کوارتز Quartz
کوارتز کانیای از سیلیسیم و اکسیژن (SiO₂) است و بعد از فلدسپار فراوانترین کانی پوستهٔ زمین؛ سختی آن ۷ است و در ماسه، گرانیت و بسیاری از سنگها یافت میشود.
نامهای دیگر: سیلیس، بلور

کوارتز یکی از رایجترین کانیهای سطح زمین است. ترکیب شیمیایی آن دیاکسید سیلیسیم (SiO₂) است، یعنی نسبت شمار اتمهای اکسیژن به سیلیسیم دو به یک است. در ساختار بلوری، هر سیلیسیم با چهار اکسیژن در یک چهاروجهی پیوند دارد و هر اکسیژن میان دو چهاروجهی مشترک است. دانههای ماسهٔ ساحل و صحرا بیشتر کوارتزند.
کوارتز چه ویژگیهایی دارد؟
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| ترکیب | SiO₂ |
| سختی (موس) | ۷ |
| چگالی | حدود ۲٫۶۵ گرم بر سانتیمتر مکعب |
| شکل بلور | منشور ششوجهی با نوک هرمی |
| شکستگی | صدفی، بدون رخ مشخص |
کوارتز در برابر هوازدگی و مواد شیمیایی بسیار مقاوم است. به همین دلیل وقتی سنگهای دیگر فرسوده میشوند، کوارتز باقی میماند و در رودها و ساحلها انباشته میشود.
گونههای کوارتز
کوارتز بسته به ناخالصی و ساختار گونههای رنگین دارد:
- کوارتز بیرنگ یا بلور کوهی.
- آمتیست: بنفش، بهسبب مقدار ناچیز آهن.
- سیترین: زرد تا نارنجی.
- کوارتز دودی: قهوهای تا سیاه.
- کوارتز صورتی و کوارتز شیری.
- گونههای ریزبلور مانند عقیق، یشب (ژاسپر) و سنگ آتش (چرت) که در گذشته از آنها ابزار میساختند.
چرا کوارتز در ساعتها و الکترونیک کاربرد دارد؟
کوارتز خاصیت پیزوالکتریک دارد: وقتی فشرده یا کشیده شود ولتاژ الکتریکی تولید میکند و در برابر ولتاژ، میلرزد. بلور کوارتز در میدان الکتریکی با بسامدی بسیار پایدار نوسان میکند و برای همین «ساعت کوارتز» دقیق است. ساعتهای مچی ارزان، رایانهها و تلفنهای همراه از نوسانساز کوارتز بهره میبرند. بلور کوارتز را اکنون بیشتر به شکل مصنوعی میسازند.
کوارتز در سنگها
کوارتز در سنگهای آذرین روشن مانند گرانیت، در ماسهسنگهای رسوبی و در سنگهای دگرگونی مانند کوارتزیت فراوان است. ماسهٔ کوارتزی را برای ساختن شیشه، فایبرگلاس و تراشهٔ سیلیکونی به کار میبرند.
پرسشهای رایج
کوارتز چه نوع سنگی است؟
کوارتز سنگ نیست، یک کانی است. سنگهایی مثل ماسهسنگ و گرانیت از کوارتز و کانیهای دیگر ساخته شدهاند.
فرق کوارتز با الماس چیست؟
کوارتز از سیلیسیم و اکسیژن ساخته شده و سختی ۷ دارد، اما الماس از کربن خالص است و سختی ۱۰ دارد. کوارتز هم بسیار ارزانتر است.
چرا ساعتها کوارتز دارند؟
چون بلور کوارتز با تحریک الکتریکی با بسامد بسیار پایدار میلرزد و میتوان با شمردن لرزشها زمان را دقیق اندازه گرفت.
آمتیست چیست؟
آمتیست گونهٔ بنفش کوارتز است که رنگش از ناخالصیهای آهن و پرتوگیری طبیعی میآید.
منابع
- Geology — rocks and minerals: Quartz · University of Auckland
- Silicate mineral structures · The Open University
آخرین بازبینی:
اخبار نجوم
در خبرها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
در چنین روزی
در تاریخ علم
در همان خبرها
مدخلهایی که با کوارتز در یک خبر آمدهاند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از کوارتز گفتهاند.
ء NGC 1514: سحابی گوی بلورین۷ خرداد ۱۴۰۵






