زمینلرزه Earthquake
زمینلرزه لرزش زمین بر اثر آزادشدن ناگهانی انرژی است که معمولاً با لغزش دو سوی یک گسل رخ میدهد؛ بزرگی رخداد با شدت لرزش در یک محل تفاوت دارد.
نامهای دیگر: زلزله، علت زلزله

دو نفر یک زمینلرزه را تجربه کردهاند: یکی میگوید فقط چراغ تکان خورد، دیگری از لرزش شدید خانه خبر میدهد. لازم نیست یکی اشتباه کرده باشد. آنها دربارهٔ دو محل حرف میزنند، در حالی که عدد خبر معمولاً اندازهٔ یک رخداد را توصیف میکند. برای خواندن خبر لرزه، نخست بپرسیم: چه اتفاقی در زمین افتاده و در محل زندگی هر کس چه اثری داشته است؟
بهطور خلاصه
زمینلرزه معمولاً از لغزش ناگهانی در امتداد گسل پدید میآید. کانون محل آغاز گسیختگی در عمق و رومرکز نقطهٔ بالای آن روی سطح است. بزرگی اندازهٔ رخداد را در منبع توصیف میکند؛ شدت به محل بستگی دارد. هشدار زودهنگام پس از شروع زمینلرزه صادر میشود و پیشبینی پیش از رخداد نیست.
- [چرا دو محله لرزش متفاوتی احساس میکنند؟](#faq-1)
- [آیا هر عدد بزرگی را میتوان ریشتر نامید؟](#faq-2)
- [چرا بزرگی خبرها تغییر میکند؟](#faq-3)
- [آیا هر لرزهٔ کوچک پیشلرزه است؟](#faq-4)
- [آیا هشدار زودهنگام به همه فرصت میدهد؟](#faq-5)
- [آیا لرزهنگار آینده را نشان میدهد؟](#faq-6)
گسل چگونه ناگهان میلغزد؟
زمینلرزه هنگامی رخ میدهد که انرژی انباشتهشده در سنگها ناگهان آزاد شود؛ لغزش روی گسل سازوکار معمول آن است. گسل سطحی است که سنگهای دو سویش نسبت به هم جابهجا میشوند. فشار و حرکت همیشه به لغزش نرم و پیوسته نمیانجامد. بخشهایی از دو سوی گسل میتوانند گیر کنند، در حالی که تغییر شکل سنگهای پیرامون ادامه دارد. سرانجام لغزش آغاز میشود و بخشی از انرژی به صورت موج در زمین پخش میشود.
برای تصور این فرایند، تغییر شکل و بازگشت ناگهانی یک جسم کشسان مفید است، اما زمین یک فنر ساده نیست. جنس سنگ، شکل گسل و شرایط بخشهای مختلف آن یکسان نیستند. به همین دلیل نمیتوان از روی یک تصویر ساده زمان رهاشدن گسل را حساب کرد. مدل آموزشی رابطهٔ تنش و لغزش را روشن میکند؛ تعیین روز و ساعت رخداد به چیزی بسیار بیشتر از یک تشبیه نیاز دارد.
کانون کجاست و امواج چه میگویند؟
کانون نقطهٔ آغاز گسیختگی در عمق زمین است و رومرکز درست بالای آن روی سطح قرار میگیرد. نقطهای که روی نقشه میبینید نشانگر مکان رخداد است، اما تمام گسلش در همان نقطه محبوس نمیماند. شکست میتواند در امتداد بخشی از گسل گسترش یابد. بنابراین فاصله از یک نقطهٔ نقشه بهتنهایی همهٔ تفاوتهای لرزش را توضیح نمیدهد.
لرزهنگار حرکت زمین را ثبت میکند. موج فشاری (P) معمولاً زودتر از موج برشی (S) میرسد و اختلاف زمان رسیدنشان به مکانیابی کمک میکند. شبکهای از ایستگاهها تصویر کاملتری از رخداد میسازد؛ هر ثبت، زمان و شکل حرکت زمین را در محل همان دستگاه نشان میدهد. امواج سطحی نیز در لرزش نقش دارند، اما نسبتدادن همهٔ خسارتها به یک نوع موج سادهسازی است. اثر نهایی به مسیر موج، زمین زیر ساختمان و خود ساختمان هم وابسته است.
بزرگی با شدت چه تفاوتی دارد؟
بزرگی اندازهٔ زمینلرزه در منبع است، در حالی که شدت، لرزش و اثر آن را در یک محل توصیف میکند. یک رخداد میتواند برای چند شهر شدتهای متفاوتی داشته باشد. حتی تجربهٔ دو محله یکسان نیست، زیرا فاصله، شرایط زمین و ویژگی ساختمانها تغییر میکنند. شدت را نباید همان عدد بزرگی دانست که فقط در هر محله دوباره اندازه گرفته شده است.
فرض کنید خبر یک رخداد را در گوشی میخوانید و همزمان دوستی از شهر دیگری تماس میگیرد. عدد بزرگی دربارهٔ منبع مشترک صحبت میکند؛ توصیف دوستتان دربارهٔ اثر محلی است. هیچیک جای دیگری را نمیگیرد. همچنین بزرگی بهتنهایی شمار خسارتها را تعیین نمیکند. برای فهم پیامد، باید دانست چه چیزی در معرض لرزش بوده و چگونه به آن پاسخ داده است. تبدیل مستقیم یک عدد به حکم ایمنی همهٔ خانههای یک شهر، نتیجهای نیست که آن عدد اجازه بدهد.
چرا هر بزرگی «ریشتر» نیست؟
ریشتر نام مرتبط با بزرگی محلی (ML) است؛ بزرگی گشتاوری (Mw) سنجهٔ دیگری است. بزرگی محلی با روش و شرایط مشخصی تعریف شد و برای همهٔ رخدادها همان کارایی را ندارد. بزرگی گشتاوری به گشتاور لرزهای مربوط است و برای توصیف زمینلرزههای بسیار بزرگ مناسبتر است. اگر منبع خبر Mw نوشته، جایگزینکردنش با واژهٔ ریشتر دقت خبر را کم میکند.
اختلاف میان عددهای اولیه و بعدی نیز لزوماً نشانهٔ پنهانکاری یا چند رخداد جدا نیست. با رسیدن ثبتهای بیشتر، روش تحلیل و برآورد مکان و بزرگی اصلاح میشود. گاهی دو مرکز از مقیاسها یا دادههای متفاوت استفاده میکنند. پیش از مقایسهٔ دو عدد، نام مقیاس، زمان انتشار و توضیح بازبینی را بخوانید.
عکس خسارت چه چیزی را نشان نمیدهد؟
عکس پس از زمینلرزه پیامد را ثبت میکند، اما بهتنهایی اندازهٔ منبع یا وضعیت همهٔ ساختمانهای منطقه را نشان نمیدهد. شرایط زمین، فاصله و ویژگی سازه در آسیب نقش دارند. دو ساختمان نزدیک هم نیز میتوانند پاسخ متفاوتی داشته باشند؛ پس عکس یک ساختمان، آزمایش مقاومت ساختمان دیگر نیست.

عکس والدیویا پس از زمینلرزهٔ ۱۹۶۰، اثر Pierre St. Amand؛ مالکیت عمومی (Public domain)، از ویکیانبار. عکس پیامد رخداد را نشان میدهد و ثبت لحظهٔ آغاز گسلش نیست.
برای خواندن تصویر خبری، زمان و مکان عکس را همراه آن نگه دارید. تصویر قدیمیِ درست هم اگر بی توضیح کنار خبر امروز بیاید، برداشت نادرست میسازد. همین احتیاط دربارهٔ نقشه لازم است: علامت رومرکز محل آغاز را معرفی میکند، نه محدودهای که بیرونش هیچ اثری وجود ندارد.
پیشبینی با هشدار زودهنگام یکی است؟
هشدار زودهنگام پس از شروع زمینلرزه صادر میشود؛ پیشبینی قرار است پیش از رخداد دربارهٔ زمان، مکان و بزرگی آن خبر بدهد. سامانهٔ هشدار از ثبت اولیه استفاده میکند و پیام ممکن است پیش از رسیدن لرزش شدیدتر به بعضی مقصدها برسد. نزدیک منبع، فاصلهٔ زمانی کوتاه است و پردازش و رساندن پیام هم زمان میخواهد. فرصت ثابت و تضمینشدهای برای همه وجود ندارد.
برآورد احتمال نیز مفهوم جداگانهای است: دربارهٔ امکان رخداد در یک بازه و منطقه حرف میزند، نه وعدهٔ یک ساعت مشخص. پسلرزهها را میتوان با چارچوب احتمالی بررسی کرد، اما هر لرزهٔ کوچک را نمیتوان از همان ابتدا پیشلرزه نامید. این نام معمولاً پس از رخداد بزرگتر معنا پیدا میکند. نبود هشدار هم گواه نبود خطر نیست.
انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟آزمایشگاه زمینلرزه برای فهم رابطههاست؛ خروجی آن ارزیابی ایمنی ساختمان یا پیشبینی رخداد بعدی نیست.
پرسشهای رایج
چرا دو محله لرزش متفاوتی احساس میکنند؟
زمینلرزه در دو محله الزاماً شدت یکسانی ندارد. فاصله از ناحیهٔ گسیختگی، مسیر عبور امواج، شرایط زمین و ویژگی ساختمانها بر لرزش و اثر آن تأثیر میگذارند. بزرگی، اندازهٔ رخداد در منبع است؛ بنابراین یک عدد بزرگی مشترک با گزارشهای متفاوت مردم دربارهٔ شدت لرزش تناقض ندارد.
آیا هر عدد بزرگی را میتوان ریشتر نامید؟
بزرگی زمینلرزه را نباید همیشه ریشتر نامید. ریشتر به بزرگی محلی با نماد ML مربوط است، در حالی که Mw نماد بزرگی گشتاوری و مبتنی بر سنجهٔ دیگری است. برای نقل دقیق خبر، نام مقیاس گزارش اصلی را حفظ کنید؛ نزدیکبودن دو عدد، این دو روش را به یک مقیاس تبدیل نمیکند.
چرا بزرگی خبرها تغییر میکند؟
بزرگی زمینلرزه ممکن است با رسیدن دادههای بیشتر و اصلاح تحلیل تغییر کند. مراکز مختلف نیز میتوانند از دادهها، روشها یا مقیاسهای متفاوت استفاده کنند. برای مقایسه، زمان گزارش و نوع بزرگی را کنار عدد بخوانید. تغییر عدد اولیه بهتنهایی نشان نمیدهد زمینلرزهٔ دیگری رخ داده یا اطلاعات عمداً پنهان شده است.
آیا هر لرزهٔ کوچک پیشلرزه است؟
زمینلرزهٔ کوچک را نمیتوان صرفاً به دلیل کوچکبودن پیشلرزه دانست. عنوان پیشلرزه معمولاً پس از وقوع زمینلرزهٔ بزرگتر در توالی مربوط روشن میشود. برآورد احتمال رخدادهای بعدی با اعلام قطعی یک رخداد فرق دارد؛ پیامهایی که از یک لرزش کوچک زمان دقیق زمینلرزهٔ بعدی را نتیجه میگیرند، این تفاوت را نادیده میگیرند.
آیا هشدار زودهنگام به همه فرصت میدهد؟
هشدار زودهنگام زمینلرزه برای همهٔ مکانها زمان کافی تضمین نمیکند. گسیختگی پیشتر آغاز شده و سامانه باید موجهای اولیه را ثبت، تحلیل و پیام را منتقل کند. مقصد نزدیک منبع ممکن است پیش از دریافت هشدار بلرزد. نبود پیام هشدار را نباید به معنی نبود زمینلرزه یا ایمنبودن محل تفسیر کرد.
آیا لرزهنگار آینده را نشان میدهد؟
لرزهنگار حرکت زمین را هنگام رسیدن امواج ثبت میکند و به تعیین مکان، بزرگی و ویژگیهای زمینلرزه کمک میکند. ثبت یک دستگاه بهتنهایی تقویم رخدادهای آینده نیست. پیشبینی معتبر و قطعی زمان، مکان و بزرگی زمینلرزه همچنان در دسترس نیست؛ این محدودیت با امکان مطالعهٔ گسلها و برآورد احتمال خطر تناقض ندارد.
منابع
- USGS،The Science of Earthquakes · USGS
- USGS،Magnitude and Intensity · USGS
- USGS،Magnitude scales · USGS
- USGS،Warning/forecast/prediction · USGS
- USGS،BlindZone · USGS
- USGS،Fine-tuning alerts،۲۰۱۹ · USGS
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
فکت علمی
دانستنیها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از زمینلرزه گفتهاند.
زلزلههای ماه به طرز شگفتانگیزی رایج هستند۱۷ فروردین ۱۴۰۴






