آزمایشگاهجعبهٔ گرانش
چرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
سیارهای را دور خورشید پرتاب کنید و ببینید مدارش دایره میشود، بیضی یا برای همیشه میگریزد؛ قانون دوم کپلر را در برشهای هممساحت ببینید و پنجرههای پرتاب واقعی بعدی به مریخ را بخوانید.
در حال بارگذاری صحنه…
در حالت جعبه از جایی بکشید و رها کنید: جهت و درازای کشیدن سرعت پرتاب است
- شکل مدار
- —
- سرعت
- —
- سرعت گریز
- —
- یک دور
- —
- فاصله از خورشید
- —
برشهای رنگی تقریبِ عددیِ بازههای یکدوازدهم دورهاند. طبق قانون دوم کپلر، مساحت جاروبشده در زمانهای برابر یکسان است.
- زمان سفر
- —
- هنگام پرتاب
- —
- پنجرههای پرتاب بعدی
- —
این تاریخها تقریب شرط زاویهای هوماناند؛ پنجرهٔ واقعی مأموریت به مدارهای بیضوی، شیب مدار، انرژی و مسیر انتخابی وابسته است.
چرا
چرا مدارها بیضیاند
هر چیزی که در آسمان میچرخد، از ماه تا ایستگاه فضایی، دارد زیر گرانش سقوط میکند و فقط آنقدر تند به پهلو میرود که هرگز به زمین نمیرسد. نیوتن نشان داد همان نیرویی که سیب را پایین میکشد، مدار سیارهها را هم میسازد: گرانش با مجذور فاصله ضعیف میشود. از همین یک قانون، قانونهای کپلر درمیآیند. در جعبهٔ گرانش خودتان سیارهای را پرتاب میکنید و میبینید کمی تندتر یا کندتر پرتاب کردن چه تفاوتی میسازد: مداری تقریباً دایرهای، بیضیای کشیده، یا گریزی بیبازگشت از خورشید.
بخش دوم همین قانون را به یک پرسش عملی میرساند: چطور فضاپیمایی را از زمین به مریخ میفرستند؟ سادهترین پاسخ مدار انتقالی هومان است که با کمترین سوخت دو مدار را به هم وصل میکند. اما مریخ باید در لحظهٔ پرتاب در جای درستش باشد و این فرصت فقط هر حدود دو سال یک بار پیش میآید. برای همین مأموریتهای مریخ معمولاً در همان بازههای مشخص پرتاب میشوند. صفحه نشان میدهد این پنجرهها کی باز میشوند و چرا.
روش
این صحنه چطور کار میکند
صفحه گرانش خورشید را تنها نیرو میگیرد و حرکت سیاره را با قانون گرانش نیوتن، گامبهگام در مرورگر شما، پیش میبرد. فاصلهها بر حسب واحد نجومی و زمان بر حسب روز است. از انرژی سیاره معلوم میشود مدارش بسته (بیضی) است یا باز (گریز)، و خروج از مرکز، دوره و سرعت گریز در همان فاصله به دست میآیند. گرانش سیارههای دیگر و نسبیت در حساب نیستند. در بخش مریخ، مدار انتقالی بیضی آرمانی است و پنجرههای بعدی از جای واقعی سیارهها با Astronomy Engine میآیند. این تاریخها تقریب شرط زاویهای انتقال هوماناند، نه پنجرهٔ دقیق مأموریت؛ برنامهٔ واقعی به مدارهای بیضوی، شیب مدار، انرژی و مسیر انتخابی وابسته است. حد برخورد آموزشی ۰٫۰۲ واحد نجومی است و شعاع واقعی خورشید نیست.
برای امتحان، از نقطهای نزدیک خورشید بکشید و پرتاب کنید تا سیاره تقریباً دایره بزند. همان کشیدن را کمی بلندتر کنید تا بیضی کشیده شود، و کمی کوتاهتر کنید تا سیاره به خورشید نزدیک شود. به قطاعهای سایهخورده نگاه کنید: نزدیک خورشید کوتاه و پهناند و دور از آن باریک و بلند، ولی در مدل دقیق مساحتشان برابر است؛ قطاعهای این رسم از نمونهبرداری عددیاند و مرزهایشان تقریبی است. آنقدر بلند بکشید که سرعت از سرعت گریز بگذرد و ببینید سیاره برای همیشه میرود. سپس به بخش مریخ بروید و بررسی کنید که در روز پرتاب، مریخ حدود ۴۴ درجه جلوتر از زمین است.
پرسشهای رایج
چرا مدار سیارهها بیضی است؟
وقتی نیرویی مثل گرانش با مجذور فاصله ضعیف میشود، مسیرهای بستهای که ممکن است پدید آیند بیضیاند و دایره حالت خاص آن است. دایرهٔ کامل فقط وقتی پیش میآید که سرعت دقیقاً مناسب و جهتش دقیقاً عمود بر خط خورشید باشد. هر سرعت دیگری بیضی میدهد. مدار بیشتر سیارهها بیضیای است که با دایره بسیار کم فرق دارد.
سرعت گریز چیست؟
سرعت گریز کمترین سرعتی است که جسمی در یک فاصله باید داشته باشد تا بدون رانش بیشتر از گرانش خورشید رها شود. در هر فاصله این عدد √۲ برابر، یعنی حدود ۱٫۴۱ برابر، سرعت مدار دایرهای در همان فاصله است. هرچه از خورشید دورتر باشید، سرعت گریز کمتر میشود. در جعبه میتوانید ببینید با گذشتن از این مرز، مدار از بیضی به مسیری باز تبدیل میشود.
چرا به مریخ فقط هر ۲۶ ماه یک بار میشود رفت؟
زمین و مریخ با سرعتهای متفاوت دور خورشید میگردند و وضعیت نسبیشان هر حدود ۷۸۰ روز، یعنی دورهٔ همنشینی، تکرار میشود. مدار هومان حدود ۸٫۵ ماه طول میکشد و برای رسیدن به مریخ، آن سیاره باید هنگام پرتاب حدود ۴۴ درجه جلوتر از زمین باشد. این چیدمان هر حدود ۲۶ ماه پیش میآید. خارج از آن بازه، رفتن ممکن است ولی سوخت بسیار بیشتری میخواهد.
قانون دوم کپلر چه میگوید؟
خطی که سیاره را به خورشید وصل میکند در زمانهای برابر مساحتهای برابر میروبد. نتیجهاش این است که سیاره نزدیک خورشید تندتر و دور از آن کندتر حرکت میکند. در صفحه، قطاعهایی که در بازههای هماندازهٔ زمان رسم میشوند، شکلهای متفاوتی دارند ولی مساحتشان یکی است. این همان پایستگی تکانهٔ زاویهای است که در فضای خالی تغییر نمیکند.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- منظومهٔ شمسی سهبعدیسیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
- فاز ماه و گرفتچرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
- فصلها و طول روزاگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- شکار سیارههای فراخورشیدیاز هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- سفر نزدیک سرعت نوراگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟
فلکبین
در گوشههای دیگر فلکبین
رؤیای علمی · داستان و تصویر خیالیسهمیهٔ آسمانباران فقط در محلههایی میبارید که اشتراک آسمان داشتند. دختر دستش را از مرز خیابان جلو برد. یک قطره روی انگشتش نشست و بعد، سامانه…
جاندار شگفتپریالیکایی رنگارنگنرِ این پرنده گلبرگهای زرد میچیند و هنگام جلب توجه ماده آنها را نشان میدهد. چند پرندهٔ دیگر هم به جفت در بزرگ کردن جوجهها کمک…
آسمانخورشید امروز
اگر چنین میشد…اگر برگهای یک درخت دو برابر پهنتر شوند، آیا درخت هم دو برابر قند میسازد؟پهنتر شدن برگها به معنی دو برابر شدن قند ساختهشده نیست. اگر نور و آب و دیاکسیدکربن کافی برسد، قندسازی میتواند بیشتر شود؛ اما…