آزمایشگاهفاز ماه و گرفت
چرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
ماه را دور زمین بکشید و همان لحظه ببینید از زمین چه شکلی است. شیب پنجدرجهای مدار ماه نشان میدهد چرا ماه نو و ماه کامل بیشتر وقتها از کنار سایه رد میشوند.
در حال بارگذاری صحنه…
ماه را روی مدارش بکشید
گرهها هر سال حدود ۱۹ روز زودتر رو به خورشید میرسند؛ هر بار که میرسند، «فصل گرفت» است.
- شکل ماه
- —
- روشن
- —
- سن ماه
- —
- عرض ماه
- —
- گرفت در مدل؟
- —
- تاریخ
- —
چرا
نیمی از ماه همیشه روشن است
خورشید همیشه نیمی از ماه را روشن میکند، همان نیمهای که رو به اوست. چرخهٔ فاز ماه که در ۲۹ روز و نیم تکرار میشود، ما هر شب بخش دیگری از آن نیمهٔ روشن را میبینیم: در ماه نو پشت ماه روشن است و چیزی نمیبینیم، در تربیع اول نیمی از نیمهٔ روشن را، و در ماه کامل همهاش را. فاز ماه سایهٔ زمین نیست؛ سایهٔ زمین فقط در ماهگرفتگی روی ماه میافتد.
اگر مدار ماه درست در صفحهٔ مدار زمین بود، هر ماه نو یک خورشیدگرفتگی و هر ماه کامل یک ماهگرفتگی داشتیم. ولی مدار ماه حدود ۵ درجه کج است و ماه معمولاً از بالا یا پایین خورشید و سایهٔ زمین رد میشود. گرفت فقط وقتی رخ میدهد که ماه نو یا کامل نزدیک یکی از دو «گره» باشد، جایی که مدار ماه صفحهٔ زمین را میبُرد. این تقریباً هر شش ماه یک بار پیش میآید؛ برای همین هر سال دستکم دو خورشیدگرفتگی رخ میدهد، هرچند هر کدام فقط از بخشی از زمین دیده میشود.
زندهتقویم آسمان
گرفتهای بعدی
هر کدام را بزنید تا ماه و گرههای میانگین همان روز را نشان دهند؛ برای پیشبینی دقیق به آزمایشگاه گرفتها بروید.
روش
این صحنه چطور کار میکند
این صحنه سه نما از یک مدل ساده است: ماه و زمین از بالای قطب شمال زمین، ماه آنطور که از زمین دیده میشود، و مدار ماه از کنار که شیب ۵٫۱ درجهاش چهار برابر بزرگتر کشیده شده تا دیده شود. مدل ماه را با حرکت یکنواخت روی دایره میگرداند: یک دور نسبت به خورشید در ۲۹٫۵۳ روز. دو گرهٔ مدار، یعنی جاهایی که مدار ماه صفحهٔ مدار زمین را میبرد، به عقب میخزند و هر ۳۴۶٫۶۲ روز، که «سال گرفت» نام دارد، دوباره رو به خورشید میرسند. فاصلهٔ زاویهای ماه از صفحهٔ مدار زمین (عرض ماه) از ضرب ۵٫۱ درجه در سینوس زاویهٔ ماه تا گره به دست میآید.
اگر «ماه امروز» یا یکی از گرفتهای فهرست پایین را بزنید، فاز واقعی ماه از کتابخانهٔ آسترونومی انجین (Astronomy Engine) و جای گره از فرمول گرهٔ میانگین گرفته میشود. «گرفت؟» از سنجش قرص ماه با قرص خورشید یا سایهٔ زمین از دید زمین درمیآید، با شعاعهای ظاهری میانگین: خورشید ۰٫۲۷ درجه، ماه ۰٫۲۶ درجه، سایهٔ تام ۰٫۷۰ و نیمسایه ۱٫۲۷ درجه. ماه در فاصلهٔ میانگین فرض شده، گرهٔ میانگین تا حدود ۱٫۵ درجه با گرهٔ واقعی فرق دارد و جای ناظر روی زمین حساب نمیشود؛ پس در گرفتهای مرزی ممکن است با فهرست دقیق نجومی اختلاف داشته باشد. سن ماه از زاویهٔ فاز تقریب زده میشود، نه فاصلهٔ دقیق زمانی از ماه نو. پس از زدن پخش، تاریخ واقعی کنار گذاشته میشود و حرکت مدل یکنواخت است. با شعاع ثابت این مدل ماه از خورشید کوچکتر است؛ پوشیدگی مرکزی حلقوی است و گرفت کامل خورشید شبیهسازی نمیشود. نتیجهٔ مدل پیشبینی دیدپذیری یا نوع گرفت واقعی نیست؛ برای آن آزمایشگاه گرفتها را ببینید.
گرهها را روی ۰ درجه و سن ماه را روی ۰ بگذارید: ماه نو درست روی گره است، قرص ماه جلوی قرص خورشید میرود و «گرفت؟» خورشیدگرفتگی اعلام میکند. حالا «جای گرهها نسبت به خورشید» را آرام به ۹۰ درجه ببرید: ماه از پایین خورشید رد میشود و گرفتی نمیماند. همین کار را با سن ۱۴٫۸ روز، یعنی ماه کامل، برای ماهگرفتگی امتحان کنید. با «پخش» ببینید گرهها چطور کمکم میچرخند و ماه نو و ماه کامل فقط گاهی به آنها میرسند.
پرسشهای رایج
چرا هر ماه ماهگرفتگی و خورشیدگرفتگی نداریم؟
مدار ماه نسبت به مدار زمین حدود ۵ درجه کج است. در بیشتر ماههای نو، ماه کمی بالاتر یا پایینتر از خورشید میگذرد، و در بیشتر ماههای کامل از بالا یا پایین سایهٔ زمین. گرفت فقط وقتی رخ میدهد که ماه نو یا کامل نزدیک یکی از دو گرهٔ مدار باشد؛ این فرصت حدود هر شش ماه پیش میآید. به همین دلیل در هر سال روی هم ۴ تا ۷ گرفت، از خورشیدی و ماهی، رخ میدهد.
چرا ماه همیشه یک روی خود را به زمین نشان میدهد؟
چون چرخش ماه به دور خودش درست به اندازهٔ گردشش به دور زمین، یعنی حدود ۲۷٫۳ روز، طول میکشد. این «قفل جزر و مدی» نتیجهٔ کشش گرانشی زمین در طول زمانی بسیار دراز است. چون مدار ماه کمی بیضی و کج است، ماه کمی تاب میخورد و ما در طول زمان در مجموع حدود ۵۹ درصد سطحش را میبینیم. پشت ماه را فقط فضاپیماها دیدهاند.
تفاوت خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی چیست؟
در خورشیدگرفتگی ماه میان زمین و خورشید قرار میگیرد و سایهاش روی بخش کوچکی از زمین میافتد؛ فقط در ماه نو رخ میدهد و کاملبودنش در یک جا حداکثر حدود ۷ دقیقه و نیم میماند. در ماهگرفتگی، زمین میان خورشید و ماه است و ماه وارد سایهٔ زمین میشود؛ فقط در ماه کامل رخ میدهد و از هر جایی که ماه بالای افق باشد دیده میشود. کاملبودنش حداکثر کمی کمتر از دو ساعت میماند.
چرا ماه در ماهگرفتگی سرخ میشود؟
وقتی ماه در سایهٔ زمین است، باز هم کمی نور به آن میرسد: نور خورشید از لایهٔ هوای زمین میگذرد، خم میشود و به درون سایه میتابد. هوا نور آبی را بیشتر پراکنده میکند و نور سرخ و نارنجی را بیشتر میگذراند، همان دلیلی که آسمان غروب سرخ است. این نور ماه را مسی و کمرنگ میکند. رنگ دقیق ماه به گردوغبار و ابرهای هوای زمین در آن شب بستگی دارد.
چرا ماه گاهی بزرگتر و درخشانتر دیده میشود؟
مدار ماه کمی بیضی است و فاصلهٔ ماه از زمین از حدود ۳۵۶٬۰۰۰ تا ۴۰۷٬۰۰۰ کیلومتر عوض میشود. وقتی ماه کامل نزدیکترین نقطهٔ مدارش باشد، به آن ابرماه میگویند: قرصش تا حدود ۱۴ درصد بزرگتر و تا حدود ۳۰ درصد درخشانتر از ماه کاملِ دورترین نقطه است. این تفاوت با چشم معمولاً بهسختی دیده میشود. بزرگتر دیده شدن ماه نزدیک افق هم بیشتر یک خطای ادراکی است.
چرا چرخهٔ فاز ماه ۲۹٫۵ روز است و نه ۲۷٫۳ روز؟
ماه در ۲۷٫۳ روز یک دور کامل نسبت به ستارهها میزند. ولی در همین مدت زمین هم حدود ۲۷ درجه روی مدارش پیش رفته است، پس ماه باید حدود دو روز بیشتر بگردد تا دوباره خورشید را با همان زاویه ببیند. این دوره ۲۹٫۵۳ روز است و ماه قمری بر پایهٔ آن ساخته میشود؛ برای همین ماههای قمری ۲۹ یا ۳۰ روزهاند.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- جعبهٔ گرانشچرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- منظومهٔ شمسی سهبعدیسیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
- فصلها و طول روزاگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- شکار سیارههای فراخورشیدیاز هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- سفر نزدیک سرعت نوراگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟
فلکبین
در گوشههای دیگر فلکبین
زمینزمین هماکنونگوی کامل زمین از اسکن ماهوارهای؛ حوالی ۱۱:۳۰ تهران. نمای ایران و دادههای روز در صفحهٔ گزارش.
آسمانماه امشب
جاندار شگفتکوزهٔ شیطاناین قارچ به شکل جامی تیره روی چوب مرده پدیدار میشود. اما در مرحلهٔ دیگری از زندگیاش میتواند بلوط و چند درخت پهنبرگ دیگر را بیم…
رؤیای علمی · داستان و تصویر خیالیکداممان برگشته بود؟از سفر برگشت. خودش در را باز کرد. دستگاه انتقال، مسافر را آنطرف ساخته بود؛ اما اینبار نسخهٔ مبدأ پاک نشده بود. هر دو رمز خانه را…