واژهٔ علمی روز

نقطهٔ شبنم دمایی است که هوا با سردشدن تا آن، در فشار و مقدار بخار آب ثابت، به اشباع می‌رسد. از آن پس بخار می‌تواند به قطره تبدیل شود. اسمش شاعرانه است، اما حتی روی لیوان هم کار می‌کند!

مقاومت آنتی‌بیوتیکی یعنی باکتری‌ها بتوانند از اثر دارویی که قرار بود مهارشان کند جان سالم به در ببرند. باکتری مقاوم شده، نه بدنِ بیمار! این ویژگی می‌تواند میان باکتری‌ها گسترش پیدا کند.

ماهواره در مدار زمین‌ایستا با آهنگ چرخش زمین، در مداری دایره‌ای بالای استوا می‌گردد؛ برای ناظر زمینی تقریباً بالای یک نقطه ثابت می‌ماند. «ایستا» یعنی در آسمان ما ثابت به نظر می‌رسد، نه اینکه موتور جهان را خاموش کرده باشد!

روان‌گرایی وقتی رخ می‌دهد که بعضی خاک‌های اشباع از آب، بر اثر تکان شدید زلزله، موقتاً مقاومتشان را از دست بدهند و رفتاری شبیه مایع پیدا کنند. خاک ذوب نشده؛ تکیه‌گاهش را از دست داده است.

انحراف معیار سنجه‌ای برای پراکندگی داده‌ها حول میانگین است. هرچه بزرگ‌تر باشد، داده‌ها معمولاً پخش‌ترند. اسمش کمی بازجویی‌طور است، ولی قرار نیست کسی از «مسیر درست» منحرف شده باشد!

نشانگر زیستی چیزی قابل‌اندازه‌گیری در بدن است که سرنخی از یک فرایند طبیعی، بیماری یا پاسخ به درمان می‌دهد؛ مثلاً ماده‌ای در خون. سرنخ است، نه حکم قطعیِ کارآگاه! معنایش به شرایط و آزمون بستگی دارد.

در بخش پایینی جو معمولاً با بالارفتن، هوا سردتر می‌شود. وارونگی دما یعنی در یک لایه برعکس است: هوای گرم‌تر بالای هوای سردتر قرار می‌گیرد. این چیدمان می‌تواند اختلاط عمودی هوا را کم کند.

انتقال به سرخ یعنی طول موج نورِ دریافتی نسبت به هنگام گسیل بلندتر شده است. نامش از سمت سرخِ طیف می‌آید؛ لازم نیست جرم واقعاً قرمز دیده شود. دورشدن منبع و انبساط فضا می‌توانند علت آن باشند.

فراژنتیک یا اپی‌ژنتیک به تغییراتی می‌پردازد که فعالیت ژن‌ها را تنظیم می‌کنند، بی‌آنکه ترتیب حروف دی‌ان‌ای عوض شود. شبیه علامت‌گذاری روی یک کتاب است: متن همان است، اما بعضی بخش‌ها بیشتر یا کمتر خوانده می‌شوند.

ابررسانایی حالتی است که بعضی مواد، در شرایط مشخص و زیر دمای بحرانی، جریان مستقیم برق را بدون مقاومت الکتریکی عبور می‌دهند. خبری از گرم‌شدن سیم بر اثر این مقاومت نیست؛ اما فراهم‌کردن آن شرایط خودش کار می‌برد!

آبخوان لایه‌ای از سنگ یا رسوب است که آب را در حفره‌ها و شکاف‌هایش نگه می‌دارد و می‌تواند آن را عبور دهد. در بیشتر آبخوان‌ها آب میان ذرات است؛ زیر زمین لزوماً یک دریاچهٔ بزرگ با اسکله نداریم!

کاتالیزگر یا کاتالیزور ماده‌ای است که واکنش شیمیایی را تندتر می‌کند، بدون آنکه در مجموعِ واکنش مصرف شود. راهی با مانع انرژی کمتر فراهم می‌کند؛ میان‌بُر می‌دهد، اما مقصد واکنش را عوض نمی‌کند.

سپیدایی یا آلبدو سهمی از نورِ تابیده‌شده است که یک سطح بازمی‌تاباند. سطحی با سپیدایی بیشتر، نور بیشتری پس می‌فرستد؛ برف تازه معمولاً سپیدایی بالایی دارد. انگار سطح می‌گوید: «این همه آفتاب مال خودت!»

میکروبیوم یعنی اجتماع میکروب‌هایی که در یک محیط زندگی می‌کنند؛ مثلاً در روده یا روی پوست. فقط باکتری نیستند و همگی هم دشمن نیستند؛ بعضی از این همسایه‌های ریز به کار بدن کمک می‌کنند.

اتم‌های یک عنصر می‌توانند هم‌خانواده باشند، اما هم‌وزن نباشند! ایزوتوپ‌ها تعداد پروتون یکسان و تعداد نوترون متفاوت دارند. بعضی پایدارند و بعضی پرتوزا؛ پس «ایزوتوپ» به‌تنهایی یعنی «رادیواکتیو» نیست.

دو چیز با هم بالا و پایین می‌روند؛ اما آیا یکی باعث دیگری است؟ همبستگی یعنی بین تغییرات دو متغیر رابطهٔ آماری دیده شود. این رابطه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند یکی علت دیگری است.

قیافه‌اش داروست، اما مادهٔ مؤثرهٔ داروی مورد آزمایش را ندارد. در پژوهش، دارونما شبیه همان دارو و به همان روش داده می‌شود تا نتیجهٔ دو گروه را مقایسه کنند و اثر درمان را بهتر بسنجند.

نیمه‌عمر یعنی «نصفش چقدر طول می‌کشد؟». در پرتوزایی، مدت لازم است تا نیمی از هسته‌های پرتوزای یک نمونه واپاشی کنند؛ یعنی به هستهٔ دیگری تبدیل شوند. بعد از آن، نیمهٔ باقی‌مانده هم به واپاشی ادامه می‌دهد.

عکس دسته‌جمعی آسمان! مقارنه یعنی دو جرم آسمانی از دید ما در آسمان نزدیک هم دیده شوند. این نزدیکی ظاهری است؛ ممکن است در فضا فاصلهٔ بسیار زیادی داشته باشند.

کوچک است، ولی کارش کوچک نیست! یاخته همان سلول است: واحد پایهٔ ساختار و کار جانداران. بدن ما از یاخته‌هایی ساخته شده که کارهای متفاوتی انجام می‌دهند؛ مثل یاخته‌های پوست و عصب.