واژهنامه · فیزیک
هستهزایی همگن homogeneous nucleation
هستهزایی همگن آغاز شدن یک فاز تازه، مثل قطره در بخار یا بلور یخ در آب، درون مادهای کاملاً یکدست است که بی کمک ذرهٔ خارجی یا سطح دیواره رخ میدهد.
هر گذار فاز، از یخ زدن آب تا میعان بخار، با جوانهای کوچک شروع میشود. جوانهٔ تازه سطحی دارد که ساختنش انرژی میخواهد، پس جوانههای خیلی ریز معمولاً دوباره از هم میپاشند. فقط وقتی ماده خیلی از نقطهٔ گذار فازش گذشته باشد، جوانهای به اندازهٔ کافی بزرگ بهطور تصادفی شکل میگیرد و رشد میکند؛ این همان هستهزایی همگن است.
برای همین قطرههای بسیار ریز آب خالص تا حدود منفی ۳۸ درجهٔ سلسیوس مایع میمانند. در طبیعت تقریباً همیشه راه آسانتر برنده است: هستهزایی ناهمگن روی ذرهٔ غبار، خراش ظرف یا ناخالصی. قطرههای ابر، در آسمان ایران و هر جای دیگر، روی ذرههای ریز معلق در هوا مثل گرد و غبار و نمک دریا شکل میگیرند، و حبابهای نوشابه از خراشهای دیوارهٔ لیوان بالا میآیند.
با هستهزایی ناهمگن اشتباه نگیرید؛ آن روی سطحی آماده رخ میدهد و فراسردی یا فراسیرشدگی بسیار کمتری لازم دارد. «هسته» در این نام هم هیچ ربطی به هستهٔ اتم و انرژی هستهای ندارد و فقط به معنای جوانهٔ نخستین است.
پرسشهای رایج
چرا آب خالص زیر صفر درجه یخ نمیزند؟
آب خالص زیر صفر درجهٔ سلسیوس گاهی مایع میماند، چون نخستین بلور یخ باید جایی شروع شود. در آب معمولی ناخالصیها و دیوارهٔ ظرف این جوانه را آسان میسازند، ولی در آب بسیار خالص و ظرف صاف باید هستهزایی همگن رخ دهد که سرمای بسیار بیشتری میخواهد. قطرههای بسیار ریز آب خالص تا حدود منفی ۳۸ درجهٔ سلسیوس مایع میمانند؛ به چنین آبی «فراسرد» میگویند.
فرق هستهزایی همگن و ناهمگن چیست؟
هستهزایی همگن درون خود ماده و بی هیچ کمکی رخ میدهد و فقط وقتی ممکن است که ماده خیلی از نقطهٔ گذار فازش گذشته باشد. هستهزایی ناهمگن روی یک سطح آماده، مثل ذرهٔ غبار، حباب هوا یا دیوارهٔ ظرف، رخ میدهد و بسیار آسانتر است. بیشتر یخ زدنها، جوشیدنها و ابرهای طبیعت با هستهزایی ناهمگن آغاز میشوند.
چرا ابرها بی ذرههای معلق هوا شکل نمیگیرند؟
قطرهٔ ابر بی ذرهٔ معلق شکل نمیگیرد، چون هستهزایی همگن قطره از بخار آب هوایی چند برابر فراتر از حد اشباع میخواهد، ولی هوای واقعی تقریباً هیچوقت بیش از حدود یک درصد از حد اشباع بالاتر نمیرود. پس بخار آب روی ذرههای ریزی مثل نمک دریا، گرد و غبار و دود مینشیند. هر لیتر هوا معمولاً از صد هزار تا چند میلیون ذره دارد که میتوانند هستهٔ قطره شوند.
نامهای دیگر و املا
شکل درست نوشتن در فلکبین: هستهزایی همگن.
- هستهبندی همگن رایجرایج در مواد و متالورژی
- جوانهزنی همگن رایجگونهٔ دیگر







