آزمایشگاهانرژی و موج زلزله
یک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
بزرگی را بالا و پایین ببرید و انرژی را با چیزهای آشنا بسنجید. کانون را روی نقشهٔ ایران بگذارید و ببینید موج P و موج S چند ثانیه بعد به شهرتان میرسند.
در حال بارگذاری صحنه…
- کانون
- —
- فاصله تا
- —
- رسیدن موج P
- —
- رسیدن موج S
- —
- فاصلهٔ P تا S
- —
- قاعدهٔ سرانگشتی: ۸ برابر این فاصله
- —
موج P تندتر است و فقط میلرزاند؛ موج S کندتر میآید و بیشتر ویرانی کار اوست.
…
- انرژی موجها
- —
- همارز
- —
- یعنی
- —
هر یک واحد بزرگی حدود ۳۲ برابر انرژی است، و دو واحد هزار برابر.
چرا
چرا زلزلهٔ ۷ اینقدر از ۶ بدتر است؟
بزرگی زلزله لگاریتمی است: هر واحد یعنی دامنهٔ لرزش ده برابر و انرژی آزادشده حدود ۳۲ برابر. زلزلهٔ ۷ هزار برابر زلزلهٔ ۵ انرژی دارد، و یک زلزلهٔ ۹ به اندازهٔ یک میلیون زلزلهٔ ۵. بزرگی میگوید زلزله چقدر انرژی داشت؛ اینکه هر جا چقدر لرزید (شدت) به فاصله، عمق، جنس زمین و ساختمانها هم بستگی دارد.
زلزله دو موج اصلی از کانون میفرستد. موج P (فشاری) تندتر است، حدود ۶ کیلومتر در ثانیه در پوسته، و اول میرسد. موج S (برشی) با حدود ۳٫۵ کیلومتر در ثانیه پشت سرش میآید و تکانهای اصلی کار اوست. فاصلهٔ زمانی این دو، فاصله تا کانون را میدهد (هر ثانیه حدود ۸ کیلومتر)؛ لرزهنگارها کانون را با همین از سه ایستگاه پیدا میکنند. سامانههای هشدار زود هنگام هم از همین چند ثانیه استفاده میکنند. این صحنه پوسته را دو لایه فرض میکند؛ مسیر واقعی موجها پیچیدهتر است و زمانها تقریبیاند.
زندهبات زلزله
آخرین زمینلرزههای ۴ و بیشتر
هر کدام را بزنید تا کانونش روی نقشه بیاید.
روش
این صحنه چطور کار میکند
نقشهٔ بالا مرز ایران را دارد و هر جایی را که بزنید کانون میشود؛ در آغاز، آخرین زمینلرزهٔ ۴ و بیشتر فهرست پایین صفحه در آن است. موج P و موج S از کانون پخش میشوند و شهر شما، با رسیدن موج P فیروزهای و با رسیدن S نارنجی میشود. زمان رسیدن در پوستهای دولایه حساب میشود: موج مستقیم در پوستهٔ بالایی (P با ۶ و S با ۳٫۵ کیلومتر در ثانیه)، و موج مرزی که زیر پوستهٔ ۴۰ کیلومتری، در امتداد بالای گوشته، میلغزد (P با ۸ و S با ۴٫۶). هر کدام زودتر برسد ثبت میشود؛ مرز پیشافتادن به عمق بستگی دارد. برای کانون زیر ۴۰ کیلومتر، پرتو از گوشته وارد پوسته میشود و با قانون اسنل شکسته میشود. حلقهها بر اساس فاصلهٔ دایرهٔ عظیم رسم میشوند تا رسیدن به شهر با عدد جدول هماهنگ باشد.
پنل «فاصلهٔ P تا S» و قاعدهٔ سرانگشتی ۸ برابر را هم نشان میدهد: هر ثانیه فاصلهٔ رسیدن P و S یعنی حدود ۸ کیلومتر تا کانون. این قاعده تا حدود ۲۰۰ کیلومتر خوب جواب میدهد و دورتر از آن، در همین مدل، فاصله را کمتر از مقدار واقعی میدهد. مدل ساده است: پوستهٔ ایران همهجا یکاندازه نیست و سرعت موج در کوه، دشت و حوضهٔ رسوبی فرق دارد، پس زمانهای واقعی ممکن است با این تقریب اختلاف قابل توجه داشته باشند؛ برای فاصلههای قارهای، انحنای زمین و ساختار لایههای ژرف در زمان سیر لحاظ نشده است. موجهای سطحی و بازتابها در صحنه نیامدهاند. «عمق کانون» را از ۵ تا ۶۰ کیلومتر ببرید و ببینید برای شهرهای نزدیک چه تفاوتی میکند.
صحنهٔ دوم انرژی موجها را با رابطهٔ تجربی گوتنبرگ و ریشتر میشمارد: لگاریتم انرژی بر حسب ژول برابر ۱٫۵ برابر بزرگی بهعلاوهٔ ۴٫۸. مربعها هممساحت انرژیاند: بزرگی انتخابی، یک واحد کمتر که یک سیودوم است، و دو واحد کمتر که یکهزارم. این فقط انرژی موجهای لرزهای است، نه همهٔ انرژی آزادشده در گسل که بقیهاش صرف شکستن سنگ و گرمای اصطکاک میشود. بزرگی را روی ۶ بگذارید تا «همارز» را در حد یک بمب هیروشیما ببینید، بعد روی «بم» و «ژاپن» بزنید و مربعها را مقایسه کنید.
پرسشهای رایج
یک واحد ریشتر چند برابر انرژی است؟
هر یک واحد بزرگی بیشتر، دامنهٔ لرزش را ۱۰ برابر و انرژی آزادشده را حدود ۳۲ برابر میکند (دقیقتر، ۱۰ به توان ۱٫۵ یعنی ۳۱٫۶). دو واحد، ۱۰۰۰ برابر انرژی است؛ پس زلزلهٔ ۷ حدود هزار برابر زلزلهٔ ۵ انرژی دارد و زلزلهٔ ۹ حدود یک میلیون برابر آن. بهطور تقریبی، انرژی موجهای زلزلهٔ ۶ با یک بمب هیروشیما هماندازه است.
تفاوت مقیاس ریشتر با بزرگی گشتاوری چیست؟
ریشتر مقیاسی است که چارلز ریشتر در سال ۱۹۳۵ برای زمینلرزههای کوچک و نزدیک کالیفرنیا ساخت؛ در بزرگیهای بالا «اشباع» میشود و کمتر از واقعیت نشان میدهد. بزرگی گشتاوری از اندازهٔ سطح گسل، میزان لغزش و سختی سنگ به دست میآید و برای زلزلههای بسیار بزرگ هم درست است. برای همین امروز مراکز لرزهنگاری معمولاً آن را گزارش میکنند. هر دو لگاریتمیاند و رسانهها هنوز به عادت میگویند «ریشتر».
بزرگی و شدت زلزله چه فرقی دارند؟
بزرگی یک عدد برای هر زلزله است و میگوید در کانون چقدر انرژی آزاد شده. شدت میگوید در هر جا چه اثری دیده شده، از «تقریباً حس نمیشود» تا «ویرانی کامل»، مثلاً با مقیاس مرکالی (۱ تا ۱۲). شدت در یک زلزله از جایی به جای دیگر فرق میکند و به فاصله از کانون، عمق، جنس خاک و مقاومت ساختمانها بستگی دارد. زلزلهٔ متوسطِ کمعمق زیر یک شهر ممکن است از زلزلهٔ بزرگترِ دور و عمیق ویرانگرتر باشد.
موج P و موج S چیست و کدام ویرانگرتر است؟
موج P (فشاری) تندترین موج است، حدود ۶ کیلومتر در ثانیه در پوسته، و اول میرسد. موج S (برشی) با حدود ۳٫۵ کیلومتر در ثانیه پشت سرش میآید و زمین را به پهلو میلرزاند. چون دامنهٔ S معمولاً بزرگتر است و ساختمانها در برابر تکان افقی ضعیفترند، معمولاً S بیشتر خسارت میزند. فاصلهٔ زمانی رسیدن این دو نشان میدهد کانون چقدر دور است: هر ثانیه حدود ۸ کیلومتر.
آیا میشود زلزله را پیشبینی کرد؟
نه. تا امروز هیچکس و هیچ روشی نتوانسته زمان، جا و بزرگی یک زلزله را پیش از وقوع و بهطور قابلاعتماد معلوم کند؛ هر کسی تاریخ دقیق زلزله بگوید، ادعایی علمی نمیکند. آنچه ممکن است سنجش خطر است: دانشمندان میگویند کدام گسلها فعالاند و در دهههای آینده در یک منطقه چقدر احتمال زلزلهٔ بزرگ هست. سامانههای هشدار زودهنگام هم پیشبینی نیستند و فقط پس از آغاز زلزله چند ثانیه پیش از رسیدن موج S خبر میدهند. بهترین آمادگی ساختمان مقاوم و برنامهٔ خانوادگی است.
بزرگترین زلزلهٔ ثبتشدهٔ جهان کدام است؟
بزرگترین زلزلهٔ ثبتشده با لرزهنگار، زلزلهٔ شیلی در سال ۱۳۳۹ (۱۹۶۰ میلادی) با بزرگی گشتاوری ۹٫۵ است که گسلی به درازای حدود هزار کیلومتر را شکست. پس از آن زلزلهٔ آلاسکا در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴ میلادی) با حدود ۹٫۲، سوماترا در سال ۱۳۸۳ (۲۰۰۴ میلادی) با حدود ۹٫۱ تا ۹٫۳ و ژاپن در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۱ میلادی) با حدود ۹٫۱ قرار دارند.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- جعبهٔ گرانشچرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- منظومهٔ شمسی سهبعدیسیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
- فاز ماه و گرفتچرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
- فصلها و طول روزاگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- شکار سیارههای فراخورشیدیاز هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- سفر نزدیک سرعت نوراگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟
فلکبین
در گوشههای دیگر فلکبین
آسمانخورشید امروز
پیشبینی ترکیبی فلکبینبارش و هوای ایرانپربارشترین استان در سه روز آینده: اردبیل، ۵٫۵ میلیمتر در میانگین استان.
اگر چنین میشد…چرا با ضربه به یک دیاپازون، دیاپازون همفرکانس کنارش هم به صدا درمیآید؟چیزی که لمسش نکردهایم هم میتواند از ما انرژی بگیرد؛ کافی است راه انتقال و فرکانسها مناسب باشند. گاهی «سکوت» یک ساز فقط یعنی هنو…
رؤیای علمی · داستان و تصویر خیالیکداممان برگشته بود؟از سفر برگشت. خودش در را باز کرد. دستگاه انتقال، مسافر را آنطرف ساخته بود؛ اما اینبار نسخهٔ مبدأ پاک نشده بود. هر دو رمز خانه را…