آزمایشگاهفصلها و طول روز
اگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
زمین را دور خورشید ببرید و طول روز و ارتفاع خورشید ظهر را در شهر خودتان ببینید. بعد محور را صاف کنید یا کجتر، و ببینید فصلها چه میشوند.
در حال بارگذاری صحنه…
خط نارنجی: بخشی از مدار روزانهٔ شهر شما که در روز است
- جا
- —
- روز
- —
- طول روز
- —
- طول شب
- —
- خورشید ظهر
- —
- میل خورشید
- —
چرا
فصلها از کجی محورند، نه از فاصله
محور زمین ۲۳٫۴ درجه کج است و در تمام سال به یک سو میماند، رو به نزدیکی ستارهٔ قطبی. پس در یک نیمهٔ مدار، نیمکرهٔ شمالی رو به خورشید است: روزها بلندترند و خورشید ظهر بالاتر میآید و نورش راستتر به زمین میتابد. شش ماه بعد همین نیمکره رو به دیگر سو است و زمستان میشود. خط نارنجی روی زمین مداری است که شهر شما در یک شبانهروز میپیماید؛ هر چه بیشترش در روشنایی باشد، روز بلندتر است.
فاصلهٔ زمین از خورشید هم کمی عوض میشود، ولی اثرش کوچک است و تازه برعکس: زمین حدود ۱۳ دی در نزدیکترین فاصله است، وسط زمستان ما. کجی را صفر کنید: روز و شب هندسی تقریباً همهجا دوازده ساعت میشود؛ طول روزِ این مدل با شکست نور و اندازهٔ قرص خورشید کمی بیشتر است و فصلی نمیماند. همین نزدیکی زمستانی هم دلیل است که شش ماه اول سال خورشیدی ۳۱ روزهاند: زمین در تابستان دورتر و آهستهتر است و بهار و تابستان چند روز درازترند.
زندهتقویم آسمان
آغاز فصلهای بعدی
هر کدام را بزنید تا صحنه همان روز را نشان دهد.
روش
این صحنه چطور کار میکند
در این صحنه روز سال از ۱ فروردین، یعنی تقریباً اعتدال بهاری، شمرده میشود و جای زمین روی مدارش از طول خورشید درمیآید. این طول از حرکت میانگین زمین و تصحیح بیضی بودن مدار (معادلهٔ مرکز) حساب میشود، پس بهار و تابستان درست کمی بلندتر از پاییز و زمستان درمیآیند. میل خورشید، یعنی عرضی که ظهر خورشید درست بالای سر آن است، از ضرب سینوس کجی محور در سینوس همین طول به دست میآید؛ با کجی ۲۳٫۴۴ درجه میل خورشید میان ۲۳٫۴۴ درجهٔ جنوبی و شمالی میرود.
طول روز از رابطهٔ هندسی طلوع و غروب به دست میآید، با لبهٔ بالایی قرص خورشید و خمش نور در هوا (منفی ۰٫۸۳۳ درجه)، همان قراردادی که سالنامهها دارند. برای همین در اول فروردین روز کمی بیش از ۱۲ ساعت درمیآید؛ در تهران حدود ۸ دقیقه. گرگومیش جزو روز حساب نمیشود. مدل چرخش کند محور زمین در هزاران سال و ساعت رسمی کشور را وارد نمیکند؛ طول روز معمولاً در حد چند دقیقه درست است. روز سیصدوشصتوششم برای ۳۰ اسفند سال کبیسه قابل انتخاب است؛ نمودار مداری سالی نمونه با دورهٔ میانگین است، نه محاسبهٔ دقیق یک سال معین. نزدیک قطبها و مرز روز/شب قطبی خطای زمانی میتواند بیشتر از چند دقیقه باشد.
کجی محور را با «بیکجی» صفر کنید: منحنی طول روز صاف و نزدیک ۱۲ ساعت میشود. حالا کجی را با لغزنده به ۶۰ درجه برسانید: فصلها تند میشوند و تهران نزدیک انقلاب تابستانی شبانهروز روشن، و نزدیک انقلاب زمستانی بیطلوع میماند. «عرض جغرافیایی» را روی ۰ بگذارید تا طول روز تمام سال تقریباً ثابت بماند، یا روی ۸۰ تا چند ماه روز و چند ماه شب پیوسته ببینید. دکمهٔ شهر شما را بزنید تا عرض شهر دیگری را بگیرید.
پرسشهای رایج
بلندترین روز سال چه روزی است و چقدر طول میکشد؟
در نیمکرهٔ شمالی بلندترین روز سال روز انقلاب تابستانی، حدود ۳۱ خرداد یا ۱ تیر، است؛ روزی که خورشید شمالیترین جایش را دارد. در تهران طول روز آن حدود ۱۴ ساعت و ۳۵ دقیقه است. کوتاهترین روز، یلدا، حدود ۳۰ آذر یا ۱ دی است و در تهران حدود ۹ ساعت و ۴۵ دقیقه. در استوا طول روز تمام سال نزدیک ۱۲ ساعت میماند.
اگر فصلها از کجی محورند، چرا در تیر که زمین از خورشید دورتر است هوا گرمتر است؟
زمین حدود ۱۳ تیر در دورترین نقطهٔ مدارش از خورشید است، نزدیک ۱۵۲ میلیون کیلومتر، و حدود ۱۳ دی در نزدیکترین، نزدیک ۱۴۷ میلیون؛ تفاوتشان کمتر از ۳٫۵ درصد است. در برابر، کجی محور در تابستان نیمکرهٔ شمالی روزها را بلندتر میکند و خورشید را بالاتر میآورد، و اثرش بسیار بزرگتر است. دلیل دیگر این است که وقتی در شمال تابستان است، در نیمکرهٔ جنوبی زمستان است.
اگر محور زمین کج نبود چه میشد؟
فصلهایی که میشناسیم نبودند. خورشید در تمام سال بالای سر استوا میماند و در هر عرض جغرافیایی همهٔ روزهای سال تقریباً مثل هم بودند، با روز و شبی نزدیک ۱۲ ساعت. تنها تغییر کوچکی از بیضی بودن مدار میماند. استوا گرم و قطبها سرد میماندند و مناطق قطبی هرگز روز یا شب ششماهه نداشتند؛ خورشید همیشه روی افقشان میماند.
چرا در قطب شمال شش ماه روز و شش ماه شب است؟
چون محور زمین کج است. از اعتدال بهاری تا اعتدال پاییزی، یعنی حدود شش ماه، قطب شمال رو به خورشید است و خورشید از افق آنجا پایین نمیرود؛ شش ماه بعد پشت به خورشید است. بهخاطر خمش نور در هوا، روز قطبی کمی بیش از شش ماه طول میکشد. در دایرهٔ قطبی، به عرض حدود ۶۶٫۶ درجه، سالی دستکم یک روز خورشید غروب نمیکند و یک روز طلوع نمیکند؛ هرچه به قطب نزدیکتر شوید، این دوره درازتر میشود.
آیا در اول فروردین طول روز و شب دقیقاً برابر است؟
تقریباً، ولی نه دقیقاً. طلوع و غروب را از لبهٔ بالایی خورشید میشمارند و هوا نور را خم میکند، پس خورشید را کمی زودتر نشان میدهد و دیرتر ناپدید میکند. نتیجه این است که در تهران روزِ اعتدال حدود ۸ دقیقه از ۱۲ ساعت بلندتر است. روزی که روز و شب برابر میشوند در این عرض سه تا چهار روز پیش از اول فروردین است.
ارتفاع خورشید در ظهر چقدر است و چطور حساب میشود؟
ارتفاع خورشید در ظهر محلی برابر است با ۹۰ درجه منهای فاصلهٔ عرض جغرافیایی شما از میل خورشید. در تهران، با عرض ۳۵٫۷ درجه، ظهر انقلاب تابستانی حدود ۷۷٫۷ درجه، ظهر اعتدال حدود ۵۴٫۳ درجه و ظهر انقلاب زمستانی حدود ۳۰٫۹ درجه است. هرچه ارتفاع کمتر باشد، همان نور روی سطح بزرگتری پخش میشود و گرمای کمتری به هر متر مربع میرسد.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- جعبهٔ گرانشچرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- منظومهٔ شمسی سهبعدیسیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
- فاز ماه و گرفتچرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- شکار سیارههای فراخورشیدیاز هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- سفر نزدیک سرعت نوراگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟
فلکبین
در گوشههای دیگر فلکبین
رؤیای علمی · داستان و تصویر خیالیکداممان برگشته بود؟از سفر برگشت. خودش در را باز کرد. دستگاه انتقال، مسافر را آنطرف ساخته بود؛ اما اینبار نسخهٔ مبدأ پاک نشده بود. هر دو رمز خانه را…
دانشمندان ایرانی · مهندسی شیمی و سطح مواد در مقیاس نانودرسا پرویزدر سپتامبر ۲۰۲۶، دانشگاه از دریافت حمایت پژوهشی CAREER بنیاد ملی علوم آمریکا برای پروژهٔ او خبر داد: بررسی اینکه چرا الکترونها در…
آسمانخورشید امروز
جاندار شگفتکوزهٔ شیطاناین قارچ به شکل جامی تیره روی چوب مرده پدیدار میشود. اما در مرحلهٔ دیگری از زندگیاش میتواند بلوط و چند درخت پهنبرگ دیگر را بیم…