اگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟

سال کیهانی همهٔ ۱۳٫۸ میلیارد سال عمر کیهان را در یک سال خورشیدی ۳۶۵ روزه می‌فشارد: ساعت صفر ۱ فروردین مهبانگ است و نیمه‌شب پایان ۲۹ اسفند همین امروز. پس هر روز این سال حدود ۳۸ میلیون سال است، هر ساعت ۱٫۶ میلیون سال، هر دقیقه ۲۶ هزار سال و هر ثانیه ۴۳۷ سال. خورشید و زمین تا اواخر آبان نیستند؛ کیهان حدود دو سوم عمرش را بی خورشید ما گذرانده است. عنصرهای سنگینی که زمین و تن ما از آن‌ها ساخته شده‌اند، مانند کربن، اکسیژن و آهن، در همان ماه‌ها در دل ستاره‌های پیشین و انفجارهایشان پخته شدند؛ هیدروژن تن ما از همان دقیقه‌های نخست ۱ فروردین است.

کهن‌ترین نشانه‌های پذیرفته‌شدهٔ حیات از آذرند، ولی حیات بیش از دو ماه و نیم کمابیش تک‌یاخته‌ای ماند؛ جانوران بزرگ تازه در نیمهٔ اسفند پیدا می‌شوند، دایناسورها از ۲۳ تا ۲۸ اسفند زندگی می‌کنند (و پرندگان، بازماندگانشان، تا امروز) و انسان خردمند ساعت ۲۳:۴۸ شب ۲۹ اسفند پا به صحنه می‌گذارد. همهٔ تاریخ نوشته‌شده، از نخستین لوح‌های اوروک و شوش تا امروز، در دوازده ثانیهٔ آخر جا می‌شود: کوروش شش ثانیه پیش بود و حافظ یک ثانیه و نیم پیش. این مقیاس نمی‌گوید ما بی‌اهمیتیم؛ نشان می‌دهد چه زنجیرهٔ درازی از ستاره‌ها و جانداران پیش از ما بوده تا امروز برسد.

۱۳٫۷۸۷ میلیارد سال، سن کیهان بنا بر سنجش ماهوارهٔ پلانک (۲۰۱۸)، روی ۳۶۵ روز سال هجری خورشیدی گسترده شده است: شش ماه نخست ۳۱ روزه، پنج ماه بعد ۳۰ روزه و اسفند ۲۹ روزه. پس هر ثانیهٔ کیهانی ۴۳۷ سال واقعی است و تاریخ و ساعت کیهانی و سال واقعی هر نقطه از همین نسبت ساده حساب می‌شود. نوار مثل نوشتهٔ فارسی از راست به چپ پیش می‌رود، مهبانگ در راست و امروز در چپ، و بزرگ‌نمایی از کل سال تا چهار هزارم ثانیه، یعنی کمتر از دو سال واقعی، پیوسته است. لغزنده و پخش یک سفرند: دقیقه‌های نخست و ثانیه‌های آخر در آن باز شده‌اند و ماه‌ها یکنواخت می‌گذرند.

عددهای کیهان در هر لحظه از مدل استاندارد کیهان‌شناسی می‌آیند: کیهانی تخت با ماده (معمولی و تاریک)، انرژی تاریک و تابش، با عددهای پلانک ۲۰۱۸ و ثابت هابل ۶۷٫۶۶. ضریب مقیاس از انتگرال معادلهٔ فریدمان به دست می‌آید: می‌گوید فاصلهٔ دو نقطهٔ دور از هم، مثلاً دو کهکشان که امروز از هم دورند، آن زمان چند بار کوتاه‌تر بود. این اندازهٔ خود کیهان نیست، چون کیهان شاید بی‌کران باشد. دمای تابش با ضریب مقیاس نسبت وارون دارد: امروز ۲٫۷۳ کلوین و هنگام رها شدن نور حدود سه هزار کلوین. این مدل سن کیهان را ۱۳٫۷۸۶ میلیارد سال می‌دهد، شتاب گرفتن انبساط را حدود ۶ میلیارد سال پیش (انتقال به سرخ ۰٫۶۴) و بیشتر شدن چگالی انرژی تاریک از ماده را حدود ۳٫۶ میلیارد سال پیش. در ثانیهٔ نخست، که فیزیکش هنوز کامل شناخته نیست، صفحه دما و فاصله را فقط با «بیش از» می‌گوید؛ و در چند دقیقهٔ پس از آن، که نابودی جفت‌های الکترون و پوزیترون دمای تابش را بالا می‌برد و این مدل ساده آن را نمی‌آورد، فقط با «حدود» و یک رقم.

تصویر کیهان نمادین است: مه داغ، تاریکی پس از آن، نخستین ستاره‌ها و حباب‌های گاز یونیده‌شان، کهکشان‌ها و راه شیری با ترتیب و زمان درست می‌آیند ولی شکل، شمار و اندازه‌شان نمایشی است؛ زمین کوچک کنار پنجره هم فقط چهرهٔ کلی هر دوران را دارد. زمان هر رویداد عددی است که امروز بیشتر دانشمندان می‌پذیرند و منبعش زیر همان رویداد آمده است؛ جایی که دانش بازه می‌دهد، مانند نخستین ستاره‌ها، میانهٔ بازه آمده و بازه در متن گفته شده. رویدادهای تاریخی از امسال شمرده می‌شوند و هر سال حدود دو هزارم ثانیه جابه‌جا می‌شوند. تقویم کیهانی را کارل سیگن پرآوازه کرد. زمان رخدادهای زمین‌شناسی، پیدایش حیات و نخستین ستاره‌ها تخمینی است؛ دقت نمایش ساعت به معنی دقت همان‌قدر زیاد تاریخ رخداد نیست. رابطهٔ دما و اندازه در نخستین ثانیه‌ها صرفاً نمایشی است: تغییر شمار ذرات نسبیتی و گرم‌شدن فوتون‌ها هنگام نابودی الکترون–پوزیترون در این مدل ثابتِ تابش لحاظ نشده است.