گردباد Tornado

گردباد (تورنادو) ستونی باریک از هوای چرخان است که پایین آن به زمین و بالایش به یک ابر توفانی، معمولاً کومولونیمبوس، وصل است. باد درون آن بسیار تند است. عرض بیشتر گردبادها از چند ده متر تا چند صد متر است و معمولاً چند دقیقه بیشتر دوام نمی‌آورند، اما بعضی از آن‌ها ده‌ها دقیقه زنده می‌مانند و ده‌ها کیلومتر راه می‌پیمایند.

نام گردباد را وقتی به کار می‌بریم که چرخش هوا واقعاً به سطح زمین یا آب رسیده باشد؛ قیف ابریِ آویزانی که به زمین نرسیده باشد گردباد نیست.

گردباد چگونه شکل می‌گیرد؟

گردباد بیشتر از دل ابرهای توفانی عظیمی به نام ابرسلول (سوپرسل) زاده می‌شود. وقتی هوای گرم و مرطوب نزدیک زمین زیر هوای سرد و خشک بالاتر قرار بگیرد و باد با ارتفاع جهت یا سرعتش را عوض کند، یک ستون افقیِ چرخان در هوا پدید می‌آید. جریان صعودی قوی توفان این ستون را به حالت قائم درمی‌آورد و چرخش به‌تدریج تنگ‌تر و تندتر می‌شود، درست مثل اسکیت‌بازی که بازوانش را جمع می‌کند.

گردبادها را چگونه می‌سنجند؟

شدت گردباد را با مقیاس فوجیتای بهبودیافته (EF) از صفر تا پنج و بر پایهٔ خسارتی که به ساختمان‌ها و درخت‌ها می‌زند رتبه‌بندی می‌کنند. در پایین مقیاس، سرعت باد حدود ۱۱۰ تا ۱۷۰ کیلومتر بر ساعت است و بیشتر شاخه‌ها می‌شکنند. در رتبهٔ EF5 باد از حدود ۳۲۰ کیلومتر بر ساعت بالاتر می‌رود و خانه‌های محکم را از جا می‌کند. بیشتر گردبادها ضعیف‌اند و تنها شمار اندکی به رده‌های بالا می‌رسند.

گردبادها کجا بیشتر رخ می‌دهند؟

بیشترین گردبادهای جهان در دشت‌های مرکزی آمریکای شمالی رخ می‌دهد، جایی که هوای گرم و مرطوب خلیج مکزیک به هوای خشک و سردتر کوهستان‌ها می‌رسد. گردباد در اروپا، آسیا، آفریقای جنوبی و استرالیا هم دیده می‌شود. نمونهٔ دریاییِ آن را گردباد آبی می‌نامند. در ایران گردبادهای پرقدرت نادرند، ولی گاه نمونه‌های کوچک‌تر در نوار ساحلی شمال و نواحی جنوبی گزارش می‌شود. گردباد را باید از طوفان حاره‌ای جدا کرد: آن یکی صدها کیلومتر پهنا دارد و روزها دوام می‌آورد.

پرسش‌های رایج

### در گردباد چه کار باید کرد؟
هشدار گردباد را جدی بگیرید و به پایین‌ترین طبقهٔ ساختمان و اتاقی دور از پنجره پناه ببرید. ماندن در خودرو یا خانهٔ متحرک امن نیست.

### گردباد با طوفان حاره‌ای چه فرقی دارد؟
گردباد ستونی کوچک و کوتاه‌عمر است که از یک ابر توفانی می‌آید، اما طوفان حاره‌ای سامانه‌ای بزرگ بر فراز اقیانوس است که از گرمای آب تغذیه می‌شود. باد گردباد در یک نقطه می‌تواند شدیدتر باشد، ولی گسترهٔ ویرانی طوفان حاره‌ای بسیار بیشتر است.

### آیا گردباد را می‌توان پیش‌بینی کرد؟
پیش‌بینی دقیقِ مکان و زمان یک گردباد ممکن نیست، ولی هواشناسان شرایط مناسب برای تشکیل آن را از چند ساعت پیش اعلام می‌کنند. وقتی چرخش در رادار دیده شود، هشدار دقایقی تا نیم‌ساعت پیش از رسیدن صادر می‌شود.

### قوی‌ترین گردباد چقدر باد دارد؟
ثبت مستقیم باد در هستهٔ گردباد دشوار است. نزدیک‌ترین اندازه‌گیری‌ها با رادار متحرک، در گردباد اوکلاهما در سال ۱۹۹۹، بادهایی حدود ۴۸۰ کیلومتر بر ساعت را نشان داد.