واژهنامه · زمین
روانگرایی خاک soil liquefaction
روانگرایی خاک افت چشمگیر مقاومت برشی خاک اشباع بر اثر افزایش فشار آب منفذی است که میتواند به تغییرشکل زیاد و رفتار مایعمانند بینجامد.
در بعضی تصاویر زمینلرزه، زمین زیر ساختمانها انگار قوام خود را از دست میدهد. در روانگرایی خاک، دانههای خاک ذوب نمیشوند؛ آنچه تغییر میکند، توان مجموعهٔ دانهها برای تحمل بار و مقاومت در برابر تغییرشکل است. اگر فضای میان دانهها پُر از آب باشد و آب هنگام تکان فرصت خروج کافی نداشته باشد، فشار آب منفذی میتواند افزایش یابد.
برای فهم اثر این فشار، یک نمونهٔ فرضی از خاک اشباع را در نظر بگیرید. اگر تنش کلِ عمود بر یک سطح ۱۰۰ کیلوپاسکال و فشار آب منفذی ۴۰ کیلوپاسکال باشد، تفاضل آنها، یعنی تنش مؤثر، ۶۰ کیلوپاسکال است. با ثابتماندن تنش کل و رسیدن فشار آب به ۹۰ کیلوپاسکال، تنش مؤثر به ۱۰ کیلوپاسکال کاهش مییابد. این کمیت به نیروهای تماس میان دانهها مربوط است.
اعداد این مثال فقط سازوکار کاهش تنش مؤثر را روشن میکنند؛ آستانهٔ تشخیص روانگرایی خاک یا معیار طراحی نیستند. جنس خاک، تراکم، میزان اشباع، شرایط خروج آب و ویژگی تکان هم اهمیت دارند. از همین رو، دیدن آب یا شن در یک محل برای نتیجهگیری دربارهٔ رفتار آن در زمینلرزه کافی نیست.
پرسشهای رایج
آیا در روانگرایی خاک، زمین واقعاً ذوب میشود؟
در روانگرایی خاک، دانهها بر اثر گرما به مایع تبدیل نمیشوند. افزایش فشار آب در منفذهای خاک اشباع میتواند تنش مؤثر و مقاومت مجموعهٔ دانهها را کاهش دهد و تغییرشکل بزرگی ایجاد کند. رفتار مایعمانند به حرکت این مخلوط و افت مقاومت آن اشاره دارد، نه به ذوبشدن مواد یا تبدیل خاک به آب.
آیا هر زمینی با تکان زمینلرزه روان میشود؟
روانگرایی خاک پیامد قطعی هر زمینلرزه در هر نوع زمین نیست. خاکهای دانهای سست و اشباع از محیطهای مستعدند، اما میزان تراکم، ویژگی دانهها، امکان خروج آب و شدت و مدت بارگذاری نیز اثر دارند. بنابراین صرف مرطوببودن خاک یا احساس تکان، رخدادن روانگرایی خاک را ثابت نمیکند و شناخت شرایط زیرسطحی لازم است.
نامهای دیگر و املا
شکل درست نوشتن در فلکبین: روانگرایی خاک.
- روانگرایی مصوب فرهنگستانمصوبهٔ ژئوفیزیک؛ قید خاک در شکل اصلی برای روشنی دامنه است؛ این کاربرد با میعان گاز یکی نیست.







