آزمایشگاهسفر نزدیک سرعت نور
اگر نزدیک سرعت نور سفر کنید، آسمان چه شکلی میشود و ساعتتان چقدر کند میرود؟
با سفینهای که با شتاب ثابت تا نزدیک سرعت نور تند میشود، آسمان واقعی را از پنجرهاش ببینید: ستارهها جلوی شما جمع میشوند و رنگشان عوض میشود. سفر به نزدیکترین ستارهها و مرکز کهکشان را حساب کنید و ببینید در زمین چقدر زمان گذشته است.
در حال بارگذاری آسمان…
بکشید تا به اطراف نگاه کنید · روی ستاره بزنید · دایرهٔ نارنجی: مقصد، رو به جلوی سفینه
- سرعت
- —
- ضریب لورنتس γ
- —
- دوپلر روبهرو
- —
- نیمی از آسمان
- —
- سفر با شتاب ۱g (نیمه شتاب، نیمه ترمز)
- —
- ستارهٔ برگزیده: در سکون ← در سفینه
- —
لغزنده بر پایهٔ «تندی» (rapidity) است، نه خود سرعت: با شتاب ثابت ۱g هر گام برابرِ آن زمان برابری در سفینه میبرد، و نزدیک c هر رقم ۹ تازه گامی تقریباً هماندازه است.
چرا
نور هم مثل باران از روبهرو میآید
در باران بیباد، اگر بدوید، قطرهها از روبهرو به صورتتان میخورند. نور ستارهها هم برای سفینهای که تند میرود همینطور است: هر چه سرعت بیشتر، نور ستارهها کجتر از جلو میرسد و ستارهها جلوی سفینه جمع میشوند. این «ابیراهی» است. ستارهای که در سکون درست کنار شما بود، با سرعت β در زاویهٔ acos β از جلو دیده میشود: در ۰٫۹ سرعت نور حدود ۲۶ درجه و در ۰٫۹۹ فقط ۸ درجه. نیمی از همهٔ ستارههای آسمان در همین دایرهٔ کوچک جلو جا میگیرند و پشت سر کمستاره و تاریک میشود. این خطای دید نیست: دوربینی در سفینه هم همین را ثبت میکند.
نور ستارههای جلو با فشردهتر شدن موجهایش آبیتر و پرانرژیتر میرسد و نور پشت سر سرختر و کمجانتر: «دوپلر نسبیتی». نور هر ستاره را تقریباً نور یک جسم سیاه بگیرید؛ با ضریب دوپلر D، رنگش همان رنگ جسم سیاهی است که D برابر داغتر باشد. زمان هم برای دو طرف یکسان نمیگذرد: از دید زمین ساعت سفینه γ برابر کندتر میرود، و از دید سرنشینها راه پیش رو γ برابر کوتاهتر شده است. برای همین سفری به مرکز کهکشان که در زمین نزدیک ۲۷ هزار سال طول میکشد، برای سرنشینها حدود ۲۰ سال است؛ و اگر برگردند، در زمین بیش از ۵۳ هزار سال گذشته است.
سفر با شتاب ۱g
چقدر طول میکشد؟
سفینهای که همیشه شتاب یک g دارد (هموزن بودن روی زمین)، نیمهٔ راه تند میشود و نیمهٔ دیگر ترمز میکند. سوخت چنین سفری را فیزیک امروز ندارد؛ این جدول فقط زمان را میگوید.
| مقصد | فاصلهسال نوری | در سفینه | در زمین | بیشینهٔ سرعت |
|---|---|---|---|---|
| پروکسیما قنطورسنزدیکترین ستاره به خورشید | ۴٫۲۵ | ۳٫۵ سال | ۵٫۹ سال | ۰٫۹۵c |
| رجلقنطورسنزدیکترین ستارهٔ دیدنی با چشم | ۴٫۳۴ | ۳٫۶ سال | ۶٫۰ سال | ۰٫۹۵c |
| شباهنگدرخشانترین ستارهٔ آسمان شب | ۸٫۶ | ۴٫۶ سال | ۱۰ سال | ۰٫۹۸۳c |
| نسر واقعستارهٔ درخشان تابستان | ۲۵ | ۶٫۴ سال | ۲۷ سال | ۰٫۹۹۷۴c |
| خوشهٔ پروینخوشهٔ باز، در صورت فلکی ثور | ۴۴۴ | ۱۲ سال | ۴۴۶ سال | ۰٫۹۹۹۹۹۱c |
| ابطالجوزاابرغول سرخ شکارچی، فاصله حدودی | ۵۵۰ | ۱۲ سال | ۵۵۲ سال | ۰٫۹۹۹۹۹۴c |
| مرکز کهکشان راه شیریسیاهچالهٔ کمان A* | ۲۶٬۶۷۰ | ۲۰ سال | ۲۶٬۶۷۲ سال | تقریباً c۷۹۱ میلیمتر بر ثانیه کندتر از نور |
| ابر ماژلانی بزرگکهکشان همدم راه شیری | ۱۶۰٬۰۰۰ | ۲۳ سال | ۱۶۰٬۰۰۲ سال | تقریباً c۲۲ میلیمتر بر ثانیه کندتر از نور |
| کهکشان آندرومدانزدیکترین کهکشان بزرگ | ۲٫۵ میلیون | ۲۹ سال | ۲٫۵ میلیون سال | تقریباً c۰٫۰۹ میلیمتر بر ثانیه کندتر از نور |
زمان سفینه τ = ۲ (c/a) arccosh(۱ + a d / ۲c²)، زمان زمین t = ۲ (c/a) sinh(a τ / ۲c)، با a = ۹٫۸۰۶۶۵ متر بر مجذور ثانیه؛ «زمین» یعنی ساعتهای زمین و مقصد، که اینجا نسبت به هم ساکن گرفته شدهاند. برای رفت و برگشت، هر دو ستون را دو برابر کنید.
روش
این صحنه چطور کار میکند
ستارههای صحنه همان کاتالوگ آسماننمای فلکبیناند: حدود نه هزار ستارهٔ دیدنی با چشم تا قدر ۶٫۵ از ماهوارهٔ هیپارکوس، و پس از آن ستارههای کمنورتر تا قدر ۸ که فقط وقتی دیده میشوند که حرکت سفینه روشنشان کند یا بزرگنمایی کنید. سفینه از کنار خورشید راه میافتد و دماغهاش رو به مقصد است. برای سرعت β (نسبت سرعت به سرعت نور)، ستارهای که در سکون با زاویهٔ θ از جلو دیده میشد، از سفینه با زاویهٔ θ' دیده میشود که cos θ' = (cos θ + β) / (1 + β cos θ). این ابیراهی نسبیتی است و همهٔ آسمان را به سوی جلو میکشد: ستارهای که درست کنار سفینه بود، به زاویهٔ acos β از جلو میرود. هیچکدام از اینها خطای دید نیست: دوربینی در سفینه هم همین آسمان را ثبت میکند.
رنگ و درخشش از دوپلر نسبیتی است: نور ستارهای که در سکون در زاویهٔ θ بود با ضریب D = γ(1 + β cos θ) به سفینه میرسد، که γ = 1/√(1 − β²) است؛ درست روبهرو D = √((1+β)/(1−β)) و درست پشت سر وارون آن. دمای هر ستاره از رنگ B−V آن در کاتالوگ به دست میآید و نورش نور جسم سیاه فرض میشود؛ جسم سیاهی که از پشت ضریب D دیده شود، جسم سیاهی با دمای D برابر است، پس رنگ صحنه رنگ همین دمای تازه است، از راه منحنی پلانک و حساسیت چشم (CIE 1931). شار کل نور هر ستاره D² برابر میشود، چون فوتونها هم D برابر پرشمارتر و هم D برابر پرانرژیتر میرسند؛ D⁴ که در کتابها میآید درخشش سطحی یک تکهٔ آسمان است، چون ستارههای آن تکه هم در زاویهای D² برابر کوچکتر فشرده شدهاند. حالت «آنچه چشم میبیند» فقط سهم نور دیدنی را میشمارد: ستارهٔ سرخ روبهرو بسیار روشن میشود، ولی ستارهٔ داغ کمکم کمنور میشود، چون نورش به فرابنفش میرود. هیچ ستارهای درشتتر از قدر منفی ۴ کشیده نمیشود.
سفر با شتاب ثابت یک g است، همان شتابی که سرنشینها حس میکنند و روی زمین وزنشان را میسازد؛ نیمهٔ راه تند میشود و نیمهٔ دیگر ترمز میکند. با A = c/g، حدود ۰٫۹۷ سال (و c²/g حدود ۰٫۹۷ سال نوری)، سفر به فاصلهٔ d در سفینه τ = 2A arccosh(1 + d/2A) طول میکشد و در زمین t = 2A sinh(τ/2A)؛ «زمان زمین» زمانی است که ساعتهای زمین و مقصد نشان میدهند، که اینجا نسبت به هم ساکن گرفته شدهاند. در صحنه ساعت سفینه یکنواخت جلو میرود و کل سفر حدود نیم دقیقه است. سادهسازیها: جای سفینه میان ستارهها عوض نمیشود، پس ستارههای نزدیک در راه جابهجا نمیشوند و فقط خود مقصد با نزدیک شدن پرنورتر میشود؛ ستارهها جسم سیاهاند؛ کاتالوگ در قدر ۸ تمام میشود، پس ستارههای کمنورتری که سفینهٔ تند روشنشان میکند در صحنه نیستند؛ و درخشش راه شیری کشیده نشده است. تابش زمینهٔ کیهانی (۲٫۷۲۵ کلوین) هم با همان ضریب دوپلر داغ میشود؛ وقتی جلوی سفینه از حدود ۸۰۰ کلوین، آستانهٔ سرخی دیدنی جسم داغ، بگذرد، به شکل هالهای سرخ تا سفید دور دماغه کشیده میشود. سفر ۱g با شتاب ویژهٔ ثابت در چارچوب سفینه حساب میشود؛ نیمهٔ مسیر شتاب و نیمهٔ دیگر ترمز است. فاصلهها در چارچوب زمین ثابت فرض شدهاند؛ حرکت مقصد، گرانش و انبساط کیهان در این سفر ایدهآل لحاظ نمیشوند. زمان نشاندادهشده برای رسیدن، با زمان دریافت خبر رسیدن روی زمین یکسان نیست.
پرسشهای رایج
آیا سفینه میتواند به سرعت نور برسد؟
نه. هر چه سرعت به سرعت نور نزدیکتر شود، انرژی لازم برای تندتر شدن بیشتر میشود و برای رسیدن به خود سرعت نور بینهایت میشود. سفینهای که با یک g شتاب میگیرد، پس از یک سال در سفینه به حدود ۰٫۷۷ سرعت نور، پس از دو سال به ۰٫۹۷ و پس از سه سال به ۰٫۹۹۶ میرسد؛ هر رقم ۹ تازه شتاب بیشتری میخواهد و سرعت هرگز به خود c نمیرسد.
اتساع زمان یعنی چه و واقعاً اتفاق میافتد؟
ساعتی که نسبت به شما تند حرکت میکند، از دید شما γ برابر کندتر کار میکند؛ و از دید آن ساعت، ساعت شما کند است. سرنشین سفینه همان کوتاهیِ سفر را از راه دیگری میبیند: برای او فاصلهٔ زمین تا مقصد γ برابر کوتاهتر شده است (انقباض طول). این اثر بارها اندازهگیری شده است: ذرههای میون که پرتوهای کیهانی در بالای جو میسازند عمرشان کوتاهتر از آن است که به زمین برسند، ولی چون نزدیک سرعت نور میآیند، زمانشان کند میگذرد و به سطح زمین میرسند. ساعتهای ماهوارههای GPS هم باید برای همین اثر (و اثر گرانش) اصلاح شوند، وگرنه مکانیابی روزی چند کیلومتر خطا میکرد.
اگر به سفری بیستساله تا مرکز کهکشان برویم و برگردیم، در زمین چه گذشته است؟
سفر یکطرفه با شتاب یک g تا مرکز راه شیری، حدود ۲۶٬۷۰۰ سال نوری، در سفینه حدود ۲۰ سال طول میکشد و در زمین حدود ۲۶٬۷۰۰ سال. برای رفت و برگشت، سرنشینها حدود ۴۰ سال پیرتر میشوند ولی در زمین بیش از ۵۳ هزار سال گذشته است. این همان «پارادوکس دوقلوها» است که پارادوکس نیست: دو دوقلو همارز نیستند، چون فقط مسافر شتاب میگیرد، دور میزند و چارچوب لخت خود را عوض میکند. دوقلوی زمین در همهٔ راه در یک چارچوب لخت میماند، و حساب هر دو چارچوب یک جواب میدهد: مسافر کمتر پیر شده است.
چرا آسمان پشت سفینه تاریک میشود؟
دو دلیل دارد. ابیراهی نور ستارهها را به سوی جلو میکشد، پس پشت سر ستارهٔ کمتری میماند؛ و نور همان چند ستاره هم با دوپلر به سرخ و فروسرخ میرود و شمار فوتونهایی که میرسد کمتر میشود. در سرعت ۰٫۹۹ نور، نیمی از همهٔ ستارههای آسمان در دایرهای به شعاع حدود ۸ درجه جلوی سفینه جمع شدهاند.
رنگینکمانی از ستارهها جلوی سفینه دیده میشود؟
در داستانها گاهی «کمان ستارهای» رنگارنگی دور دماغهٔ سفینه میکشند، ولی حساب درست آن را نشان نمیدهد. رنگ هر ستاره با ضریب دوپلر خودش عوض میشود: جلو آبیتر، پشت سرختر، و روی یک دایره (در صحنه، دایرهٔ «رنگ بیتغییر») همان رنگ همیشگی. در سرعتهای بسیار بالا نور بیشتر ستارههای جلو به فرابنفش و پرتو ایکس میرود و برای چشم کمنورتر میشود؛ و در سرعتهایی بسیار نزدیک به نور، مثل میانهٔ سفر به مرکز کهکشان، تابش زمینهٔ کیهانی جلو چنان داغ میشود که خودش هالهای درخشان میشود.
چرا سفر با یک g؟ چنین سفینهای ساختنی است؟
شتاب یک g برای سرنشینها همان وزن عادی روی زمین را میسازد، پس سفری طولانی با آن آسوده است، و حساب سفر هم با آن ساده و تمیز میشود. ولی ساختنش با فیزیک امروز ممکن نیست: حتی موشکی که سوختش ماده و پادماده باشد و همهٔ جرمش به نور تبدیل شود، برای سفر به مرکز کهکشان با ترمز در مقصد باید صدها میلیون برابر بار مفیدش سوخت ببرد. این آزمایشگاه فقط زمان و منظره را نشان میدهد، نه راه ساختن سفینه را.
آزمایشگاه
آزمایشگاههای دیگر
- آزمایشگاه انحنای زمینچقدر از یک چیز دور پشت انحنای زمین پنهان میشود؟
- گرفتهاخورشیدگرفتگی بعدی کی از شهر من دیده میشود؟
- اطلس صورتهای فلکیاین ستارهها کدام صورت فلکیاند و امشب کی پیدایشان کنم؟
- آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟
- ماهوارههاالان چه ماهوارههایی بالای سر ایراناند؟
- تلسکوپامشب در چشمی تلسکوپ چه میبینم؟
- جعبهٔ گرانشچرا مدار سیاره بیضی است و چطور به مریخ برویم؟
- وزن و سن روی سیارههاوزن و سن من روی مریخ و سیارههای دیگر چقدر است؟
- رنگ ستارهها و طیف نورچرا ستارهها رنگهای مختلف دارند؟
- بزرگی کیهانکیهان چقدر بزرگ است؟
- سایهٔ خورشیدسایهٔ یک چوب امروز در شهر من چطور میچرخد؟
- لحظهٔ تحویل سالچرا لحظهٔ تحویل سال هر سال حدود شش ساعت جابهجا میشود؟
- منظومهٔ شمسی سهبعدیسیارهها امروز، یا هر روز دیگر، دقیقاً کجای مدارشان هستند؟
- فاز ماه و گرفتچرا ماه شکلش عوض میشود و چرا هر ماه گرفت نداریم؟
- فصلها و طول روزاگر محور زمین کج نبود، تابستان و زمستان داشتیم؟
- مدار ماهوارهایستگاه فضایی چرا هر ۹۰ دقیقه یک بار دور زمین میچرخد؟
- انرژی و موج زلزلهیک واحد بزرگی بیشتر، چند برابر انرژی است و موج کی به شهر شما میرسد؟
- منظومهسازاگر خودتان یک منظومه بسازید، سیارههایش در مدار میمانند یا پرت میشوند؟
- برخورد کهکشانهاوقتی دو کهکشان به هم میخورند، ستارههایشان چه میشوند؟
- مادهٔ تاریکچرا ستارههای لبهٔ کهکشان آنقدر تند میچرخند؟
- زندگی یک ستارهستارهای با جرم دلخواه شما چطور به دنیا میآید، چقدر میماند و چطور میمیرد؟
- شکار سیارههای فراخورشیدیاز هزاران سال نوری دورتر چطور میفهمیم دور یک ستاره سیارهای میچرخد؟
- کارآگاه طیفاز نور یک ستاره چطور میفهمیم از چه ساخته شده و به کدام سو میرود؟
- انبساط کیهاناگر همهٔ کهکشانها از ما دور میشوند، یعنی ما در مرکز کیهانیم؟
- تقویم کیهانیاگر عمر کیهان یک سال بود، انسان چند دقیقه پیش آمد؟
- سیاهچالهکنار یک سیاهچاله نور و زمان چه میشوند؟
- امواج گرانشیوقتی دو سیاهچاله به هم میرسند، فضا-زمان چطور میلرزد و اگر موجش را به صدا درآوریم چه میشنویم؟
- خاستگاه عنصرهاطلای انگشتر و آهن خون شما در کدام ستاره ساخته شده است؟