آزمایشگاهمنظومهٔ شمسی سهبعدی
سیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
هشت سیاره، پلوتو و سیارههای کوتوله، دنبالهدارها، کمربند سیارکها و کویپر و فضاپیماهای وویجر در جای واقعیشان برای هر تاریخی که بخواهید. زمان را تند کنید، هر کدام را دنبال کنید و ببینید نورش چند ساعت تا ما راه دارد.
در حال بارگذاری صحنه…
بکشید تا بچرخد · روی سیاره بزنید تا دنبالش کنید · دو انگشت یا Ctrl و چرخ موس برای بزرگنمایی
- جرم
- مریخ
- تا خورشید
- —
- تا زمین
- —
- نورش تا زمین
- —
- یک دور خورشید
- —
چرا
چرا مریخ گاهی نزدیک است و گاهی دور؟
همهٔ سیارهها در یک جهت و تقریباً در یک صفحه دور خورشید میگردند، ولی هر چه دورتر، آهستهتر: عطارد هر ۸۸ روز یک دور میزند و نپتون هر ۱۶۵ سال. زمین هر ۷۸۰ روز یک بار از کنار مریخ رد میشود؛ آنوقت مریخ روبهروی خورشید است، تمام شب در آسمان و پرنورترین حالتش را دارد (مقابله). یک سال بعد آن سوی خورشید است و تا پنج شش برابر دورتر.
جای سیارهها در این صحنه از همان نظریهای میآید که سالنامههای نجومی با آن ساخته میشوند (VSOP87، با کتابخانهٔ Astronomy Engine)، و در مرورگر خود شما برای هر لحظه حساب میشود. فاصلهها در مقیاس «واقعی» درستاند، ولی آنوقت چهار سیارهٔ درونی کنار خورشید جمع میشوند؛ مقیاس «نمایشی» فاصله را فشرده میکند تا هر هشت سیاره دیده شوند. اندازهٔ سیارهها هیچوقت واقعی نیست: به مقیاس واقعی، زمین در این صحنه از یک ذره هم کوچکتر بود.
زندهتقویم آسمان
رویدادهای بعدی سیارهها
هر کدام را بزنید تا صحنه به همان روز برود.
روش
این صحنه چطور کار میکند
جای هر هشت سیاره را کتابخانهٔ آسترونومی انجین (Astronomy Engine) برای تاریخِ صحنه، در همین مرورگر شما حساب میکند. پایهٔ آن نظریهٔ ویاساوپی ۸۷ است، همان نظریهای که سالنامههای نجومی بر آن ساخته میشوند. برای چند قرن دور و بر امروز دقتش از نیاز یک صحنهٔ آموزشی بسیار بیشتر است و هرچه از امروز دورتر شوید، کمکم کمتر میشود. مدار هر سیاره هم با همین نظریه و در طول یک دور کامل، دور تاریخ صحنه کشیده شده است. چون شکل مدار در یک عمر انسان بسیار کم عوض میشود، این ترسیم برای دیدن هندسهٔ منظومه کافی است. مسیر فضاپیما فقط در محدودهٔ دادههای ذخیرهشده نشان داده میشود؛ خارج آن بازه موقعیت حدس زده نمیشود. مدارهای رسمشده مرجع پیرامون امروزند و برای سدههای دور مسیر دقیق مدار انتخابشده نیستند. زمان نور فاصلهٔ همزمان تقسیم بر سرعت نور است و تصحیح زمان سیر نور در مکان جرم لحاظ نشده است.
دو مقیاس برای فاصله دارید. در مقیاس «واقعی» فاصلهها درستاند و صحنه تا نپتون، یعنی حدود ۳۰ برابر فاصلهٔ زمین تا خورشید، باز میشود؛ آنوقت چهار سیارهٔ درونی کنار خورشید جمع میشوند. مقیاس «نمایشی» فاصله را با ریشهٔ دوم فشرده میکند تا همه دیده شوند، پس فقط ترتیب را درست نشان میدهد، نه نسبتها را. اندازهٔ سیارهها در هر دو مقیاس بزرگنمایی شده است. عددهای پنل، یعنی «تا خورشید»، «تا زمین» و «نورش تا ما»، همیشه از فاصلهٔ واقعی میآیند؛ زمان نور همان فاصله تقسیم بر سرعت نور است.
برای امتحان، دکمهٔ «واقعی» را بزنید و ببینید چرا چهار سیارهٔ درونی کنار خورشید جمع میشوند. بعد در فهرست «دنبال کردن» مریخ را انتخاب کنید، سرعت را روی «یک ماه» بگذارید و «پخش» را بزنید: عدد «تا زمین» تقریباً هر ۲۶ ماه یک بار به کمترین مقدار میرسد و دوباره بالا میرود. با «ماه، عقب» زمان را به عقب ببرید و با «امروز» برگردید. در فهرست رویدادهای پایین صفحه هر رویداد با یک ضربه روی همان روز در صحنه نشان داده میشود.
پلوتو را همان کتابخانه میدهد؛ بقیه از پایگاه اجرام کوچک و هورایزنز ناسا میآیند: سیارههای کوتولهٔ سرس، اریس، ماکیماکی، هائومیا و سدنا؛ سیارکهای وستا، پالاس، هیجیا و بنو؛ دنبالهدارهای هالی، انکه، چوریوموف–گراسیمنکو، سوئیفت–تاتل (مادر شهابهای برساوشی)، تمپل–تاتل (مادر شهابهای اسدی) و هیل–باپ؛ چند صد سیارک درخشان دو کمربند؛ و وویجر ۱ و ۲ و نیوهورایزنز با مسیر پیمودهشان. اجرام کوچک با معادلهٔ کپلر روی بیضی میگردند و عنصرهای مداری هر ده سال از ۱۹۵۰ تا ۲۱۰۰ نزدیکترین دسته به تاریخ صحنه است، چون کشش سیارهها مدارها را آرام عوض میکند. خطا تا حدود ۱٫۵ درصد فاصله است و حضیض هالی در ۲۰۶۱ کمتر از یک روز با تاریخ ناسا فرق دارد. دُم دنبالهدار از خورشید دور میشود.
پرسشهای رایج
در منظومهٔ شمسی چند سیاره هست و ترتیبشان چیست؟
هشت سیاره: از خورشید به بیرون عطارد، ناهید، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. چهار سیارهٔ نخست کوچک و سنگیاند؛ مشتری و زحل غولهای گازی، و اورانوس و نپتون غولهای یخیاند. پلوتون از سال ۲۰۰۶ میلادی «سیارهٔ کوتوله» شمرده میشود. همهٔ سیارهها در یک جهت و تقریباً در یک صفحه دور خورشید میگردند.
نور خورشید چند دقیقه طول میکشد تا به زمین برسد؟
حدود ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه. میانگین فاصلهٔ زمین تا خورشید ۱۴۹٫۶ میلیون کیلومتر است و نور با سرعت حدود ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر در ثانیه میرود؛ تقسیم این دو حدود ۴۹۹ ثانیه میشود. نور تا مریخ، بسته به فاصلهٔ آن، از ۳ تا ۲۲ دقیقه راه دارد و تا نپتون حدود ۴ ساعت.
چرا پلوتون دیگر سیاره نیست؟
اتحادیهٔ بینالمللی نجوم در سال ۲۰۰۶ سیاره را چنین تعریف کرد: دور خورشید بگردد، آنقدر جرم داشته باشد که تقریباً گرد شود، و اطراف مدارش را از اجرام دیگر پاک کرده باشد. پلوتون دو شرط اول را دارد ولی شرط سوم را نه، چون میان اجرام بسیار دیگری در کمربند کویپر میگردد. قطرش حدود ۲٬۳۷۰ کیلومتر است، کوچکتر از ماه زمین. پس «سیارهٔ کوتوله» نام گرفت.
مریخ هر چند وقت یک بار به زمین نزدیک میشود؟
زمین و مریخ تقریباً هر ۲۶ ماه (حدود ۷۸۰ روز) در یک راستا با خورشید قرار میگیرند؛ به این حالت مقابله میگویند و مریخ آن شبها پرنورتر است. فاصله در مقابلهها یکسان نیست، چون مدار مریخ کشیدهتر است. نزدیکترین مقابلهها که هر ۱۵ تا ۱۷ سال پیش میآیند، فاصله را به حدود ۵۶ تا ۵۸ میلیون کیلومتر میرسانند. وقتی مریخ آن سوی خورشید است، فاصله تا حدود ۴۰۰ میلیون کیلومتر بالا میرود.
کدام سیاره از همه تندتر دور خورشید میچرخد؟
عطارد، نزدیکترین سیاره به خورشید، با سرعتی حدود ۴۷ کیلومتر در ثانیه هر ۸۸ روز یک دور میزند. زمین حدود ۳۰ کیلومتر در ثانیه میرود و نپتون فقط حدود ۵٫۴ کیلومتر در ثانیه؛ یک دور نپتون حدود ۱۶۵ سال طول میکشد. هرچه سیاره به خورشید نزدیکتر باشد، کشش خورشید بیشتر است و سیاره باید تندتر بگردد تا در مدارش بماند.
چرا گاهی سیارهها در آسمان عقبگرد میکنند؟
این فقط یک خطای دید است. زمین که به خورشید نزدیکتر و تندتر است، از سیارهٔ بیرونیای مثل مریخ سبقت میگیرد، مثل ماشینی که از کنار ماشین دیگر رد میشود و آن ماشین نسبت به پسزمینه لحظهای عقب میرود. در این هنگام سیاره چند هفته در آسمان به سمت غرب میرود و بعد دوباره مسیر شرقیاش را ادامه میدهد. به این حالت حرکت رجعی میگویند و نزدیک مقابله رخ میدهد.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- جعبهٔ گرانشچرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- فاز ماه و گرفتچرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
- فصلها و طول روزاگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- شکار سیارههای فراخورشیدیاز هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- سفر نزدیک سرعت نوراگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟
فلکبین
در گوشههای دیگر فلکبین
تصویر روز ناسا · سیارهگردابهها و رنگهای مشتری از نگاه جونو (Juno)
آسمانخورشید امروز
جاندار شگفتکوزهٔ شیطاناین قارچ به شکل جامی تیره روی چوب مرده پدیدار میشود. اما در مرحلهٔ دیگری از زندگیاش میتواند بلوط و چند درخت پهنبرگ دیگر را بیم…
زمینزمین هماکنونگوی کامل زمین از اسکن ماهوارهای؛ حوالی ۱۱:۳۰ تهران. نمای ایران و دادههای روز در صفحهٔ گزارش.