زمین‌لرزه Earthquake

زمین‌لرزه یا زلزله یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی است. پوسته و بخش بالایی گوشتهٔ زمین از قطعه‌های بزرگی به نام ورقه‌های زمین‌ساختی ساخته شده که با سرعت چند سانتی‌متر در سال حرکت می‌کنند. حرکت آن‌ها در امتداد گسل‌ها تنش جمع می‌کند و وقتی تنش از مقاومت سنگ بیشتر شود، سنگ می‌شکند و انرژی به شکل امواج لرزه‌ای پخش می‌شود.

زمین‌لرزه چگونه رخ می‌دهد؟

نقطه‌ای که شکست در زیر زمین آغاز می‌شود «کانون» و نقطهٔ روبه‌روی آن روی سطح «رومرکز» نام دارد. امواج اصلی عبارت‌اند از موج P (فشاری و سریع‌تر)، موج S (برشی) و امواج سطحی که بیشترین خسارت را می‌زنند. ثبت این امواج با لرزه‌نگار امکان یافتن محل و بزرگی زمین‌لرزه را می‌دهد و همین امواج سرنخ ساختار درونی زمین را هم داده‌اند.

بزرگی و شدت

بزرگی انرژی آزادشده را می‌سنجد و با عددهایی مانند مقیاس ریشتر یا مقیاس بزرگی گشتاوری (Mw) بیان می‌شود. شدت اثر لرزه را در هر نقطه می‌گوید و به فاصله، عمق و نوع زمین بستگی دارد. با هر یک واحد افزایش بزرگی، دامنهٔ لرزش ده برابر و انرژی حدود ۳۲ برابر می‌شود.

زمین‌لرزه در ایران

ایران بر کمربند لرزه‌خیز آلپ–هیمالیا قرار دارد، زیرا ورقهٔ عربستان به ورقهٔ اوراسیا فشار می‌آورد. بیشتر کشور در معرض لرزه‌های بزرگ است و زلزله‌های مهمی مثل منجیل ۱۳۶۹ و بم ۱۳۸۲ خسارت سنگین زده‌اند. مقاوم‌سازی ساختمان‌ها مهم‌ترین راه کاستن از تلفات است.

پیامدهای دیگر

زمین‌لرزه‌های دریایی می‌توانند سونامی بسازند و گاه در مناطق آتشفشانی با آتشفشان همراه‌اند. زمین‌لرزه‌ها در ماه و مریخ هم (ماه‌لرزه و مریخ‌لرزه) ثبت شده‌اند.

پرسش‌های رایج

### زمین‌لرزه چرا رخ می‌دهد؟
چون حرکت ورقه‌های زمین‌ساختی روی گسل‌ها تنش جمع می‌کند و سرانجام سنگ‌ها می‌شکنند و انرژی آزاد می‌شود.

### آیا می‌توان زلزله را پیش‌بینی کرد؟
تا امروز پیش‌بینی دقیق زمان و مکان زلزله ممکن نشده است. تنها می‌توان خطر مناطق را برآورد و هشدار زودهنگام چند ثانیه‌ای داد.

### رومرکز و کانون زلزله چه فرقی دارند؟
کانون نقطه‌ای در عمق زمین است که شکست از آن آغاز می‌شود و رومرکز نقطهٔ درست بالای آن بر سطح زمین است.

### چرا ایران زلزله‌خیز است؟
چون در منطقهٔ برخورد ورقه‌های عربستان و اوراسیا قرار دارد و بسیاری گسل فعال در آن هست.