنین کسی «کیهان‌نورد» می‌گویند. [https://falakbin.ir/wiki/astronaut]
- **فلزیّت ستاره‌ای** (stellar metallicity) · نجوم و اخترفیزیک: فلزیّت ستاره‌ای سنجهٔ فراوانی عناصر سنگین‌تر از هلیوم در ستاره است که در کاربرد نجومی، عناصری مانند کربن و اکسیژن را نیز در بر می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#stellar-metallicity]
- **فوتون** (photon) · فیزیک: فوتون ذرهٔ بنیادی نور و هر تابش الکترومغناطیسی و کوچک‌ترین بستهٔ انرژی آن است؛ جرم ندارد، همیشه با سرعت نور حرکت می‌کند و انرژی‌اش با بسامد تابش متناسب است. [https://falakbin.ir/wiki/photon]
- **فوران** (plume) · نجوم و اخترفیزیک: فوران در دانش سیاره‌ای ستونی از گاز و ذره‌های ریز است که از شکاف یا دهانه‌ای در سطح یک قمر به فضا پرتاب می‌شود، مانند فوران‌های بخار و یخ انسلادوس یا فوران‌های گوگردی آیو. [https://falakbin.ir/glossary/plume]
- **فوکوسر** (focuser) · رصد و ابزار: فوکوسر سازوکاری در تلسکوپ است که با جابه‌جایی چشمی، آشکارساز یا جزء نوری داخلی، فاصله‌ها را برای تشکیل تصویر واضح تنظیم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#focuser]
- **فیلتر باریک‌باند** (narrowband filter) · رصد و ابزار: فیلتر باریک‌باند وسیله‌ای نوری است که بازهٔ باریکی از طول موج‌ها را عبور می‌دهد و نور بیرون از باند عبور تعیین‌شده را تضعیف می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#narrowband-filter]
- **فیلتر تداخلی** (interference filter) · رصد و ابزار: فیلتر تداخلی وسیله‌ای نوری است که با تداخل موج‌های نور در ساختار لایه‌ای خود، عبور یا بازتاب طول موج‌های مختلف را کنترل می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#interference-filter]
- **فیلتر چگالی خنثی** (neutral density filter) · رصد و ابزار: فیلتر چگالی خنثی وسیله‌ای نوری است که شدت نور را در بازهٔ طول موج طراحی‌شده با تضعیف نسبتاً یکنواخت کاهش می‌دهد و تغییر رنگ را محدود می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/neutral-density-filter]
- **فیلتر خورشیدی** (solar filter) · رصد و ابزار: فیلتر خورشیدی وسیلهٔ کاهندهٔ تابش خورشید است که برای مشاهدهٔ ایمن باید مطابق تأیید سازنده، با ابزار رصد و شیوهٔ استفاده سازگار باشد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-filter]
- **قانون اهم** (Ohm's law) · فیزیک: قانون اهم می‌گوید جریان الکتریکی در یک رسانا با ولتاژ دو سرش متناسب است، یعنی ولتاژ برابر جریان ضرب در مقاومت است (V = IR)؛ بیشتر فلزها در دمای ثابت از آن پیروی می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/ohms-law]
- **قانون علمی** (scientific law) · روش علمی: قانون علمی بیان یک نظم یا رابطهٔ پایدار میان پدیده‌ها در شرایط مشخص است که اغلب به صورت رابطه‌ای ریاضی نوشته می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#scientific-law]
- **قانون گرانش عمومی نیوتن** (Newton's law of universal gravitation) · فیزیک: قانون گرانش عمومی نیوتن می‌گوید هر دو جرم یکدیگر را با نیرویی می‌کشند که با حاصل‌ضرب جرم‌ها متناسب و با مجذور فاصله‌شان نسبت وارون دارد؛ نیوتن آن را در سال ۱۶۸۷ منتشر کرد. [https://falakbin.ir/wiki/newtons-law-of-universal-gravitation]
- **قانون هابل** (Hubble's law) · نجوم و اخترفیزیک: قانون هابل رابطه‌ای است که می‌گوید کهکشان‌های دور با سرعتی متناسب با فاصله‌شان از ما دور می‌شوند؛ ضریب این تناسب ثابت هابل است، حدود ۶۷ تا ۷۳ کیلومتر بر ثانیه در هر مگاپارسک. [https://falakbin.ir/wiki/hubbles-law]
- **قدر** (magnitude) · نجوم و اخترفیزیک: قدر عددی برای سنجش روشنایی ستارگان و دیگر اجرام آسمانی است که در آن عدد کمتر یعنی روشن‌تر، و هر ۵ قدر اختلاف یعنی دقیقاً ۱۰۰ برابر تفاوت روشنایی. [https://falakbin.ir/glossary/magnitude]
- **قدر حدی** (limiting magnitude) · رصد و ابزار: قدر حدی کم‌نورترین قدری است که ستاره با چشم یا تلسکوپی معین، زیر آسمانی معین، هنوز دیده می‌شود؛ زیر آسمان تاریک برای چشم غیرمسلح حدود ۶ است. [https://falakbin.ir/wiki/limiting-magnitude]
- **قدر ظاهری** (apparent magnitude) · نجوم و اخترفیزیک: قدر ظاهری عددی است که روشنایی یک جرم آسمانی را آن‌طور که از زمین دیده می‌شود نشان می‌دهد؛ عدد کمتر یعنی روشن‌تر، و ۵ قدر اختلاف یعنی ۱۰۰ برابر اختلاف روشنایی. [https://falakbin.ir/wiki/apparent-magnitude]
- **قدر مطلق** (absolute magnitude) · نجوم و اخترفیزیک: قدر مطلق معیار روشنایی ذاتی یک ستاره یا کهکشان است، یعنی قدر ظاهری‌ای که اگر در فاصلهٔ ۱۰ پارسک، حدود ۳۲٫۶ سال نوری، از ما بود می‌داشت؛ قدر مطلق خورشید حدود ۴٫۸ است. [https://falakbin.ir/wiki/absolute-magnitude]
- **قدرت تفکیک** (angular resolution) · رصد و ابزار: قدرت تفکیک کوچک‌ترین فاصلهٔ زاویه‌ای میان دو نقطه، مثل دو ستارهٔ یک جفت، است که تلسکوپ یا چشم هنوز آن‌ها را جدا نشان می‌دهد؛ هرچه دهانهٔ تلسکوپ بزرگ‌تر باشد این زاویه کوچک‌تر است. [https://falakbin.ir/wiki/resolving-power]
- **قرص آوار** (debris disk) · نجوم و اخترفیزیک: قرص آوار قرصی از غبار و تکه‌سنگ دور یک ستاره است که از برخورد پیاپی سیارک‌ها و دنباله‌دارهای آن ستاره تازه می‌شود و پس از دوران سیاره‌زایی باقی می‌ماند. [https://falakbin.ir/glossary/debris-disc]
- **قرص برافزایشی** (accretion disk) · نجوم و اخترفیزیک: قرص برافزایشی قرصی چرخان از گاز یا پلاسماست که دور جرمی چگال مانند ستارهٔ جوان، کوتولهٔ سفید یا سیاه‌چاله می‌گردد و آرام‌آرام مارپیچ‌وار روی آن فرو می‌ریزد. [https://falakbin.ir/glossary/accretion-disk]
- **قرص پیش‌سیاره‌ای** (protoplanetary disk) · نجوم و اخترفیزیک: قرص پیش‌سیاره‌ای قرص چرخانی از گاز و غبار پیرامون ستاره‌ای تازه‌زاده است که سیاره‌ها، قمرها و سیارک‌ها از به‌هم‌چسبیدن ذره‌های آن ساخته می‌شوند. [https://falakbin.ir/glossary/protoplanetary-disk]
- **قرص کهکشانی** (galactic disk) · نجوم و اخترفیزیک: قرص کهکشانی بخش تخت و چرخان برخی کهکشان‌هاست که ستاره‌ها و معمولاً گاز و غبار را در خود جای می‌دهد و ممکن است بازوهای مارپیچی داشته باشد. [https://falakbin.ir/glossary#galactic-disk]
- **قضیهٔ بیز** (Bayes' theorem) · روش علمی: قضیهٔ بیز رابطه‌ای در احتمال است که احتمال یک فرض پس از مشاهدهٔ شواهد را از احتمال پیشین، احتمال شواهد با آن فرض و احتمال کلی شواهد محاسبه می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/bayes-theorem]
- **قطبش نور** (polarization (light)) · فیزیک: قطبش نور الگوی نوسان میدان الکتریکی موج نور است که می‌تواند خطی، دایره‌ای یا بیضوی باشد؛ عینک آفتابی قطبیده با گذراندن فقط یک راستا، نور خیره‌کنندهٔ بازتابیده از آب و جاده را کم می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/polarization]
- **قطبی کردن** (polar alignment) · رصد و ابزار: قطبی کردن تنظیم جهت محور قطبی پایهٔ استوایی به موازات محور چرخش زمین است تا حرکت تلسکوپ بتواند حرکت ظاهری ستارگان را جبران کند. [https://falakbin.ir/glossary/polar-alignment]
- **قطبی کردن با روش رانش** (drift alignment) · رصد و ابزار: قطبی کردن با روش رانش روشی برای اصلاح جهت محور قطبی پایه است که خطای آن را از جابه‌جایی آهستهٔ ستاره در راستای میل هنگام ردیابی می‌سنجد. [https://falakbin.ir/glossary#drift-alignment]
- **قفسهٔ یخی** (ice shelf) · زمین: قفسهٔ یخی پهنهٔ ضخیم یخ شناور و متصل به خشکی است که معمولاً از پیشروی یخچال طبیعی یا یخسار به دریا پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary/ice-shelf]
- **قفل کشندی** (tidal locking) · نجوم و اخترفیزیک: قفل کشندی حالتی است که نیروی کشندی چرخش یک جرم را چنان کند کرده که دورهٔ چرخشش با دورهٔ گردشش برابر شده و همیشه یک رویش را به جرم میزبان نشان می‌دهد؛ مانند ماه. [https://falakbin.ir/wiki/tidal-locking]
- **قمر** (natural satellite) · نجوم و اخترفیزیک: قمر جرمی طبیعی است که دور یک سیاره، سیارهٔ کوتوله یا سیارک می‌گردد؛ ماه تنها قمر زمین است، و زحل بیش از ۲۵۰ و مشتری بیش از ۹۰ قمر شناخته‌شده دارند. [https://falakbin.ir/wiki/moon]
- **قوانین حرکت نیوتن** (Newton's laws of motion) · فیزیک: قوانین حرکت نیوتن سه قانون پایهٔ مکانیک کلاسیک‌اند که نیوتن در سال ۱۶۸۷ منتشر کرد: لختی، رابطهٔ نیرو با جرم و شتاب، و برابری کنش و واکنش. [https://falakbin.ir/wiki/newtons-laws-of-motion]
- **قوانین کپلر** (Kepler's laws of planetary motion) · نجوم و اخترفیزیک: قوانین کپلر سه قاعدهٔ حرکت سیاره‌هاست: مدار بیضی است و خورشید در یک کانون آن، خط سیاره تا خورشید در زمان برابر مساحت برابر می‌روبد، و مجذور دورهٔ گردش با مکعب نیم‌قطر بزرگ متناسب است. [https://falakbin.ir/wiki/keplers-laws-of-planetary-motion]
- **قیاس** (deduction) · روش علمی: قیاس شیوهٔ استدلالی است که نتیجه را پیامد ضروری مقدمات می‌داند، به‌طوری که در صورت اعتبار استدلال، مقدمات صادق نمی‌توانند نتیجه‌ای کاذب داشته باشند. [https://falakbin.ir/glossary#deduction]
- **کار** (work) · فیزیک: کار در مکانیک انتقال انرژی به‌وسیلهٔ نیرو در جریان جابه‌جایی است که مقدارش به مؤلفهٔ نیرو در امتداد جابه‌جایی وابسته است. [https://falakbin.ir/wiki/work-power]
- **کالیبراسیون تصویر** (image calibration) · عکاسی نجومی: کالیبراسیون تصویر تصحیح اثرهای افزایشی دستگاه و ناهمگنی پاسخ نسبی آن با داده‌های مرجع، مانند فریم تاریک و فریم تخت، برای آماده‌سازی ثبت نجومی است. [https://falakbin.ir/glossary#image-calibration]
- **کالیبراسیون نورسنجی** (photometric calibration) · عکاسی نجومی: کالیبراسیون نورسنجی فرایند مرتبط‌کردن روشنایی اندازه‌گیری‌شدهٔ دستگاهی با مقیاس مرجع، به کمک منابع استاندارد و اصلاح اثرهای مرتبط با دستگاه و شرایط رصد است. [https://falakbin.ir/glossary#photometric-calibration]
- **کانون بارش شهابی** (meteor radiant) · نجوم و اخترفیزیک: کانون بارش شهابی نقطه‌ای ظاهری در آسمان است که امتداد وارونهٔ مسیر شهاب‌های یک بارش به آن می‌رسد و حاصل اثر پرسپکتیو است. [https://falakbin.ir/glossary#meteor-radiant]
- **کانون زمین‌لرزه** (hypocenter) · زمین: کانون زمین‌لرزه نقطه‌ای درون زمین است که گسیختگیِ ایجادکنندهٔ زمین‌لرزه از آن آغاز می‌شود و با کل پهنهٔ گسیختگی تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#hypocenter]
- **کانی** (mineral) · زمین: کانی جامدی طبیعی و معمولاً غیرآلی با ترکیب شیمیایی معین و ساختار بلوری منظم است، مانند کوارتز و کلسیت، و بیشتر سنگ‌ها از یک یا چند کانی ساخته شده‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/mineral]
- **کاوشگر** (space probe) · فضا و پرواز فضایی: کاوشگر فضاپیمایی بی‌سرنشین است که از مدار زمین بیرون می‌رود تا سیاره‌ها، قمرها، خورشید یا فضای میان سیاره‌ها را از نزدیک بسنجد و داده‌اش را با رادیو به زمین بفرستد. [https://falakbin.ir/glossary/probe]
- **کرم‌چاله** (wormhole) · فیزیک: کرم‌چاله تونلی فرضی در فضازمان است که معادله‌های نسبیت عام اجازه‌اش را می‌دهند و می‌تواند دو نقطهٔ دور کیهان را به هم وصل کند، ولی تاکنون هیچ نشانه‌ای از آن دیده نشده است. [https://falakbin.ir/wiki/wormhole]
- **کرهٔ آسمان** (celestial sphere) · نجوم و اخترفیزیک: کرهٔ آسمان کره‌ای خیالی با شعاع بسیار بزرگ به مرکز زمین است که جای ستاره‌ها و سیاره‌ها روی آن نگاشته می‌شود تا جهت هر جرم آسمانی بی‌توجه به فاصله‌اش بیان شود. [https://falakbin.ir/wiki/celestial-sphere]
- **کرهٔ دایسون** (Dyson sphere) · نجوم و اخترفیزیک: کرهٔ دایسون سازه‌ای فرضی و غول‌پیکر است که تمدنی پیشرفته می‌تواند دور ستاره‌اش بسازد تا بخش بزرگی از نور آن را بگیرد؛ بیشتر به شکل انبوهی از جمع‌کننده‌های انرژی تصور می‌شود، نه پوسته‌ای یکپارچه. [https://falakbin.ir/wiki/dyson-sphere]
- **کرهٔ هیل** (Hill sphere) · نجوم و اخترفیزیک: کرهٔ هیل ناحیه‌ای تقریبی پیرامون جرم مداری کوچک‌تر است که توان نگه‌داشتن همراهان در برابر اختلال کشندی جرم بزرگ‌تر را توصیف می‌کند، بدون تضمین پایداری همهٔ مدارهای درونش. [https://falakbin.ir/glossary#hill-sphere]
- **کلیّت** (totality) · نجوم و اخترفیزیک: کلیّت مرحله‌ای از خورشیدگرفتگی کامل برای یک ناظر است که در آن ماه سراسر قرص روشن خورشید را می‌پوشاند و تاج خورشیدی نمایان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#totality]
- **کم کردن پس‌زمینه** (background subtraction) · عکاسی نجومی: کم کردن پس‌زمینه فرایند برآورد و کسر سهم افزایشی زمینه از مقادیر تصویر است تا سیگنال منبع برای اندازه‌گیری یا پردازش بهتر جدا شود. [https://falakbin.ir/glossary/background-subtraction]
- **کمربند حیات** (habitable zone) · نجوم و اخترفیزیک: کمربند حیات بازه‌ای از فاصله‌ها دور یک ستاره است که سیاره‌ای با جو مناسب در آن می‌تواند آب مایع روی سطحش نگه دارد؛ نه آن‌قدر نزدیک که آب بجوشد، نه آن‌قدر دور که یخ بزند. [https://falakbin.ir/wiki/habitable-zone]
- **کمربند سیارک‌ها** (asteroid belt) · نجوم و اخترفیزیک: کمربند سیارک‌ها ناحیه‌ای میان مدار مریخ و مشتری، حدود ۲٫۱ تا ۳٫۳ واحد نجومی از خورشید، است که بیشتر سیارک‌های شناخته‌شدهٔ منظومهٔ شمسی در آن می‌گردند. [https://falakbin.ir/wiki/asteroid-belt]
- **کمک گرانشی** (gravity assist) · فضا و پرواز فضایی: کمک گرانشی روشی است که فضاپیما با گذر حساب‌شده از کنار یک سیارهٔ در حرکت، بی سوزاندن سوخت، سرعت و جهت حرکتش نسبت به خورشید را تغییر می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/gravity-assist]
- **کنترل بردار رانش** (thrust vector control) · فضا و پرواز فضایی: کنترل بردار رانش روش هدایت وسیله با تغییر جهت نیروی موتور است که معمولاً با چرخاندن موتور یا نازل و ایجاد گشتاور انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#thrust-vector-control]
- **کنترل وضعیت** (attitude control) · فضا و پرواز فضایی: کنترل وضعیت فرایند تنظیم و حفظ جهت‌گیری فضاپیما نسبت به مرجع مشخص است تا ابزارها، آنتن‌ها یا موتورهای آن در جهت لازم قرار گیرند. [https://falakbin.ir/glossary#attitude-control]
- **کوانتیزه‌سازی** (quantization) · عکاسی نجومی: کوانتیزه‌سازی فرایند نگاشت مقدارهای پیوستهٔ سیگنال به مجموعه‌ای از سطح‌های گسسته است که اختلاف مقدار اصلی و مقدار بازنمایی‌شده، خطای آن را می‌سازد. [https://falakbin.ir/glossary#quantization]
- **کوتولهٔ سرخ** (red dwarf) · نجوم و اخترفیزیک: کوتولهٔ سرخ ستاره‌ای کوچک، سرد و کم‌نور در رشتهٔ اصلی است، با جرمی کمتر از حدود نیمی از جرم خورشید، و رایج‌ترین گونهٔ ستاره در کهکشان راه شیری است. [https://falakbin.ir/wiki/red-dwarf]
- **کوتولهٔ سفید** (white dwarf) · نجوم و اخترفیزیک: کوتولهٔ سفید هستهٔ داغ و فشردهٔ به‌جامانده از ستاره‌ای مانند خورشید است که جرمی از مرتبهٔ جرم خورشید را در حجمی تقریباً هم‌اندازهٔ زمین جا داده و دیگر همجوشی ندارد. [https://falakbin.ir/wiki/white-dwarf]
- **کوتولهٔ قهوه‌ای** (brown dwarf) · نجوم و اخترفیزیک: کوتولهٔ قهوه‌ای جرمی میان غول گازی و ستاره است، حدود ۱۳ تا ۸۰ برابر جرم مشتری، که جرم کافی برای همجوشی پایدار هیدروژن در هسته‌اش ندارد و آرام‌آرام سرد می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/brown-dwarf]
- **کورسازی** (blinding) · روش علمی: کورسازی پنهان نگه‌داشتن نوع مداخلهٔ دریافت‌شده از شرکت‌کنندگان، پژوهشگران یا ارزیابان مربوط در مطالعه است تا انتظارهایشان بر رفتار، اندازه‌گیری یا تفسیر پیامدها اثر نگذارد. [https://falakbin.ir/glossary#blinding]
- **کوه یخ** (iceberg) · زمین: کوه یخ قطعه‌ای از یخچال طبیعی یا قفسهٔ یخی است که پس از جداشدن، به‌صورت مستقل در آب شناور می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#iceberg]
- **کوهزایی** (orogeny) · زمین: کوهزایی فرایند ساخته شدن رشته‌کوه‌هاست که در آن همگرایی ورقه‌های زمین‌ساختی پوسته را در طول میلیون‌ها سال چین می‌دهد، می‌شکند و بالا می‌آورد، مانند برخورد ورقهٔ عربی با اوراسیا که زاگرس را ساخته است. [https://falakbin.ir/wiki/orogeny]
- **کهکشان** (galaxy) · نجوم و اخترفیزیک: کهکشان سامانه‌ای بزرگ و مقید به گرانش از ستاره‌ها، بقایای ستاره‌ای، گاز و غبار است که معمولاً درون هاله‌ای از مادهٔ تاریک جای دارد. [https://falakbin.ir/wiki/galaxy]
- **کهکشان بیضوی** (elliptical galaxy) · نجوم و اخترفیزیک: کهکشان بیضوی کهکشانی گرد یا بیضی‌گون و بی بازوهای مارپیچی است که بیشتر ستارگانش پیر و سرخ‌اند و گاز سرد اندکی برای ستاره‌زایی تازه دارد. [https://falakbin.ir/wiki/elliptical-galaxy]
- **کهکشان ستاره‌فشان** (starburst galaxy) · نجوم و اخترفیزیک: کهکشان ستاره‌فشان کهکشانی است که دوره‌ای از ستاره‌زایی بسیار شدید را نسبت به وضعیت معمول خود می‌گذراند و ذخیرهٔ گازش را به‌سرعت مصرف می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#starburst-galaxy]
- **کهکشان سیفرت** (Seyfert galaxy) · نجوم و اخترفیزیک: کهکشان سیفرت کهکشانی با هستهٔ فعال و خط‌های گسیلی برجسته در طیف است که برخلاف بسیاری از اختروش‌ها، نور کهکشان میزبان آن نیز به‌خوبی دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#seyfert-galaxy]
- **کهکشان کوتوله** (dwarf galaxy) · نجوم و اخترفیزیک: کهکشان کوتوله کهکشانی کوچک و کم‌نور است با شمار ستارگانی بسیار کمتر از کهکشان راه شیری، گاه تنها چند هزار ستاره، مانند ابرهای ماژلانی که همدم کهکشان ما هستند. [https://falakbin.ir/wiki/dwarf-galaxy]
- **کهکشان مارپیچی** (spiral galaxy) · نجوم و اخترفیزیک: کهکشان مارپیچی کهکشانی قرص‌مانند و چرخان با برآمدگی مرکزی و بازوهای مارپیچی پر از گاز و ستارگان جوان است، مانند کهکشان راه شیری و کهکشان آندرومدا. [https://falakbin.ir/wiki/spiral-galaxy]
- **کیلونوا** (kilonova) · نجوم و اخترفیزیک: کیلونوا انفجاری است که از برخورد دو ستارهٔ نوترونی، یا ستارهٔ نوترونی و سیاه‌چاله، رخ می‌دهد، عنصرهای سنگینی مانند طلا می‌سازد و پرتوزایی هسته‌های تازه‌ساخته‌اش آن را حدود هزار برابر یک نواختر درخشان می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/kilonova]
- **گدازه** (lava) · زمین: گدازه ماگمایی است که از آتشفشان یا شکاف‌های زمین به سطح رسیده و دمایش معمولاً میان حدود ۷۰۰ و ۱۲۰۰ درجهٔ سلسیوس است، و نیز سنگی که از سرد شدن آن ساخته می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/lava]
- **گذار فاز** (phase transition) · فیزیک: گذار فاز تغییر ماده از یک حالت یا ساختار به حالت یا ساختاری دیگر است، مثل ذوب یخ، که در دما و فشار معینی رخ می‌دهد و اغلب گرمای نهان می‌گیرد یا آزاد می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/phase-transition]
- **گذر** (transit) · نجوم و اخترفیزیک: گذر عبور جرمی کوچک از جلوی قرص جرمی بزرگ‌تر از دید ناظر است، مانند گذشتن عطارد یا زهره از جلوی خورشید که نقطهٔ سیاه کوچکی روی قرص آن می‌سازد. [https://falakbin.ir/glossary/transit]
- **گذر نزدیک** (flyby) · فضا و پرواز فضایی: گذر نزدیک عبور یک فضاپیما از کنار سیاره، قمر یا جرمی کوچک است، بی آنکه در مدارش بماند یا رویش فرود آید، تا در همان ساعت‌های نزدیکی داده و تصویر بگیرد. [https://falakbin.ir/glossary/flyby]
- **گران‌روی** (viscosity) · فیزیک: گران‌روی مقاومت یک شاره، یعنی مایع یا گاز، در برابر جاری شدن است که از اصطکاک درونی میان لایه‌های آن می‌آید؛ عسل گران‌روی بسیار بیشتری از آب دارد. [https://falakbin.ir/glossary/viscosity] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4767)
- **گرانش** (gravity) · فیزیک: گرانش برهم‌کنشی است که همهٔ جرم‌ها و انرژی‌ها را به سوی هم می‌کشد؛ ضعیف‌ترین نیروی بنیادی است، ولی چون همیشه ربایشی است و بردش بی‌پایان است، حرکت سیاره‌ها و کهکشان‌ها را رقم می‌زند. [https://falakbin.ir/wiki/gravity]
- **گردباد** (tornado) · زمین: گردباد ستونی از هوای به‌شدت چرخان است که از پایهٔ یک ابر کومولونیمبوس تا زمین کشیده شده و تندترین بادهای سطح زمین را دارد، گاه بیش از ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت. [https://falakbin.ir/wiki/tornado]
- **گردش گرانشی** (gravity turn) · فضا و پرواز فضایی: گردش گرانشی روش تغییر تدریجی جهت مسیر پرتابگر پس از انحراف اولیه از راستای قائم است که در آن گرانش مسیر سرعت را به سوی افق خم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#gravity-turn]
- **گرفت** (eclipse) · نجوم و اخترفیزیک: گرفت پنهان شدن کامل یا بخشی از نور یک جرم آسمانی است، وقتی جرم دیگری جلوی آن یا جلوی نوری که بر آن می‌تابد قرار می‌گیرد؛ مانند خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی. [https://falakbin.ir/glossary#eclipse]
- **گرگ‌ومیش** (twilight) · رصد و ابزار: گرگ‌ومیش روشنایی کم آسمان پیش از طلوع و پس از غروب خورشید است که از پراکنده شدن نور خورشید در جو بالایی می‌آید و تا پایین رفتن خورشید به ۱۸ درجه زیر افق ادامه دارد. [https://falakbin.ir/wiki/twilight]
- **گرمابی** (hydrothermal) · زمین: گرمابی صفتی است برای فرایندها، چشمه‌ها و کانسارهایی که آب داغ زیرزمینی پدیدشان آورده است، آبی که ماگما یا گرمای درون زمین گرمش کرده و کانی‌ها را در خود حل و جابه‌جا می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/hydrothermal]
- **گرمایش کشندی** (tidal heating) · نجوم و اخترفیزیک: گرمایش کشندی تبدیل بخشی از انرژی مداری یا چرخشی به انرژی گرمایی درون جسم است که بر اثر اتلاف ناشی از تغییرشکل متغیر کشندی رخ می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#tidal-heating]
- **گرم‌کن ضدشبنم** (dew heater) · رصد و ابزار: گرم‌کن ضدشبنم وسیله‌ای برقی است که با گرم نگه داشتن سطح نوری تلسکوپ بالاتر از نقطهٔ شبنم، از چگالش بخار آب روی آن جلوگیری می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#dew-heater]
- **گروه شاهد** (control group) · روش علمی: گروه شاهد گروه مرجع در یک مطالعه است که پیامدهایش با گروه دریافت‌کنندهٔ مداخلهٔ مورد بررسی مقایسه می‌شود و ممکن است مداخله‌ای دیگر دریافت کند. [https://falakbin.ir/glossary#control-group]
- **گرهٔ صعودی** (ascending node) · نجوم و اخترفیزیک: گرهٔ صعودی نقطهٔ تقاطع مدار با صفحهٔ مرجع است که جسم در آن از سمت جنوبی صفحه به سمت شمالی آن حرکت می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#ascending-node]
- **گرهٔ نزولی** (descending node) · نجوم و اخترفیزیک: گرهٔ نزولی نقطهٔ تقاطع مدار با صفحهٔ مرجع است که جسم در آن از سمت شمالی صفحه به سمت جنوبی آن حرکت می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#descending-node]
- **گزینش شواهد** (cherry picking) · روش علمی: گزینش شواهد انتخاب یک‌جانبهٔ داده‌ها یا نمونه‌های موافق یک ادعا و کنارگذاشتن شواهد مرتبط مخالف است که تصویری گمراه‌کننده از مجموعهٔ اطلاعات می‌سازد. [https://falakbin.ir/glossary#cherry-picking]
- **گسترش روشنایی تصویر** (image stretching) · عکاسی نجومی: گسترش روشنایی تصویر نگاشت مقادیر تصویر به دامنهٔ نمایشی، معمولاً با تبدیلی غیرخطی، برای آشکارترکردن ساختارهای کم‌نور ثبت‌شده است. [https://falakbin.ir/glossary/image-stretching]
- **گسترهٔ دینامیکی** (dynamic range) · عکاسی نجومی: گسترهٔ دینامیکی دوربین نسبت بیشترین سیگنال قابل ثبت بدون اشباع به حد پایین تشخیص یا کف نویز، در شرایط مشخص خوانش، است. [https://falakbin.ir/glossary#dynamic-range]
- **گسل** (fault) · زمین: گسل شکستگی‌ای در پوستهٔ زمین است که دو سوی آن نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند، و لغزش ناگهانی روی آن سرچشمهٔ بیشتر زمین‌لرزه‌هاست. [https://falakbin.ir/wiki/fault]
- **گشتاور** (torque) · فیزیک: گشتاور اثر چرخانندهٔ یک نیرو حول یک محور است و برابر نیرو ضرب در فاصلهٔ عمودی راستای آن از محور است؛ آچار بلندتر برای همین پیچ را آسان‌تر باز می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/torque]
- **گشتاور لرزه‌ای** (seismic moment) · زمین: گشتاور لرزه‌ای کمیتی برای اندازهٔ چشمهٔ زمین‌لرزه است که در مدل ساده از حاصل‌ضرب سختی برشی سنگ، مساحت گسیختگی و میانگین لغزش به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#seismic-moment]
- **گشودگی حلقه‌های زحل** (Saturn ring opening angle) · نجوم و اخترفیزیک: گشودگی حلقه‌های زحل زاویهٔ خط دید ناظر با صفحهٔ حلقه‌های زحل است که تعیین می‌کند حلقه‌های زحل تا چه اندازه باز یا از لبه دیده شوند. [https://falakbin.ir/glossary#saturn-ring-opening]
- **گوهٔ هرشل** (Herschel wedge) · رصد و ابزار: گوهٔ هرشل منشوری برای رصد خورشید در نور سفید با تلسکوپ شکستی سازگار است که بیشتر انرژی را منحرف می‌کند و به فیلتر کاهندهٔ چگالی خنثی موردتأیید سازنده نیاز دارد. [https://falakbin.ir/glossary/herschel-wedge]
- **گیراندازی جوی** (aerocapture) · فضا و پرواز فضایی: گیراندازی جوی روشی برای ورود فضاپیما از مسیر باز به مدار بسته است که با کاهش انرژی در یک گذر از جو جرم مقصد انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#aerocapture]
- **لاهار** (lahar) · زمین: لاهار جریان آب، گل و قطعات سنگ آتشفشانی در دامنه‌ها و آبراهه‌های آتشفشان است که می‌تواند با فوران یا بدون فوران هم‌زمان شکل بگیرد. [https://falakbin.ir/glossary/lahar]
- **لایهٔ ازن** (ozone layer) · زمین: لایهٔ ازن بخشی از استراتوسفر در ارتفاع حدود ۱۵ تا ۳۵ کیلومتری است که غلظت گاز ازن در آن بالاست و بیشتر تابش فرابنفش زیان‌بار خورشید را پیش از رسیدن به سطح زمین جذب می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/ozone-layer]
- **لباس فضانوردی** (space suit) · فضا و پرواز فضایی: لباس فضانوردی جامه‌ای چندلایه و فشاردار است که هوا، فشار و دمای مناسب را برای فضانورد فراهم می‌کند و او را در خلأ از سرما، گرما، پرتو فرابنفش خورشید و ریزشهاب‌ها حفظ می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/space-suit]
- **لختی** (inertia) · فیزیک: لختی ایستادگی هر جسم مادی در برابر تغییر حالت حرکتش است و اندازه‌اش همان جرم است؛ برای همین وقتی اتوبوس ناگهان ترمز می‌کند، مسافران به حرکت رو به جلو ادامه می‌دهند. [https://falakbin.ir/wiki/inertia] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4864)
- **لکهٔ خورشیدی** (sunspot) · نجوم و اخترفیزیک: لکهٔ خورشیدی ناحیه‌ای تیره روی سطح دیدنی خورشید است که میدان مغناطیسی قوی در آن جلوی بالا آمدن گرما را می‌گیرد و آن را حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ درجهٔ سلسیوس از پیرامونش سردتر می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/sunspot]
- **لوب روش** (Roche lobe) · نجوم و اخترفیزیک: لوب روش ناحیهٔ پیرامون هر مؤلفهٔ دوتایی است که در مدل هم‌چرخان، سطح هم‌پتانسیل بحرانیِ گذرنده از نقطهٔ لاگرانژ درونی آن را محدود می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/roche-lobe]
- **لولهٔ دید** (sight tube) · رصد و ابزار: لولهٔ دید ابزار هم‌محوری با سوراخ نگاه و معمولاً تارهای متقاطع است که جای آینهٔ ثانویه و راستای دید در فوکوسر را بررسی می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#sight-tube]
- **مادهٔ تاریک** (dark matter) · نجوم و اخترفیزیک: مادهٔ تاریک گونه‌ای ماده است که نور نمی‌تاباند و جذب نمی‌کند و فقط از اثر گرانشی‌اش بر ستارگان، کهکشان‌ها و نور شناخته می‌شود، و حدود پنج برابر مادهٔ معمولی جرم دارد. [https://falakbin.ir/wiki/dark-matter]
- **مادهٔ تباهیده** (degenerate matter) · فیزیک: مادهٔ تباهیده ماده‌ای چنان فشرده است که فشارش بیشتر از قاعدهٔ کوانتومی طرد پائولی می‌آید، نه از دما؛ کوتولهٔ سفید و ستارهٔ نوترونی از چنین ماده‌ای ساخته شده‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/degenerate-matter]
- **ماسک باختینوف** (Bahtinov mask) · رصد و ابزار: ماسک باختینوف صفحه‌ای شکاف‌دار جلوی تلسکوپ است که نور ستاره را به الگوی پراش مشخصی تبدیل می‌کند تا تنظیم دقیق کانون آسان‌تر شود. [https://falakbin.ir/glossary/bahtinov-mask]
- **ماگما** (magma) · زمین: ماگما سنگ مذاب یا نیمه‌مذاب زیر سطح زمین است، آمیخته با بلورها و گازهای حل‌شده، که وقتی به سطح برسد گدازه نام می‌گیرد و با سرد شدنش سنگ آذرین ساخته می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/magma]
- **ماه خونین** (blood moon) · نجوم و اخترفیزیک: ماه خونین نام رایج ماه در ماه‌گرفتگی کامل است که درون سایهٔ زمین سرخ‌فام می‌شود، چون جو زمین آبیِ نور خورشید را پخش می‌کند و سرخش را با شکست نور به درون سایه خم می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/blood-moon]
- **ماه‌گرفتگی** (lunar eclipse) · نجوم و اخترفیزیک: ماه‌گرفتگی گرفتی است که در آن زمین میان خورشید و ماه کامل قرار می‌گیرد و سایه‌اش روی ماه می‌افتد؛ برخلاف خورشیدگرفتگی، از همهٔ نیمهٔ شب زمین دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/lunar-eclipse]
- **مبدل آنالوگ به دیجیتال** (analog-to-digital converter) · عکاسی نجومی: مبدل آنالوگ به دیجیتال مدار الکترونیکی‌ای است که مقدار سیگنال آنالوگ ورودی را به یکی از کدهای عددی گسستهٔ قابل نمایش تبدیل می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#analog-to-digital-converter]
- **متغیر آرآر شلیاقی** (RR Lyrae variable) · نجوم و اخترفیزیک: متغیر آرآر شلیاقی ستاره‌ای تپنده از جمعیت‌های پیر است که معمولاً دوره‌ای کمتر از یک روز دارد و برای برآورد فاصلهٔ سامانه‌های ستاره‌ای به کار می‌رود. [https://falakbin.ir/glossary#rr-lyrae-variable]
- **متغیر قیفاووسی** (Cepheid variable) · نجوم و اخترفیزیک: متغیر قیفاووسی نوعی ستارهٔ تپنده است که میان دورهٔ تپش و درخشندگی آن رابطه وجود دارد و با کالیبراسیون مناسب برای اندازه‌گیری فاصله به کار می‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/cepheid-variable]
- **متغیر مخدوشگر** (confounding variable) · روش علمی: متغیر مخدوشگر عاملی است که در مسیر علّی مورد بررسی قرار ندارد، اما با عامل مورد مطالعه و پیامد مرتبط است و برآورد رابطهٔ آن‌ها را منحرف می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#confounding-variable]
- **محموله** (payload) · فضا و پرواز فضایی: محموله در پرواز فضایی بار اصلی‌ای است که پرتابگر برای رساندنش ساخته شده، مثل ماهواره، کاوشگر یا فضاپیمای سرنشین‌دار، جدا از سوخت، موتورها و سازهٔ خود موشک. [https://falakbin.ir/glossary/payload]
- **محیط میان‌ستاره‌ای** (interstellar medium) · نجوم و اخترفیزیک: محیط میان‌ستاره‌ای گاز و غبار رقیقی است که فضای میان ستاره‌های یک کهکشان را پر می‌کند؛ حدود ۹۹ درصد جرمش گاز، بیشتر هیدروژن و هلیوم، و حدود یک درصدش غبار است. [https://falakbin.ir/wiki/interstellar-medium]
- **مختصات استوایی** (equatorial coordinate system) · نجوم و اخترفیزیک: مختصات استوایی دستگاهی است که جای اجرام آسمانی را با دو عدد بُعد و میل، همتای طول و عرض جغرافیایی، بر پایهٔ استوای سماوی می‌دهد و با چرخش شبانهٔ آسمان عوض نمی‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/right-ascension-declination]
- **مختصات افقی** (horizontal coordinate system) · نجوم و اخترفیزیک: مختصات افقی دستگاهی است که جای هر جرم آسمانی را با دو عدد، ارتفاع از افق و سمت از شمال، برای ناظری در یک مکان و لحظهٔ مشخص بیان می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/altazimuth]
- **مختصات کهکشانی** (galactic coordinate system) · نجوم و اخترفیزیک: مختصات کهکشانی دستگاهی برای نشان دادن جای اجرام آسمانی است که صفحهٔ کهکشان راه شیری را استوای خود می‌گیرد و طول کهکشانی را از سمت مرکز کهکشان، در صورت فلکی قوس، می‌شمارد. [https://falakbin.ir/wiki/galactic-coordinates]
- **مدار** (orbit) · نجوم و اخترفیزیک: مدار مسیر خمیده‌ای است که جرمی زیر کشش گرانش جرم دیگر، دور آن یا دور مرکز جرم مشترکشان، می‌پیماید؛ مانند گردش زمین دور خورشید یا گردش ماهواره دور زمین. [https://falakbin.ir/glossary/orbit]
- **مدار الکتریکی** (electric circuit) · فیزیک: مدار الکتریکی مسیر بسته‌ای از رساناها و قطعه‌هایی مثل باتری، کلید و لامپ است که جریان الکتریکی در آن از منبع راه می‌افتد و دوباره به آن برمی‌گردد. [https://falakbin.ir/wiki/electric-circuit]
- **مدار انتقال زمین‌ایستا** (geostationary transfer orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار انتقال زمین‌ایستا مداری واسط و معمولاً بیضوی پیرامون زمین است که فضاپیما با مانورهای بعدی از آن به مدار زمین‌ایستا منتقل می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#geostationary-transfer-orbit]
- **مدار انتقال هومان** (Hohmann transfer orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار انتقال هومان مداری بیضی‌شکل است که دو مدار دایره‌ای را با دو روشن شدن کوتاه موتور به هم می‌رساند و در بیشتر جابه‌جایی‌ها، مثل سفر زمین به مریخ، کم‌سوخت‌ترین مسیر است. [https://falakbin.ir/wiki/hohmann-transfer-orbit]
- **مدار پایین زمین** (low Earth orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار پایین زمین گسترهٔ مدارهایی تا ارتفاع حدود ۲ هزار کیلومتری زمین است که ایستگاه فضایی بین‌المللی و بیشتر ماهواره‌ها در آن هر ۹۰ تا ۱۳۰ دقیقه یک دور می‌زنند. [https://falakbin.ir/wiki/low-earth-orbit]
- **مدار خورشیدآهنگ** (sun-synchronous orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار خورشیدآهنگ مداری پیرامون زمین است که صفحه‌اش چنان می‌چرخد که عبورهای هم‌جهت ماهواره از عرض‌های جغرافیایی در زمان خورشیدی محلی تقریباً یکسان رخ دهند. [https://falakbin.ir/glossary#sun-synchronous-orbit]
- **مدار زمین‌ایستا** (geostationary orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار زمین‌ایستا مداری دایره‌ای در ارتفاع حدود ۳۵ هزار و ۷۸۶ کیلومتری بالای استوای زمین است که ماهواره در آن هم‌پای چرخش زمین می‌گردد و از زمین ثابت دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/geostationary-orbit] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4566)
- **مدار زمین‌همگام** (geosynchronous orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار زمین‌همگام مداری پیرامون زمین با دورهٔ تناوب مداری برابر دورهٔ چرخش زمین نسبت به ستارگان است که الزاماً دایره‌ای یا واقع در صفحهٔ استوا نیست. [https://falakbin.ir/glossary#geosynchronous-orbit]
- **مدار قطبی** (polar orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار قطبی مداری پیرامون زمین با میل مداری نزدیک به ۹۰ درجه است که فضاپیما در آن از نزدیکی هر دو قطب می‌گذرد. [https://falakbin.ir/glossary#polar-orbit]
- **مدار موقت** (parking orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار موقت مدار واسطی است که فضاپیما پیش از اجرای مانور بعدی، مانند خروج به سوی مقصدی دیگر، مدتی در آن گردش می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#parking-orbit]
- **مدار میانی زمین** (medium Earth orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار میانی زمین مداری پیرامون زمین در محدودهٔ ارتفاعی میان مدار پایین زمین و مدار زمین‌ایستا است که بسیاری از ماهواره‌های ناوبری در آن کار می‌کنند. [https://falakbin.ir/glossary#medium-earth-orbit]
- **مدار هاله‌ای** (halo orbit) · فضا و پرواز فضایی: مدار هاله‌ای مسیری تناوبی و سه‌بعدی پیرامون ناحیهٔ یکی از نقاط لاگرانژ هم‌خط در مسئلهٔ سه‌جسمی است که از گرانش دو جرم اصلی شکل می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary#halo-orbit]
- **مدارگرد** (orbiter) · فضا و پرواز فضایی: مدارگرد فضاپیمایی است که پس از رسیدن به سیاره یا قمری دیگر با ترمز موتور در مدار آن می‌ماند و ماه‌ها یا سال‌ها از بالا نقشه‌برداری و اندازه‌گیری می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/orbiter]
- **مدل اتمی بور** (Bohr model) · فیزیک: مدل اتمی بور تصویری از اتم است که نیلس بور در سال ۱۹۱۳ داد: الکترون فقط در مدارهایی با انرژی معین دور هسته می‌گردد و با پرش میان آن‌ها نور جذب یا گسیل می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/bohr-model]
- **مدل استاندارد فیزیک ذرات** (Standard Model) · فیزیک: مدل استاندارد فیزیک ذرات نظریه‌ای است که ذره‌های بنیادی شناخته‌شده و سه نیروی بنیادی، یعنی الکترومغناطیس و نیروهای هسته‌ای قوی و ضعیف، را توضیح می‌دهد، ولی گرانش را در بر نمی‌گیرد. [https://falakbin.ir/wiki/standard-model]
- **مدل لامبدا-سی‌دی‌ام** (Lambda-CDM model) · نجوم و اخترفیزیک: مدل لامبدا-سی‌دی‌ام مدل استاندارد کیهان‌شناسی است که جهان را با حدود ۵ درصد مادهٔ معمولی، ۲۷ درصد مادهٔ تاریک سرد و ۶۸ درصد انرژی تاریک به شکل ثابت کیهان‌شناختی توصیف می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/lambda-cdm]
- **مرحله‌بندی موشک** (rocket staging) · فضا و پرواز فضایی: مرحله‌بندی موشک به‌کارگیری چند بخش پیشرانشی در پرتابگر است که بخش‌های مصرف‌شدهٔ آن در طول پرواز جدا می‌شوند تا جرم بی‌فایدهٔ همراه کاهش یابد. [https://falakbin.ir/glossary#rocket-staging]
- **مرد پوشالی** (straw man) · روش علمی: مرد پوشالی مغالطه‌ای است که دیدگاه طرف مقابل را تحریف یا ضعیف‌تر بازنمایی می‌کند و رد آن نسخه را شکست دیدگاه اصلی می‌انگارد. [https://falakbin.ir/glossary#straw-man]
- **مردمک خروجی** (exit pupil) · رصد و ابزار: مردمک خروجی تصویر دهانهٔ مؤثر تلسکوپ از پشت چشمی است که قطر آن از تقسیم قطر دهانه بر بزرگ‌نمایی به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary/exit-pupil]
- **مرزبندی علم** (demarcation of science) · روش علمی: مرزبندی علم مسئلهٔ تعیین معیارهایی برای تمایز علم از فعالیت‌ها و ادعاهای غیرعلمی، به‌ویژه شبه‌علم، است که در فلسفهٔ علم پاسخ‌های رقیب دارد. [https://falakbin.ir/glossary#science-demarcation]
- **مرکز جرم** (center of mass) · فیزیک: مرکز جرم نقطه‌ای است که مکان آن از میانگین‌گیری مکان اجزای یک جسم یا سامانه با وزن‌دهی بر پایهٔ جرم هر جزء به دست می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary/center-of-mass]
- **مرگ گرمایی کیهان** (heat death of the universe) · نجوم و اخترفیزیک: مرگ گرمایی کیهان پایان فرضی جهانی همیشه در حال انبساط است که در آن انرژی چنان یکنواخت پخش می‌شود که هیچ اختلاف دمایی برای ساختن ستاره، انجام کار یا نگه داشتن حیات نمی‌ماند. [https://falakbin.ir/wiki/heat-death-of-the-universe]
- **مرور نظام‌مند** (systematic review) · روش علمی: مرور نظام‌مند پژوهشی است که با پرسشی مشخص و روش‌های ازپیش‌تعیین‌شده و شفاف، مطالعات مرتبط را جست‌وجو، انتخاب، ارزیابی و جمع‌بندی می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#systematic-review]
- **مریخ‌نورد** (rover) · فضا و پرواز فضایی: مریخ‌نورد خودرویی رباتیک و چرخ‌دار است که روی سطح مریخ یا جرمی دیگر جابه‌جا می‌شود و با ابزارهایش سنگ و خاک جاهای مختلف را بررسی می‌کند؛ ماه‌نورد همتای آن روی ماه است. [https://falakbin.ir/glossary/rover]
- **مسئلهٔ نوترینوی خورشیدی** (solar neutrino problem) · نجوم و اخترفیزیک: مسئلهٔ نوترینوی خورشیدی ناهم‌خوانی چنددهه‌ای میان نوترینوهای خورشیدیِ آشکارشده، حدود یک‌سوم مقدار انتظار، و پیش‌بینی مدل خورشید بود که در آغاز دههٔ ۲۰۰۰ با اثبات نوسان نوترینو حل شد. [https://falakbin.ir/wiki/solar-neutrino-problem]
- **مشتری داغ** (hot Jupiter) · نجوم و اخترفیزیک: مشتری داغ سیارهٔ فراخورشیدی گازی‌ای هم‌اندازهٔ مشتری یا بزرگ‌تر است که آن‌قدر نزدیک ستاره‌اش می‌گردد که هر دورش کمتر از حدود ده روز طول می‌کشد و جو آن بسیار داغ است. [https://falakbin.ir/wiki/hot-jupiter]
- **مشعل خورشیدی** (facula) · نجوم و اخترفیزیک: مشعل خورشیدی ناحیه‌ای روشن در نورسپهر است که با تمرکز میدان مغناطیسی همراه است و معمولاً نزدیک لبهٔ قرص خورشید واضح‌تر دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#facula]
- **معادلات ماکسول** (Maxwell's equations) · فیزیک: معادلات ماکسول چهار معادلهٔ بنیادی‌اند که رفتار میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی و پیوندشان با بار و جریان را توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند نور موجی الکترومغناطیسی است. [https://falakbin.ir/wiki/maxwells-equations]
- **معادلهٔ دریک** (Drake equation) · نجوم و اخترفیزیک: معادلهٔ دریک حاصل‌ضرب هفت عامل است که فرانک دریک در ۱۹۶۱ برای برآورد شمار تمدن‌های فرازمینیِ توانا به ارتباط رادیویی در کهکشان راه شیری پیشنهاد کرد؛ بیشتر عامل‌هایش هنوز ناشناخته‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/drake-equation]
- **معادلهٔ زمان** (equation of time) · تقویم و زمان: معادلهٔ زمان اختلاف زمان خورشیدی ظاهری (آنچه ساعت آفتابی نشان می‌دهد) با زمان خورشیدی میانگین است که به سبب بیضی بودن مدار زمین و انحراف محوری‌اش در سال تا حدود ۱۶ دقیقه می‌رسد. [https://falakbin.ir/wiki/equation-of-time]
- **معادلهٔ موشک تسیولکوفسکی** (Tsiolkovsky rocket equation) · فضا و پرواز فضایی: معادلهٔ موشک تسیولکوفسکی رابطه‌ای است که تغییر سرعت ممکن یک موشک را از سرعت خروج گاز موتورش و لگاریتم نسبت جرم پر به جرم خالی آن به دست می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/rocket-equation]
- **معنی‌داری آماری** (statistical significance) · روش علمی: معنی‌داری آماری وضعیتی است که نتیجهٔ آزمون، بر پایهٔ آستانهٔ ازپیش‌تعیین‌شده و فرض‌های مدل، معیار رد فرض صفر را برآورده می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#statistical-significance]
- **مغالطه** (fallacy) · روش علمی: مغالطه خطایی در ساختار یا محتوای استدلال است که باعث می‌شود دلایل ارائه‌شده پشتیبانی لازم را برای نتیجه فراهم نکنند، هرچند استدلال قانع‌کننده به نظر برسد. [https://falakbin.ir/glossary#fallacy]
- **مغناطیس‌اختر** (magnetar) · نجوم و اخترفیزیک: مغناطیس‌اختر گونه‌ای ستارهٔ نوترونی با میدان مغناطیسی صدها تا هزار برابر قوی‌تر از ستارهٔ نوترونی معمولی است که گاه فوران‌های پرانرژی پرتو ایکس و پرتو گاما می‌فرستد. [https://falakbin.ir/wiki/magnetar]
- **مغناطیس‌کره** (magnetosphere) · نجوم و اخترفیزیک: مغناطیس‌کره فضای پیرامون یک سیاره یا قمر است که میدان مغناطیسی خود آن جرم در آن بر حرکت ذره‌های باردار فرمان می‌راند و بیشتر باد خورشیدی را از جو و سطحش دور نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/wiki/magnetosphere]
- **مقابله** (opposition) · نجوم و اخترفیزیک: مقابله وضعی است که یک سیاره یا جرم آسمانی از دید زمین درست روبه‌روی خورشید در آسمان می‌ایستد، پس هنگام غروب خورشید طلوع می‌کند و تمام شب دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/opposition]
- **مقارنه** (conjunction) · نجوم و اخترفیزیک: مقارنه وضعی است که دو جرم آسمانی، یا یک سیاره و خورشید، از دید زمین در یک طول دایره‌البروجی قرار می‌گیرند و در آسمان نزدیک هم دیده می‌شوند. [https://falakbin.ir/wiki/conjunction-astronomy] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/1410)
- **مقایسه‌های متعدد** (multiple comparisons) · روش علمی: مقایسه‌های متعدد انجام چند مقایسهٔ آماری در یک بررسی است که می‌تواند احتمال دست‌کم یک نتیجهٔ مثبت کاذب را در مجموعهٔ مقایسه‌ها افزایش دهد. [https://falakbin.ir/glossary/multiple-comparisons]
- **مقدار پی** (p-value) · روش علمی: مقدار پی احتمال دستیابی به آماره‌ای برابر با مقدار مشاهده‌شده یا افراطی‌تر، طبق معیار آزمون، با فرض درستی فرض صفر و دیگر فرض‌های مدل آماری است. [https://falakbin.ir/glossary/p-value]
- **مقیاس بورتل** (Bortle scale) · رصد و ابزار: مقیاس بورتل درجه‌بندی نُه‌پله‌ای تاریکی آسمان شب است که بر پایهٔ آنچه با چشم دیده می‌شود، از ۱ برای تاریک‌ترین آسمان‌های دور از شهر تا ۹ برای آسمان درون شهرهای بزرگ می‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/bortle-scale]
- **مقیاس تصویر** (image scale) · عکاسی نجومی: مقیاس تصویر در عکاسی نجومی اندازهٔ زاویه‌ای آسمان متناظر با هر پیکسل تصویر است که معمولاً با یکای ثانیهٔ قوسی بر پیکسل بیان می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/image-scale]
- **مقیاس ریشتر** (Richter scale) · زمین: مقیاس ریشتر نخستین مقیاس لگاریتمی سنجش بزرگی زمین‌لرزه است که چارلز ریشتر در ۱۹۳۵ ساخت و در آن با هر یک واحد افزایش، دامنهٔ موج ثبت‌شده ده برابر می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/richter-scale]
- **مقیاس زمانی زمین‌شناسی** (geologic time scale) · زمین: مقیاس زمانی زمین‌شناسی تقویمی است که تاریخ حدود ۴٫۵ میلیارد سالهٔ زمین را به ابردوران، دوران، دوره و بخش‌های کوچک‌تر تقسیم می‌کند و بسیاری از مرزهایش رویدادهایی چون انقراض‌های بزرگ‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/geologic-time-scale]
- **مقیاس سختی موس** (Mohs scale of mineral hardness) · زمین: مقیاس سختی موس مقیاسی ده‌پله‌ای برای مقایسهٔ سختی کانی‌هاست که بر پایهٔ اینکه کدام کانی دیگری را خراش می‌دهد چیده شده، از تالک با سختی ۱ تا الماس با سختی ۱۰. [https://falakbin.ir/wiki/mohs-scale]
- **مقیاس کارداشف** (Kardashev scale) · نجوم و اخترفیزیک: مقیاس کارداشف روشی برای رده‌بندی تمدن‌های فرضی بر پایهٔ انرژی در اختیارشان است: نوع یک انرژی سیارهٔ خود، نوع دو انرژی ستاره‌اش و نوع سه انرژی کهکشانش را به کار می‌گیرد. [https://falakbin.ir/wiki/kardashev-scale]
- **مکانیک کوانتومی** (quantum mechanics) · فیزیک: مکانیک کوانتومی نظریهٔ فیزیکی رفتار ماده و انرژی در مقیاس اتم و ذره‌های زیراتمی است که در آن کمیت‌هایی مثل انرژی اغلب گسسته‌اند و نتیجهٔ اندازه‌گیری فقط با احتمال پیش‌بینی می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/quantum-mechanics]
- **مکانیک مداری** (orbital mechanics) · فضا و پرواز فضایی: مکانیک مداری شاخه‌ای از فیزیک است که با قوانین حرکت نیوتن و قانون گرانش عمومی او حرکت ماهواره‌ها، فضاپیماها و اجرام آسمانی در مدار را حساب می‌کند و مسیر فضاپیماها را طراحی می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/orbital-mechanics]
- **ملاقات مداری** (space rendezvous) · فضا و پرواز فضایی: ملاقات مداری نزدیک‌شدن کنترل‌شدهٔ دو فضاپیما و هماهنگ‌کردن موقعیت و سرعت نسبی آن‌هاست که می‌تواند مقدمهٔ اتصال یا عملیات مشترک باشد. [https://falakbin.ir/glossary#space-rendezvous]
- **منطقهٔ زمانی** (time zone) · تقویم و زمان: منطقهٔ زمانی ناحیه‌ای از زمین است که ساعت رسمی یکسانی دارد، با اختلافی ثابت از زمان هماهنگ جهانی (UTC)؛ ساعت رسمی ایران سه ساعت و نیم از آن جلوتر است. [https://falakbin.ir/wiki/time-zone]
- **منطقه‌البروج** (zodiac) · نجوم و اخترفیزیک: منطقه‌البروج نواری از آسمان به پهنای حدود ۸ تا ۹ درجه در هر سوی دایره‌البروج است که خورشید، ماه و سیاره‌ها تقریباً همیشه در آن‌اند و به دوازده برج سی‌درجه‌ای بخش می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/zodiac]
- **منظومهٔ ماهواره‌ای** (satellite constellation) · فضا و پرواز فضایی: منظومهٔ ماهواره‌ای گروهی از ماهواره‌های هم‌کار در مدارهای حساب‌شده است که با هم پوشش پیوسته‌ای از زمین می‌دهند، مثل ماهواره‌های مکان‌یابی جی‌پی‌اس یا ماهواره‌های اینترنت استارلینک. [https://falakbin.ir/glossary/satellite-constellation]
- **موج** (wave) · فیزیک: موج آشفتگی‌ای است که در یک محیط یا در میدان‌ها پیش می‌رود و انرژی را از جایی به جای دیگر می‌برد، بی‌آنکه خود محیط همراهش جابه‌جا شود. [https://falakbin.ir/wiki/wave]
- **موج اس** (S wave) · زمین: موج اس موج لرزه‌ای حجمی و برشی است که ذرات را عمود بر راستای انتشار جابه‌جا می‌کند و در مایع منتشر نمی‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#s-wave]
- **موج ایستاده** (standing wave) · فیزیک: موج ایستاده نوسانی است که از روی هم افتادن دو موج یکسان با جهت مخالف پدید می‌آید و پیش نمی‌رود، بلکه گره‌ها و شکم‌هایش در جای خود می‌مانند؛ مثل نوسان سیم سه‌تار. [https://falakbin.ir/wiki/standing-wave]
- **موج پی** (P wave) · زمین: موج پی موج لرزه‌ای حجمی و تراکمی است که ذرات را در راستای انتشار جابه‌جا می‌کند و در جامد و مایع منتشر می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#p-wave]
- **موج رادیویی** (radio wave) · فیزیک: موج رادیویی بخشی از تابش الکترومغناطیسی است که طول موجش از حدود یک میلی‌متر بلندتر است؛ رادیو، تلفن همراه و تلسکوپ‌های رادیویی با همین موج‌ها کار می‌کنند. [https://falakbin.ir/wiki/radio-waves]
- **موج گرانشی** (gravitational wave) · فیزیک: موج گرانشی چین‌وچروکی در خود فضازمان است که از شتاب گرفتن جرم‌ها برمی‌خیزد و با سرعت نور پیش می‌رود؛ نخستین موج آشکارشده در سال ۲۰۱۵ از یکی شدن دو سیاه‌چاله آمده بود. [https://falakbin.ir/wiki/gravitational-waves]
- **موشک بازاستفاده‌پذیر** (reusable rocket) · فضا و پرواز فضایی: موشک بازاستفاده‌پذیر پرتابگری است که بخشی یا همهٔ آن پس از پرتاب سالم برمی‌گردد و پس از بازرسی و سوخت‌گیری دوباره پرواز می‌کند تا هزینهٔ هر پرتاب کم شود. [https://falakbin.ir/glossary/reusable-rocket]
- **مولکول** (molecule) · فیزیک: مولکول گروهی از دو یا چند اتم است که با پیوند شیمیایی به هم بسته‌اند و ذره‌ای خنثی و جدا می‌سازند؛ مولکول آب از یک اتم اکسیژن و دو اتم هیدروژن ساخته شده است. [https://falakbin.ir/wiki/molecule]
- **مه** (fog) · زمین: مه ابری است که روی سطح زمین یا نزدیک آن تشکیل می‌شود و دید افقی را به کمتر از یک کیلومتر می‌رساند، وقتی هوای نزدیک زمین تا نقطهٔ شبنم سرد شود یا رطوبت بیشتری بگیرد. [https://falakbin.ir/wiki/fog]
- **مهبانگ** (Big Bang) · نجوم و اخترفیزیک: مهبانگ نظریهٔ اصلی کیهان‌شناسی است که می‌گوید جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش در حالتی بسیار داغ و چگال بود و از آن زمان همه‌جا در حال انبساط و سرد شدن است. [https://falakbin.ir/wiki/big-bang]
- **میدان الکتریکی** (electric field) · فیزیک: میدان الکتریکی کمیتی برداری در هر نقطه از فضاست که نیروی الکتریکی وارد بر واحد بار آزمون مثبت و ساکن را مشخص می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#electric-field]
- **میدان دید ظاهری** (apparent field of view) · رصد و ابزار: میدان دید ظاهری زاویه‌ای است که پنجرهٔ دید چشمی از محل مناسب چشم می‌پوشاند و با گسترهٔ واقعی آسمان دیده‌شده تفاوت دارد. [https://falakbin.ir/glossary#apparent-field-of-view]
- **میدان دید واقعی** (true field of view) · رصد و ابزار: میدان دید واقعی قطر زاویه‌ای بخشی از آسمان است که با ترکیب مشخصی از تلسکوپ و چشمی در یک نگاه دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/true-field-of-view]
- **میدان مغناطیسی** (magnetic field) · فیزیک: میدان مغناطیسی ویژگی فضای پیرامون آهنربا، جریان الکتریکی یا بار متحرک است که بر بارهای متحرک و آهنرباهای دیگر نیرو وارد می‌کند؛ یکایش تسلا است. [https://falakbin.ir/wiki/magnetic-field]
- **میدان مغناطیسی زمین** (Earth's magnetic field) · زمین: میدان مغناطیسی زمین میدانی است که جریان آهن مذاب در هستهٔ بیرونی زمین می‌سازد، عقربهٔ قطب‌نما را جهت می‌دهد و بیشتر ذره‌های باردار باد خورشیدی را از زمین دور نگه می‌دارد. [https://falakbin.ir/wiki/earths-magnetic-field]
- **میدان‌بند** (field stop) · رصد و ابزار: میدان‌بند روزنه‌ای در سامانهٔ نوری است که گسترهٔ تصویر قابل مشاهده را محدود می‌کند و در چشمی، اندازهٔ آن بر میدان دید واقعی اثر می‌گذارد. [https://falakbin.ir/glossary#field-stop]
- **میعان** (condensation) · زمین: میعان گذار ماده از حالت گاز به مایع است که در فرایندهای جوی، بخار آب را به قطره‌های آب تبدیل می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#condensation]
- **میل مداری** (orbital inclination) · فضا و پرواز فضایی: میل مداری زاویهٔ میان صفحهٔ مدار و صفحهٔ مرجع، مانند صفحهٔ استوای زمین، است که شیب مدار و مستقیم یا پس‌گرد بودن حرکت را مشخص می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#orbital-inclination]
- **نازل موشک** (rocket nozzle) · فضا و پرواز فضایی: نازل موشک مجرای شکل‌داده‌شدهٔ خروجی موتور است که جریان پیش‌رانه را منبسط و شتاب‌دار می‌کند تا انرژی آن به حرکت جهت‌دار و رانش تبدیل شود. [https://falakbin.ir/glossary#rocket-nozzle]
- **نپتون کوچک** (mini-Neptune) · نجوم و اخترفیزیک: نپتون کوچک سیارهٔ فراخورشیدی‌ای بزرگ‌تر از زمین و کوچک‌تر از نپتون است که هستهٔ سنگی یا یخی‌اش را پوشش ضخیمی از هیدروژن و هلیوم فراگرفته است. [https://falakbin.ir/glossary/mini-neptune]
- **نرخ پایه** (base rate) · روش علمی: نرخ پایه فراوانی نسبی یک ویژگی یا رویداد در جمعیت مرجع است که پیش از استفاده از اطلاعات اختصاصیِ مورد بررسی، زمینهٔ برآورد احتمال را فراهم می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#base-rate]
- **نرخ ساعتی سمت‌الرأسی** (zenithal hourly rate) · نجوم و اخترفیزیک: نرخ ساعتی سمت‌الرأسی شمار ساعتی شهاب‌های یک بارش برای رصدگر معیار است که به کانون در سمت‌الرأس، قدر حدی ۶٫۵ و میدان دید بی‌مانع تصحیح می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/zenithal-hourly-rate]
- **نرخ مثبت کاذب** (false positive rate) · روش علمی: نرخ مثبت کاذب نسبت افراد واقعاً فاقد وضعیت هدف است که آزمون به‌اشتباه برایشان نتیجهٔ مثبت گزارش می‌کند، نه نسبت نتیجه‌های نادرست در میان همهٔ نتیجه‌های مثبت. [https://falakbin.ir/glossary#false-positive-rate]
- **نردبان فاصلهٔ کیهانی** (cosmic distance ladder) · نجوم و اخترفیزیک: نردبان فاصلهٔ کیهانی زنجیره‌ای از روش‌های اندازه‌گیری فاصله در کیهان است که هر پله با پلهٔ نزدیک‌تر درجه‌بندی می‌شود: اختلاف منظر، متغیرهای قیفاووسی، ابرنواخترهای نوع Ia و سرانجام انتقال به سرخ. [https://falakbin.ir/wiki/cosmic-distance-ladder]
- **نسبت رانش به وزن** (thrust-to-weight ratio) · فضا و پرواز فضایی: نسبت رانش به وزن نسبت نیروی تولیدشدهٔ سامانهٔ پیشرانش به وزن وسیله در گرانش مرجع مشخص است که توان آن برای غلبه بر وزن را نشان می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#thrust-to-weight-ratio]
- **نسبت سیگنال به نویز** (signal-to-noise ratio) · عکاسی نجومی: نسبت سیگنال به نویز در تصویربرداری، نسبت مقدار سیگنال مطلوب به اندازهٔ نوسان نویزی آن است که قابلیت تشخیص و اندازه‌گیری سیگنال را نشان می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#signal-to-noise-ratio]
- **نسبت کانونی** (focal ratio) · رصد و ابزار: نسبت کانونی عددی بی‌یکا برابر با فاصلهٔ کانونی تلسکوپ تقسیم بر قطر دهانهٔ مؤثر آن است که معمولاً به‌شکل f/عدد نوشته می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#focal-ratio]
- **نسبیت خاص** (special relativity) · فیزیک: نسبیت خاص نظریهٔ اینشتین در سال ۱۹۰۵ است که می‌گوید قانون‌های فیزیک برای همهٔ ناظرهای با سرعت ثابت یکسان‌اند و سرعت نور در خلأ برای همه یکی است؛ اتساع زمان از پیامدهای آن است. [https://falakbin.ir/wiki/special-relativity]
- **نسبیت عام** (general relativity) · فیزیک: نسبیت عام نظریهٔ گرانش آلبرت اینشتین است که در سال ۱۹۱۵ ارائه شد و گرانش را خمیدگی فضازمان بر اثر جرم و انرژی می‌داند، نه نیرویی که از راه دور اثر می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/general-relativity]
- **نسیم دریا** (sea breeze) · زمین: نسیم دریا باد محلیِ نزدیک سطح از پهنهٔ آب به خشکی است که معمولاً روزها بر اثر گرم‌شدن بیشتر خشکی نسبت به آب پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#sea-breeze]
- **نشانگر زیستی** (biosignature) · نجوم و اخترفیزیک: نشانگر زیستی هر نشانه‌ای است، مانند گاز، مولکول، کانی یا ساختاری در سنگ، که وجود حیات در گذشته یا حال را نشان دهد و فرایندهای بی‌جان به‌سادگی آن را نسازند. [https://falakbin.ir/wiki/biosignature]
- **نشانگر فناورانه** (technosignature) · نجوم و اخترفیزیک: نشانگر فناورانه هر نشانهٔ سنجش‌پذیری از فناوری یک تمدن است، مانند سیگنال رادیویی بسیار باریک‌باند، پرتو لیزر یا گازهای صنعتی در جو یک سیاره، که فرایندهای طبیعی نمی‌سازند. [https://falakbin.ir/glossary/technosignature]
- **نشانه‌روی خودکار** (GoTo) · رصد و ابزار: نشانه‌روی خودکار قابلیتی رایانه‌ای است که موتورهای پایهٔ تلسکوپ را برای هدایت ابزار به سوی جرم انتخاب‌شده یا مختصات تعیین‌شده کنترل می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#goto-pointing]
- **نصف‌النهار آسمان** (meridian (astronomy)) · نجوم و اخترفیزیک: نصف‌النهار آسمان دایره‌ای بزرگ روی کرهٔ آسمان است که از قطب‌های سماوی و سمت‌الرأس ناظر می‌گذرد و افق را در نقطه‌های شمال و جنوب می‌بُرد؛ خورشید هنگام ظهر خورشیدی از آن می‌گذرد. [https://falakbin.ir/wiki/meridian]
- **نظریهٔ توطئه** (conspiracy theory) · روش علمی: نظریهٔ توطئه توضیحی برای یک رویداد یا وضعیت است که آن را حاصل همکاری پنهانی و هدفمند گروهی از افراد یا سازمان‌ها می‌داند. [https://falakbin.ir/glossary#conspiracy-theory]
- **نظریهٔ ریسمان** (string theory) · فیزیک: نظریهٔ ریسمان چارچوبی نظری است که ذره‌های بنیادی را ریسمان‌هایی یک‌بعدی و لرزان می‌داند و می‌کوشد گرانش و مکانیک کوانتومی را یک‌جا توضیح دهد، ولی هنوز با آزمایش سنجیده نشده است. [https://falakbin.ir/wiki/string-theory]
- **نظریهٔ علمی** (scientific theory) · روش علمی: نظریهٔ علمی چارچوبی منسجم برای توضیح مجموعه‌ای از پدیده‌هاست که به شواهد متکی است و پیامدهایی برای بررسی و آزمون به دست می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary#scientific-theory]
- **نفوذ آب** (infiltration) · زمین: نفوذ آب ورود آب از سطح زمین به درون خاک یا سنگ متخلخل است که لزوماً به رسیدن آن به آبخوان نمی‌انجامد. [https://falakbin.ir/glossary#water-infiltration]
- **نقشهٔ آسمان** (star chart) · رصد و ابزار: نقشهٔ آسمان نقشه‌ای از جای ستاره‌ها، صورت‌های فلکی و اجرام آسمانی است که رصدگر با آن، چاپی یا روی گوشی، جای هر جرم را در آسمان شب پیدا می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/star-chart]
- **نقطهٔ شبنم** (dew point) · زمین: نقطهٔ شبنم دمایی است که هوا با سردشدن در فشار و رطوبت ویژهٔ ثابت، در آن نسبت به آب مایع به اشباع می‌رسد. [https://falakbin.ir/glossary/dew-point] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4568)
- **نقطهٔ صفر نورسنجی** (photometric zero point) · عکاسی نجومی: نقطهٔ صفر نورسنجی ثابت مرجعی است که شمار یا نرخ شمار دستگاهی را به قدر پیوند می‌دهد و به باند، یکا و قرارداد مقیاس قدر وابسته است. [https://falakbin.ir/glossary#photometric-zero-point]
- **نقطهٔ لاگرانژ** (Lagrange point) · نجوم و اخترفیزیک: نقطهٔ لاگرانژ یکی از پنج نقطه در سامانهٔ دو جرم گرانشی، مانند خورشید و زمین، است که جرم کوچک سومی در آن می‌تواند نسبت به آن دو تقریباً ثابت بماند. [https://falakbin.ir/wiki/lagrange-point]
- **نمودار هرتسپرونگ-راسل** (Hertzsprung–Russell diagram) · نجوم و اخترفیزیک: نمودار هرتسپرونگ-راسل نموداری است که درخشندگی ستارگان را در برابر دمای سطح یا ردهٔ طیفی‌شان نشان می‌دهد و رشتهٔ اصلی، غول‌ها و کوتوله‌های سفید را در آن از هم جدا می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/hertzsprung-russell-diagram]
- **نمونه‌برداری بیش از حد** (image oversampling) · عکاسی نجومی: نمونه‌برداری بیش از حد ثبت تصویر با فاصلهٔ نمونه‌های مکانی کوچک‌تر از حد لازم برای بازنمایی پهنای باند آن است، بدون تضمین اطلاعات مکانی مستقل بیشتر. [https://falakbin.ir/glossary#image-oversampling]
- **نمونه‌برداری کمتر از حد** (image undersampling) · عکاسی نجومی: نمونه‌برداری کمتر از حد وضعیت ثبت تصویر با فاصلهٔ نمونه‌های مکانیِ بیش از اندازه نسبت به اطلاعات فضایی موجود است که می‌تواند بازنمایی جزئیات را مختل کند. [https://falakbin.ir/glossary/image-undersampling]
- **نمونه‌برداری نایکوئیست** (Nyquist sampling) · عکاسی نجومی: نمونه‌برداری نایکوئیست نمونه‌گیری سیگنالِ دارای باند محدود با بسامدی بیش از دو برابر بالاترین بسامد آن است تا بازسازی ایدئال بدون آلیاسینگ نمونه‌برداری ممکن باشد. [https://falakbin.ir/glossary#nyquist-sampling]
- **نواختر** (nova) · نجوم و اخترفیزیک: نواختر درخشش ناگهانی کوتولهٔ سفیدی در یک منظومهٔ دوتایی است که هیدروژنِ ربوده‌شده از ستارهٔ همدم روی سطحش انباشته می‌شود و در همجوشی انفجاری می‌سوزد، بی آنکه خود کوتولهٔ سفید نابود شود. [https://falakbin.ir/wiki/nova]
- **نور** (light) · فیزیک: نور تابش الکترومغناطیسی است، به‌ویژه بخشی که چشم انسان می‌بیند؛ در خلأ با سرعت حدود ۳۰۰ هزار کیلومتر بر ثانیه حرکت می‌کند و هم رفتار موجی دارد و هم ذره‌ای. [https://falakbin.ir/wiki/light]
- **نور مرئی** (visible light) · فیزیک: نور مرئی بخشی از طیف الکترومغناطیسی است که چشم انسان می‌بیند، با طول موج حدود ۳۸۰ تا ۷۵۰ نانومتر، از بنفش در طول موج کوتاه تا سرخ در طول موج بلند. [https://falakbin.ir/wiki/visible-light]
- **نورسپهر** (photosphere) · نجوم و اخترفیزیک: نورسپهر لایه‌ای از جو ستاره است که بیشتر نور مرئی پیوستهٔ آن از آنجا به بیرون می‌رسد و در خورشید به‌صورت سطح ظاهری دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/photosphere]
- **نورسنجی با برازش تابع نقطه‌گستر** (PSF photometry) · عکاسی نجومی: نورسنجی با برازش تابع نقطه‌گستر روش برآورد شار منبع از برازش مدل توزیع نور آن به داده‌های پیکسلی تصویر، با درنظرگرفتن سهم پس‌زمینه است. [https://falakbin.ir/glossary/psf-photometry]
- **نورسنجی دهانه‌ای** (aperture photometry) · عکاسی نجومی: نورسنجی دهانه‌ای اندازه‌گیری شار منبع با جمع سهم پیکسل‌ها در ناحیه‌ای مشخص از تصویر و کسر سهم برآوردشدهٔ پس‌زمینه در همان ناحیه است. [https://falakbin.ir/glossary#aperture-photometry]
- **نورگنبد** (light dome) · رصد و ابزار: نورگنبد روشنایی گنبدمانندی در آسمان بالای شهر یا دیگر منابع نور مصنوعی است که از پراکندگی نور آن‌ها در جو پدید می‌آید. [https://falakbin.ir/glossary#light-dome]
- **نویز خوانش** (read noise) · عکاسی نجومی: نویز خوانش نوسان تصادفی افزوده‌شده هنگام تبدیل و خواندن سیگنال پیکسل است که اندازهٔ آن به مدار الکترونیکی و حالت کار حسگر بستگی دارد. [https://falakbin.ir/glossary#read-noise]
- **نویز شات** (shot noise) · عکاسی نجومی: نویز شات نوسان آماری ناشی از گسسته بودن رخدادهایی مانند آشکارسازی فوتون یا تولید بار است که در شرایط پواسونی، انحراف معیارش برابر ریشهٔ میانگین شمار رخدادهاست. [https://falakbin.ir/glossary#shot-noise]
- **نیرو** (force) · فیزیک: نیرو در فیزیک هر هل دادن یا کشیدنی است که می‌تواند سرعت یا شکل یک جسم را تغییر دهد؛ نیرو اندازه و جهت دارد و یکایش نیوتن است. [https://falakbin.ir/wiki/force]
- **نیروهای بنیادی** (fundamental interaction) · فیزیک: نیروهای بنیادی چهار برهم‌کنش پایه‌ای طبیعت‌اند، یعنی گرانش، الکترومغناطیس، نیروی هسته‌ای قوی و نیروی هسته‌ای ضعیف، که همهٔ نیروهای دیگر، از اصطکاک تا کشش فنر، به آن‌ها برمی‌گردند. [https://falakbin.ir/wiki/fundamental-interactions]
- **نیروی کشندی** (tidal force) · فیزیک: نیروی کشندی تفاوت کشش گرانشی یک جرم بر دو سوی جسمی گسترده است که آن جسم را در راستای آن جرم کش می‌آورد؛ جزر و مد دریاها از نیروی کشندی ماه و خورشید است. [https://falakbin.ir/glossary/tidal-forces]
- **نیم‌محور بزرگ** (semi-major axis) · فضا و پرواز فضایی: نیم‌محور بزرگ در مدار بیضوی، نصف طول بلندترین قطر بیضی است که اندازهٔ مدار و، همراه جرم‌های سامانه، دورهٔ تناوب مداری را تعیین می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#semi-major-axis]
- **واچرخند** (anticyclone) · زمین: واچرخند سامانه‌ای با فشار بالاتر از پیرامون است که گردش باد آن در نیمکرهٔ شمالی ساعت‌گرد و در نیمکرهٔ جنوبی پادساعت‌گرد است. [https://falakbin.ir/glossary#anticyclone]
- **واحد دیجیتال حسگر** (analog-to-digital unit) · عکاسی نجومی: واحد دیجیتال حسگر یکای شمار عددی خروجی دیجیتال دوربین است که رابطه‌اش با بار الکتریکی به ضریب تبدیل و تراز پایهٔ خوانش وابسته است. [https://falakbin.ir/glossary#analog-digital-unit]
- **واحد نجومی** (astronomical unit) · نجوم و اخترفیزیک: واحد نجومی یکای فاصله‌ای برابر دقیقاً ۱۴۹٬۵۹۷٬۸۷۰٬۷۰۰ متر، یعنی حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتر و نزدیک میانگین فاصلهٔ زمین تا خورشید، است که برای فاصله‌های درون منظومهٔ شمسی به کار می‌رود. [https://falakbin.ir/wiki/astronomical-unit]
- **وارون‌سازی نصف‌النهاری** (meridian flip) · رصد و ابزار: وارون‌سازی نصف‌النهاری تغییر آرایش پایهٔ استوایی آلمانی در نزدیکی عبور هدف از نصف‌النهار آسمان است که لوله را برای ادامهٔ ردیابی به سمت دیگر پایه می‌برد. [https://falakbin.ir/glossary#meridian-flip]
- **وارونگی دما** (temperature inversion) · زمین: وارونگی دما وضعیتی در یک لایهٔ جو است که دمای هوا در آن با افزایش ارتفاع بیشتر می‌شود و اختلاط عمودی را محدود می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/temperature-inversion] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/4562)
- **ورود به جو** (atmospheric entry) · فضا و پرواز فضایی: ورود به جو مرحله‌ای است که فضاپیما با سرعت بسیار زیاد از فضا وارد جو زمین یا سیاره‌ای دیگر می‌شود و گاز فشرده‌شدهٔ جلویش هم آن را داغ می‌کند و هم سرعتش را می‌گیرد. [https://falakbin.ir/glossary/re-entry]
- **ورود به مدار** (orbital insertion) · فضا و پرواز فضایی: ورود به مدار فرایند قرارگرفتن فضاپیما در مدار هدف با تنظیم مسیر و سرعت است که معمولاً با مانور پیشرانشی انجام می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary#orbital-insertion]
- **ولتاژ** (voltage) · فیزیک: ولتاژ اختلاف انرژی پتانسیل الکتریکی هر واحد بار میان دو نقطه است که جریان الکتریکی را در مدار به راه می‌اندازد؛ یکایش ولت است و پریز خانه‌ها در ایران حدود ۲۲۰ ولت دارد. [https://falakbin.ir/wiki/voltage]
- **ویگنتینگ** (vignetting) · عکاسی نجومی: ویگنتینگ کاهش روشنایی تصویر به سوی کناره‌های میدان بر اثر ویژگی‌های مسیر اپتیکی یا محدودشدن دسته‌پرتو است که پاسخ نسبی میدان را ناهمگن می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#vignetting]
- **هالهٔ کهکشانی** (galactic halo) · نجوم و اخترفیزیک: هالهٔ کهکشانی ناحیهٔ گستردهٔ پیرامون بخش اصلی یک کهکشان است که مؤلفه‌های ستاره‌ای، گازی و مادهٔ تاریک آن می‌توانند گستردگی‌های متفاوتی داشته باشند. [https://falakbin.ir/glossary#galactic-halo]
- **هدایت خودکار ردیابی** (autoguiding) · عکاسی نجومی: هدایت خودکار ردیابی فرایند پایش جابه‌جایی ستاره‌های راهنما و ارسال فرمان اصلاح به پایه است که با بازخورد تصویری، خطای دنبال‌کردن آسمان را مهار می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary/autoguiding]
- **هستهٔ فعال کهکشانی** (active galactic nucleus) · نجوم و اخترفیزیک: هستهٔ فعال کهکشانی ناحیهٔ مرکزی بسیار پرانرژی یک کهکشان است که تابش فراوان آن عمدتاً از برافزایش ماده بر سیاه‌چالهٔ کلان‌جرم مرکزی تأمین می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/active-galactic-nucleus]
- **هسته‌زایی ستاره‌ای** (stellar nucleosynthesis) · نجوم و اخترفیزیک: هسته‌زایی ستاره‌ای ساخته شدن عنصرهای سنگین‌تر از هیدروژن در ستاره‌هاست، با همجوشی هسته‌ای در درونشان و گیراندازی نوترون در ستاره‌های پیر، ابرنواخترها و برخورد ستاره‌های نوترونی؛ کربن و آهن بدن ما از همین راه آمده‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/stellar-nucleosynthesis]
- **هسته‌زایی مهبانگ** (Big Bang nucleosynthesis) · نجوم و اخترفیزیک: هسته‌زایی مهبانگ ساخته شدن نخستین هسته‌های سبک، بیشتر هلیوم و اندکی دوتریوم و لیتیوم، در چند دقیقهٔ نخست پس از مهبانگ است که حدود یک‌چهارم جرم مادهٔ معمولی جهان را هلیوم کرد. [https://falakbin.ir/wiki/big-bang-nucleosynthesis]
- **هسته‌زایی همگن** (homogeneous nucleation) · فیزیک: هسته‌زایی همگن آغاز شدن یک فاز تازه، مثل قطره در بخار یا بلور یخ در آب، درون ماده‌ای کاملاً یکدست است که بی کمک ذرهٔ خارجی یا سطح دیواره رخ می‌دهد. [https://falakbin.ir/glossary/homogeneous-nucleation]
- **هم‌ارزی جرم و انرژی** (mass–energy equivalence) · فیزیک: هم‌ارزی جرم و انرژی اصلی از نسبیت خاص است که با رابطهٔ E=mc² بیان می‌شود: جرم شکلی از انرژی است و یک کیلوگرم جرم با حدود ۹۰ میلیون میلیارد ژول انرژی برابر است. [https://falakbin.ir/wiki/mass-energy-equivalence]
- **همبستگی** (correlation) · روش علمی: همبستگی رابطه‌ای آماری میان متغیرهاست که در آن تغییر مقادیر یک متغیر با الگویی از تغییر مقادیر متغیر دیگر همراه می‌شود. [https://falakbin.ir/glossary/correlation] · [واژهٔ علمی روز](https://falakbin.ir/terms/1413)
- **هم‌ترازی تصاویر** (image registration) · عکاسی نجومی: هم‌ترازی تصاویر تعیین و اعمال تبدیل‌های هندسی برای هم‌مکان‌کردن ساختارهای مشترک چند تصویر است تا داده‌های متناظر برای مقایسه یا ترکیب آماده شوند. [https://falakbin.ir/glossary#image-registration]
- **همجوشی هسته‌ای** (nuclear fusion) · فیزیک: همجوشی هسته‌ای به هم پیوستن دو هستهٔ اتمی سبک و ساخته شدن هسته‌ای سنگین‌تر است که برای عنصرهای سبک‌تر از آهن انرژی آزاد می‌کند و منبع انرژی خورشید و ستاره‌هاست. [https://falakbin.ir/wiki/nuclear-fusion]
- **همگرایی گرانشی** (gravitational lensing) · نجوم و اخترفیزیک: همگرایی گرانشی خم شدن مسیر نور یک جرم دوردست در گذر از کنار جرمی پرجرم مانند کهکشان یا خوشهٔ کهکشانی است که تصویر آن را بزرگ، روشن، کشیده یا چندتایی می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/gravitational-lens]
- **هم‌محوری** (collimation) · رصد و ابزار: هم‌محوری تنظیم راستا و موقعیت اجزای نوری تلسکوپ نسبت به یکدیگر است تا نور در مسیر طراحی‌شده حرکت کند و تصویر واضح تشکیل شود. [https://falakbin.ir/wiki/collimation]
- **هورسپهر** (heliosphere) · نجوم و اخترفیزیک: هورسپهر حباب بزرگی است که باد خورشیدی در محیط میان‌ستاره‌ای می‌دمد؛ مرز آن در سمتی که وویجرها رفتند حدود ۱۲۰ واحد نجومی از خورشید است و وویجر ۱ در سال ۲۰۱۲ از آن گذشت. [https://falakbin.ir/wiki/heliosphere]
- **هیستوگرام تصویر** (image histogram) · عکاسی نجومی: هیستوگرام تصویر نموداری از فراوانی پیکسل‌ها در بازه‌های مقدار روشنایی یک تصویر یا کانال است که توزیع مقدارها را بدون نشان‌دادن جای پیکسل‌ها توصیف می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#image-histogram]
- **یاب** (finder) · رصد و ابزار: یاب وسیلهٔ کمکی نشانه‌روی تلسکوپ است که می‌تواند تلسکوپی کوچک با میدان دید گسترده یا نشانه‌گیری بدون بزرگ‌نمایی، مانند نوع نقطه‌قرمز، باشد. [https://falakbin.ir/glossary#finderscope]
- **یاب قطبی** (polar scope) · رصد و ابزار: یاب قطبی تلسکوپ کوچکی با شبکهٔ نشانه است که با نشان دادن موقعیت ستاره‌های نزدیک قطب آسمانی، تنظیم جهت محور قطبی پایه را آسان می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#polar-scope]
- **یخچال طبیعی** (glacier) · زمین: یخچال طبیعی تودهٔ پایدار یخ روی خشکی است که از انباشت و دگرگونی برف پدید می‌آید و زیر وزن خود جریان می‌یابد. [https://falakbin.ir/wiki/glacier]
- **یخسار** (ice sheet) · زمین: یخسار تودهٔ گستردهٔ یخ یخچالی روی خشکی با مساحت بیش از ۵۰ هزار کیلومترمربع است که زیر وزن خود به بیرون جریان می‌یابد. [https://falakbin.ir/glossary#ice-sheet]
- **یخ‌فشان** (cryovolcano) · نجوم و اخترفیزیک: یخ‌فشان آتشفشانی روی جرمی یخی است که به‌جای سنگ مذاب، آب، آمونیاک یا متان را به شکل مایع، بخار و دانه‌های یخ از درون به سطح می‌فرستد. [https://falakbin.ir/glossary/cryovolcano]
- **یخ‌کره** (cryosphere) · زمین: یخ‌کره مجموعهٔ بخش‌های منجمد سامانهٔ زمین، از برف روی زمین و یخ آب‌ها تا یخچال‌های طبیعی و پایایخبندان است. [https://falakbin.ir/glossary#cryosphere]
- **یون** (ion) · فیزیک: یون اتم یا مولکولی است که با از دست دادن یا گرفتن یک یا چند الکترون بار الکتریکی پیدا کرده است؛ از دست دادن الکترون یون مثبت و گرفتنش یون منفی می‌سازد. [https://falakbin.ir/wiki/ion]

## نام‌ها

- **ابر اورت** (Oort Cloud): ابر اورت پوسته‌ای کروی و هنوز دیده‌نشده از شاید هزاران میلیارد جرم یخی است که منظومهٔ شمسی را تا حدود ۱۰۰ هزار واحد نجومی در بر گرفته و سرچشمهٔ دنباله‌دارهای دوره‌بلند دانسته می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/oort-cloud]
- **ابرهای ماژلانی** (Magellanic Clouds): ابرهای ماژلانی دو کهکشان کوتولهٔ همراه کهکشان راه شیری، حدود ۱۶۰ و ۲۰۰ هزار سال نوری دور، هستند که از نیمکرهٔ جنوبی با چشم غیرمسلح چون دو تکه ابر کم‌نور دیده می‌شوند. [https://falakbin.ir/glossary#magellanic-clouds]
- **استارشیپ** (Starship): استارشیپ موشک دومرحله‌ای شرکت اسپیس‌اکس است که برای بازاستفادهٔ کامل طراحی شده و بلندترین و پرقدرت‌ترین موشک تا امروز است؛ پروازهای آزمایشی‌اش از ۲۰۲۳ آغاز شده است. [https://falakbin.ir/wiki/spacex-starship]
- **ایستگاه فضایی بین‌المللی** (International Space Station): ایستگاه فضایی بین‌المللی آزمایشگاهی سرنشین‌دار در مدار پایین زمین، حدود ۴۰۰ کیلومتر بالاتر از سطح، است که آمریکا، روسیه، اروپا، ژاپن و کانادا با هم ساختند و از نوامبر ۲۰۰۰ پیوسته سرنشین دارد. [https://falakbin.ir/wiki/international-space-station]
- **برنامهٔ آرتمیس** (Artemis program): برنامهٔ آرتمیس برنامهٔ ناسا و همکاران بین‌المللی‌اش برای بازگرداندن پایدار انسان به ماه است؛ آرتمیس ۱ بی‌سرنشین در نوامبر ۲۰۲۲ و آرتمیس ۲ با چهار فضانورد در آوریل ۲۰۲۶ ماه را دور زدند. [https://falakbin.ir/wiki/artemis]
- **بمباران سنگین پسین** (Late Heavy Bombardment): بمباران سنگین پسین دوره‌ای فرضی، حدود ۴٫۱ تا ۳٫۸ میلیارد سال پیش، است که در آن برخورد سیارک‌ها و دنباله‌دارها با ماه و سیاره‌های درونی بیشتر شد؛ شاهد اصلی‌اش سن سنگ‌های آپولوست. [https://falakbin.ir/wiki/late-heavy-bombardment]
- **تقویم جلالی** (Jalali calendar): تقویم جلالی تقویمی خورشیدی است که گروهی از اخترشناسان، از جمله عمر خیام، به فرمان ملکشاه سلجوقی در ۱۰۷۹ میلادی ساختند و آغاز سالش را بر لحظهٔ اعتدال در آغاز بهار گذاشتند. [https://falakbin.ir/wiki/jalali-calendar]
- **تلسکوپ بسیار بزرگ** (Very Large Telescope): تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) مجموعهٔ چهار تلسکوپ ۸٫۲ متری رصدخانهٔ جنوبی اروپا روی کوه پارانال در شیلی است که جدا یا با هم، به‌صورت تداخل‌سنج، رصد می‌کنند. [https://falakbin.ir/glossary#very-large-telescope]
- **تلسکوپ فضایی اقلیدس** (Euclid): تلسکوپ فضایی اقلیدس تلسکوپ آژانس فضایی اروپا است که از ۲۰۲۳ شکل و فاصلهٔ کهکشان‌ها را در بیش از یک‌سوم آسمان می‌سنجد تا مادهٔ تاریک و انرژی تاریک را نقشه کند. [https://falakbin.ir/wiki/euclid]
- **تلسکوپ فضایی جیمز وب** (James Webb Space Telescope): تلسکوپ فضایی جیمز وب بزرگ‌ترین تلسکوپ فضایی است که ناسا با آژانس‌های فضایی اروپا و کانادا ساخت؛ در دسامبر ۲۰۲۱ پرتاب شد و با آینهٔ ۶٫۵ متری نزدیک نقطهٔ لاگرانژ دوم در فروسرخ رصد می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/james-webb-space-telescope]
- **تلسکوپ فضایی هابل** (Hubble Space Telescope): تلسکوپ فضایی هابل تلسکوپ مشترک ناسا و آژانس فضایی اروپا است که از ۱۹۹۰ با آینهٔ ۲٫۴ متری در مدار پایین زمین در نور مرئی، فرابنفش و فروسرخ نزدیک رصد می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/hubble-space-telescope]
- **تلسکوپ فوق‌العاده بزرگ** (Extremely Large Telescope): تلسکوپ فوق‌العاده بزرگ (ELT) تلسکوپ زمینی در دست ساخت رصدخانهٔ جنوبی اروپا روی کوه آرمازونس در شیلی است که آینهٔ اصلی ۳۹ متری‌اش از ۷۹۸ قطعهٔ شش‌ضلعی ساخته می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/extremely-large-telescope]
- **رصدخانهٔ ورا روبین** (Vera C. Rubin Observatory): رصدخانهٔ ورا روبین رصدخانه‌ای روی کوه پاچون در شیلی است که با تلسکوپی ۸٫۴ متری و بزرگ‌ترین دوربین دیجیتال اخترشناسی، در پیمایشی ده‌ساله هر چند شب یک بار آسمان جنوبی را عکاسی می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/vera-c-rubin-observatory]
- **سیارهٔ نهم** (Planet Nine): سیارهٔ نهم سیاره‌ای فرضی و هنوز دیده‌نشده، چند برابر جرم زمین و صدها واحد نجومی دور از خورشید، است که برای توضیح هم‌سویی عجیب مدار برخی اجرام دور آن سوی نپتون پیشنهاد شده است. [https://falakbin.ir/wiki/planet-nine]
- **شش‌ضلعی زحل** (Saturn's hexagon): شش‌ضلعی زحل الگوی ابری پایدار و شش‌ضلعی دور قطب شمال زحل است که جریان جتی تندی آن را می‌سازد؛ نخستین بار در عکس‌های فضاپیماهای وویجر دیده شد و هر ضلعش از قطر زمین درازتر است. [https://falakbin.ir/wiki/saturns-hexagon]
- **شکاف کاسینی** (Cassini division): شکاف کاسینی ناحیه‌ای کم‌تراکم میان حلقه‌های اصلی آ و بی زحل است که در رصد تلسکوپی به‌صورت نواری تیره دیده می‌شود، اما کاملاً خالی نیست. [https://falakbin.ir/glossary#cassini-division]
- **صورالکواکب** (Book of Fixed Stars): صورالکواکب کتاب ستاره‌شناسی عبدالرحمان صوفی رازی است که حدود ۹۶۴ میلادی نوشته شد و ۴۸ صورت فلکی بطلمیوسی را با نقش، روشنایی و نام عربی ستاره‌هایشان شرح می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/the-book-of-fixed-stars]
- **فرضیهٔ چرخش بزرگ مشتری** (Grand Tack hypothesis): فرضیهٔ چرخش بزرگ مشتری مدلی است که می‌گوید مشتری جوان تا نزدیک مدار امروز مریخ به سوی خورشید کوچید، سپس در تشدید با زحل به بیرون بازگشت؛ این رفت‌وبرگشت کوچکی مریخ را توضیح می‌دهد. [https://falakbin.ir/wiki/grand-tack-hypothesis]
- **قمرهای گالیله‌ای** (Galilean moons): قمرهای گالیله‌ای چهار قمر بزرگ مشتری هستند که گالیله آن‌ها را با تلسکوپ مشاهده کرد و امروزه از هدف‌های آسان رصد با ابزارهای کوچک‌اند. [https://falakbin.ir/wiki/galilean-moons]
- **کاوشگر اروپا کلیپر** (Europa Clipper): کاوشگر اروپا کلیپر کاوشگر ناسا است که اکتبر ۲۰۲۴ پرتاب شد تا با ده‌ها گذر نزدیک از قمر اروپای مشتری بسنجد اقیانوس زیرسطحی آن برای حیات مناسب است یا نه. [https://falakbin.ir/wiki/europa-clipper]
- **کاوشگر جوس** (Juice): کاوشگر جوس (JUICE) کاوشگر آژانس فضایی اروپا است که آوریل ۲۰۲۳ به سوی مشتری پرتاب شد تا قمرهای یخی گانیمد، کالیستو و اروپا را بکاود و سرانجام به دور گانیمد بگردد. [https://falakbin.ir/wiki/juice]
- **کمربند کویپر** (Kuiper Belt): کمربند کویپر ناحیه‌ای پهن از اجرام یخی آن سوی مدار نپتون، حدود ۳۰ تا ۵۰ واحد نجومی از خورشید، است که پلوتو و چند سیارهٔ کوتولهٔ دیگر در آن می‌گردند. [https://falakbin.ir/wiki/kuiper-belt]
- **کمربند وان آلن** (Van Allen radiation belt): کمربند وان آلن دو کمربند چنبره‌ای از ذرات باردار پرانرژی است که میدان مغناطیسی زمین به دام انداخته؛ درونی بیشتر پروتون و بیرونی بیشتر الکترون دارد و در ۱۹۵۸ با ماهوارهٔ اکسپلورر ۱ کشف شد. [https://falakbin.ir/wiki/van-allen-radiation-belt]
- **کهکشان آندرومدا** (Andromeda Galaxy): کهکشان آندرومدا نزدیک‌ترین کهکشان مارپیچی بزرگ به کهکشان راه شیری است، حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری دور، که از آسمان تاریک با چشم غیرمسلح چون لکه‌ای کشیده و کم‌نور دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/andromeda-galaxy]
- **کهکشان راه شیری** (Milky Way): کهکشان راه شیری کهکشان مارپیچی میله‌داری است که منظومهٔ شمسی در آن جای دارد؛ صدها میلیارد ستاره دارد، قرصش حدود ۱۰۰ هزار سال نوری پهناست و از آسمان تاریک چون نواری کم‌نور دیده می‌شود. [https://falakbin.ir/wiki/milky-way]
- **گاه‌شماری هجری خورشیدی** (Solar Hijri calendar): گاه‌شماری هجری خورشیدی تقویم رسمی ایران است که سال‌ها را از هجرت پیامبر می‌شمارد؛ نوروزش روز اعتدال آغاز بهار است اگر این لحظه پیش از ظهر به وقت ایران باشد، وگرنه فردای آن. [https://falakbin.ir/wiki/solar-hijri-calendar]
- **گربهٔ شرودینگر** (Schrödinger's cat): گربهٔ شرودینگر آزمایشی فکری است که اروین شرودینگر در ۱۹۳۵ طرح کرد تا نشان دهد تعمیم برهم‌نهی کوانتومی به چیزهای بزرگ به نتیجه‌ای پوچ می‌رسد: گربه‌ای در جعبهٔ بسته که هم‌زمان زنده و مرده است. [https://falakbin.ir/wiki/schrodingers-cat]
- **گلوب ات نایت** (Globe at Night): گلوب ات نایت طرحی جهانی در علم شهروندی است که با گزارش ستاره‌های قابل‌مشاهده و مقایسه با نقشه‌های راهنما، وضعیت آلودگی نوری را بررسی می‌کند. [https://falakbin.ir/glossary#globe-at-night]
- **لکهٔ سرخ بزرگ** (Great Red Spot): لکهٔ سرخ بزرگ طوفانی پرفشار و چرخان در نیمکرهٔ جنوبی مشتری است که دست‌کم از سدهٔ نوزدهم پیوسته رصد شده و پهنایش امروز کمی بیشتر از قطر زمین است. [https://falakbin.ir/wiki/great-red-spot]
- **مریخ‌نورد استقامت** (Perseverance): مریخ‌نورد استقامت (پرسویرنس) مریخ‌نورد ناسا است که در فوریهٔ ۲۰۲۱ در دهانهٔ جزیرو نشست تا نشانه‌های حیات کهن مریخ را بجوید و نمونه‌های سنگ را برای بازگشت احتمالی به زمین جمع کند. [https://falakbin.ir/wiki/perseverance-rover]
- **مریخ‌نورد کنجکاوی** (Curiosity): مریخ‌نورد کنجکاوی (کیوریاسیتی) مریخ‌نورد ناسا است که در اوت ۲۰۱۲ در دهانهٔ گیل نشست و با بالا رفتن از کوه شارپ لایه‌های سنگی بازمانده از گذشتهٔ آب‌دار مریخ را بررسی می‌کند. [https://falakbin.ir/wiki/curiosity-rover]
- **منظومهٔ شمسی** (Solar System): منظومهٔ شمسی خورشید و همهٔ اجرامی است که گرانشش در مدار نگه می‌دارد: هشت سیاره و قمرهایشان، سیاره‌های کوتوله، سیارک‌ها، دنباله‌دارها و غبار، که حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش شکل گرفتند. [https://falakbin.ir/wiki/solar-system]

