آزمایشگاهشکار سیارههای فراخورشیدی
از هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
سیارهای را از جلوی ستارهاش رد کنید و افت نور را ببینید، یا تکان ستاره را در طیفش بخوانید. اندازه، فاصله و شیب مدار را عوض کنید و منحنیهای واقعی سامانههایی مثل TRAPPIST-1 را بشناسید.
در حال بارگذاری صحنه…
مسیر سیاره را روی ستاره بالا و پایین بکشید؛ روی نمودارها بکشید تا زمان جلو و عقب برود.
خروج از مرکز و جهت مدار
ستاره
—
- عمق گذر، (Rp/Rs)²
- —
- مدت گذر
- —
- تکان ستاره (K)
- —
- دورهٔ مدار
- —
- نور دریافتی
- —
- دمای تعادلی
- —
- از دید ما
- —
- منطقهٔ زیستپذیر
- —
- هشدار
- —
نور ستارهای ناشناس، ۲۷ روز، هر نیم ساعت یک اندازه؛ مثل یک دور رصد تلسکوپ فضایی TESS. سیارهای در آن پنهان است. دوره و زمان گذر نخست را پیدا کنید تا نمودار تاشده (پایین) افت را تیز نشان دهد، بعد عمق را با آن بخوانید.
- ستاره (از طیفش)
- —
- سیارهای که شما یافتید
- —
- پاسخ
- —
چرا
سیاره را نمیبینیم؛ اثرش را روی ستاره میبینیم
روش گذر. اگر مدار سیاره از دید ما لبهبهلبه باشد، سیاره در هر دور یک بار از جلوی ستاره میگذرد و بخش کوچکی از نورش را میپوشاند. کسری که کم میشود همان نسبت مساحت دو قرص است، (Rp/Rs)²: زمین جلوی خورشید فقط ۸۴ ppm (حدود یک دوازدههزارم) و مشتری حدود ۱٪ از نور را میگیرد. از عمق افت، اندازهٔ سیاره را میخوانیم و از فاصلهٔ افتها، دوره را. لبهٔ ستاره کمنورتر از مرکز آن است («تاریکی لبه»)، پس افت ته صاف ندارد و شکل U دارد. شیب را چند درجه کم کنید: سیاره از بالای ستاره رد میشود و گذر ناپدید میشود. برای همین فقط بخش کوچکی از سیارهها از دید ما گذر دارند.
روش سرعت شعاعی. سیاره دور ستاره نمیچرخد، هر دو دور مرکز جرم مشترکشان میچرخند. ستاره در مداری خیلی کوچک تکان میخورد و وقتی به ما نزدیک میشود خطهای طیفش کمی به سوی آبی و وقتی دور میشود به سوی سرخ میروند (اثر دوپلر). مشتری خورشید را با سرعت ۱۲٫۵ متر بر ثانیه و زمین فقط با ۹ سانتیمتر بر ثانیه تکان میدهد. این روش جرم سیاره را میدهد (دقیقتر، جرم ضرب در سینوس شیب)، و دو روش با هم چگالی را: سنگی، آبی یا گازی. نخستین سیارهٔ دور یک ستارهٔ خورشیدمانند، 51 Pegasi b، در ۱۹۹۵ با همین روش پیدا شد.
سامانههای واقعی
سیارههایی که واقعاً پیدا شدهاند
عددها از بایگانی سیارههای فراخورشیدی ناسا. هر کدام را بزنید تا صحنه همان سامانه را نشان دهد.
امتحان کنید
چند آزمایش کوچک
روش
این صحنه چطور کار میکند
هر سیاره روی مدار کپلری خودش دور ستاره میچرخد: دوره از قانون سوم کپلر و جرم ستاره و سیاره به دست میآید و جای سیاره در هر لحظه از حل معادلهٔ کپلر، پس مدار کشیده هم درست است. ستاره و هر سیاره دور مرکز جرم مشترکشان میچرخند. اثر گرانشی سیارهها روی یکدیگر (که در TRAPPIST-1 زمان گذرها را از چند دقیقه تا دهها دقیقه جابهجا میکند) در این صحنه نیامده است، و نور خود سیاره و پنهان شدنش پشت ستاره هم نه. شیب ۹۰ درجه یعنی مدار را از لبه میبینیم. ستاره از دید زمین، ستاره و سیاره را به یک مقیاس نشان میدهد؛ نمای از بالا فاصلهها را به مقیاس دارد، ولی تکان ستاره را تا دهها هزار بار بزرگ کرده تا دیده شود (ضریبش در گوشهٔ همان نما آمده است). مدت گذر از خود مدار حساب میشود، از نخستین تا آخرین تماس، پس در مدار کشیده و گذر لبهای هم درست است.
نوری که سیاره میپوشاند با تاریکی لبهٔ ستاره حساب میشود: روشنایی هر حلقهٔ قرص ستاره با قانون درجهٔ دوم تاریکی لبه (ضریبهایش تقریبی و از دمای ستاره) در بخشی از آن حلقه که پشت سیاره است ضرب و جمع زده میشود. برای همین افت ته صاف ندارد: در میانهٔ گذر کمی ژرفتر از (Rp/Rs)² است و نزدیک لبه کمعمقتر. سرعت شعاعی ستاره K·[cos(ω+f) + e·cos ω] است و نیمدامنهاش K از جرم سیاره، جرم ستاره، دوره، شیب و خروج از مرکز. هر نقطهٔ منحنی نور میانگین نور در بازهٔ زمانی خودش است، مثل یک عکس با نوردهی طولانی، بهعلاوهٔ نویزی تصادفی ولی ثابت که با جابهجا شدن صحنه عوض نمیشود. منطقهٔ زیستپذیر از رابطههای کوپاراپو و همکاران (۲۰۱۴) برای سیارهای همجرم زمین است، با مرزهای محافظهکارانهاش: از گلخانهٔ گریزان تا بیشینهٔ گلخانه. دمای تعادلی برای بازتاب ۳۰ درصدی و گرمایی است که یکنواخت روی سیاره پخش شود، بی اثر گلخانهای؛ این دما و نور دریافتی برای مدار کشیده میانگین یک دور کاملاند.
زمان آهسته میشود وقتی سیارهٔ انتخابشده از جلوی ستاره میگذرد، چون گذر زمین سیزده ساعت از یک سال است و با سرعت یکنواخت در یک چشم بر هم زدن رد میشد؛ نوار زیر دکمهٔ پخش میگوید زمان چقدر تند میرود. عددهای TRAPPIST-1، Kepler-186، HD 209458 و 51 Pegasi از بایگانی سیارههای فراخورشیدی ناسا (پارامترهای ترکیبی) آمدهاند و ω همهجا ۹۰ درجه گرفته شده است، چون خروج از مرکز این سیارهها آنقدر کوچک است که ω اثر دیدنی ندارد. جای هر سیاره روی مدارش در آغاز صحنه برای نمایش انتخاب شده، نه از زمانهای واقعی گذر؛ جرم سیارههای Kepler-186 تخمینی از رابطهٔ جرم و شعاع است، نه اندازهگیری. در «خودتان پیدا کنید» ستاره و سیاره تصادفیاند و شمارهٔ آنها در نشانی صفحه است، پس سامانهای را که پیدا کردهاید میتوانید برای دیگری بفرستید. میانهٔ گذر با کمینهکردن فاصلهٔ تصویر سیاره از مرکز ستاره در نیممدار روبهناظر پیدا میشود؛ زاویهٔ ۹۰°−ω برای مدار بیضیِ مایل فقط تقریب است. برهمکنش گرانشی سیارهها و پوشاندن همزمان یک بخش از قرص ستاره توسط چند سیاره مدل نشدهاند؛ مدارهای برخوردکننده با ستاره نیز سامانهٔ پایدار واقعی نیستند.
پرسشهای رایج
تا امروز چند سیارهٔ فراخورشیدی پیدا شده است؟
بیش از شش هزار سیاره، که بیشترشان با روش گذر (بهویژه تلسکوپهای فضایی کپلر و TESS) و پس از آن با سرعت شعاعی پیدا شدهاند. روشهای دیگری هم هستند: ریزهمگرایی گرانشی، تصویربرداری مستقیم از سیارههای جوان و داغ و دور از ستاره، و زمانسنجی تپاخترها که نخستین سیارههای فراخورشیدی را در ۱۹۹۲ نشان داد.
چرا بیشتر سیارههای کشفشده بزرگ و نزدیک ستارهاند؟
چون هر دو روش آنها را آسانتر میبینند. سیارهٔ بزرگ افت ژرفتری میسازد و سیارهٔ سنگین ستاره را تندتر تکان میدهد، و سیارهٔ نزدیک هم بیشتر گذر دارد (احتمال گذر حدود Rs/a است)، هم دورهاش کوتاه است و در چند هفته رصد چند بار دیده میشود. این «سوگیری انتخاب» است، نه نشانهٔ کمیاب بودن سیارههای کوچک؛ برعکس، آمار کپلر نشان داد سیارههای کوچکتر از نپتون فراوانتریناند.
اگر بیگانهای از دور به خورشید نگاه کند، زمین را پیدا میکند؟
سخت. گذر زمین سالی یک بار، سیزده ساعت، و فقط ۸۴ ppm است، و تنها ناظری که تقریباً در صفحهٔ مدار زمین است (حدود نیم درصد جهتها) آن را میبیند. تکانی که زمین به خورشید میدهد ۹ سانتیمتر بر ثانیه است، کمتر از دقت بهترین طیفنگارهای امروز. مشتری، با افت حدود یک درصد و تکان ۱۲٫۵ متر بر ثانیه، خیلی زودتر پیدا میشود.
از روی گذر و سرعت شعاعی با هم چه چیزهایی میفهمیم؟
گذر شعاع سیاره را نسبت به ستاره و شیب مدار را میدهد و سرعت شعاعی جرم ضرب در سینوس شیب را. با هم، جرم واقعی و شعاع، یعنی چگالی را: سنگی مثل زمین، پر از آب، یا گازی و پفکرده مثل HD 209458 b. نور ستاره که هنگام گذر از جو سیاره میگذرد هم نشانهٔ مولکولهای آن جو را با خود میآورد؛ تلسکوپ جیمز وب همینطور آب و کربندیاکسید را در جو چند سیاره دیده است.
منطقهٔ زیستپذیر یعنی آنجا زندگی هست؟
نه. یعنی فاصلهای از ستاره که سیارهای شبیه زمین، با جوی شبیه زمین، میتواند آب مایع روی سطحش نگه دارد. اینکه آب و جوی هست یا نه، و اینکه زندگیای پدید آمده یا نه، جداگانه باید سنجیده شود. ناهید درونتر از لبهٔ داخلی منطقهٔ زیستپذیر خورشید است و گلخانهٔ داغش دمای سطح را به بیش از ۴۶۰ درجهٔ سلسیوس رسانده است.
چرا ستارههای کوچک و سرخ شکارگاه خوبیاند؟
چون ستارهٔ کوچک سیارهٔ هماندازه را پررنگتر نشان میدهد: زمین جلوی TRAPPIST-1، که شعاعش حدود یکدهم خورشید است، حدود ۰٫۶ درصد نور را میگیرد، هفتاد برابر بیشتر از جلوی خورشید. منطقهٔ زیستپذیرش هم آنقدر نزدیک است که سیارههایش هر چند روز یک بار گذر دارند و ستارهٔ سبک تکان بیشتری میخورد. ولی این ستارهها شرارههای پرانرژی دارند و شاید جو سیارههای نزدیکشان را بتراشند.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- جعبهٔ گرانشچرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- منظومهٔ شمسی سهبعدیسیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
- فاز ماه و گرفتچرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
- فصلها و طول روزاگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- سفر نزدیک سرعت نوراگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟