رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیجرم آسمانی

خورشید Sun

خورشید ستارهٔ منظومهٔ شمسی است؛ کره‌ای از مادهٔ بسیار داغ، عمدتاً هیدروژن و هلیوم، که همجوشی هسته‌ای در هسته‌اش انرژی نور و گرما را فراهم می‌کند.

ستاره
NASA/SDO (AIA) / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

به دورمرکز کهکشان راه شیری
ردهٔ طیفیG2V
قدر ظاهری مرئی (مقدار مرجع)−۲۶٫۷۴ در باند V
جرم۱٫۹۸۸۴ × ۱۰³⁰ کیلوگرم
شعاع۶۹۵۷۰۰ کیلومتر
چگالی میانگین۱٫۴۰۸ گرم بر سانتی‌مترمکعب

بر پایهٔ منابع بازبینی‌شدهٔ این مدخل.

زندههمین حالا

خورشید در آسمان تهران

ارتفاع از افق
—
طلوع
—
غروب
—
فاصله از زمین
—
صورت فلکی
—
قدر
—

در مرورگر شما حساب می‌شود؛ شهرتان جایی فرستاده نمی‌شود.

روی عکس خورشید لکه‌ای تیره می‌بینید و شاید اولین برداشتتان این باشد که آن قسمت خاموش شده است. اما لکه هم داغ است و نور می‌دهد؛ فقط کنار محیط داغ‌ترش تیره به نظر می‌رسد. برای شناخت خورشید، بارها به همین تفاوت برمی‌گردیم: چیزی که در عکس دیده می‌شود با چیزی که از آن اندازه می‌گیریم یکسان نیست. یک قرص آشنا در آسمان، هم لایه‌های متفاوت دارد و هم فعالیتی که از یک عکس ثابت نمی‌توان دربارهٔ تمام آن حکم داد.

به‌طور خلاصه

خورشید ستاره است و انرژی آن از همجوشی هسته‌ای هیدروژن در هسته می‌آید، نه سوختن با اکسیژن. دمای سطح مرئی خورشید حدود ۵۵۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد است، ولی هسته و تاج دماهای بسیار بالاتری دارند. لکه‌ها، شراره‌ها و پرتاب‌های جرم تاجی به فعالیت مغناطیسی خورشید مربوط‌اند و هرکدام پدیدهٔ متفاوتی هستند. دیدن مستقیم خورشید به تجهیزات محافظ مخصوص نیاز دارد؛ عینک آفتابی یا عینک گرفت هنگام نگاه از تلسکوپ، جای فیلتر مناسب دهانهٔ ابزار را نمی‌گیرد.

خورشید ستاره است؛ شعلهٔ آتش نیست

خورشید یک ستاره است و در هستهٔ آن همجوشی هسته‌ای انرژی فراهم می‌کند؛ تشبیه آن به آتش، سازوکار را اشتباه نشان می‌دهد. شعلهٔ معمولی از واکنش شیمیایی می‌آید و برای ادامهٔ سوختن به شرایطی مانند حضور اکسیژن نیاز دارد. خورشید عمدتاً از هیدروژن و هلیوم ساخته شده و سرچشمهٔ توانش در هسته، فرایندی هسته‌ای است.

وقتی می‌گوییم هیدروژن به هلیوم تبدیل می‌شود، از پیوند دوبارهٔ مولکول‌ها حرف نمی‌زنیم؛ هسته‌های اتمی در فرایند همجوشی شرکت می‌کنند. بنابراین برای پرسش «اکسیژن خورشید از کجا می‌آید که این‌همه می‌سوزد؟»، باید خود فرض پرسش را عوض کرد. خورشید برای تولید انرژی کنونی‌اش به اکسیژن به‌عنوان سوخت یک شعله متکی نیست.

مادهٔ داغ خورشید را پلاسما می‌نامیم؛ در آن، ذرات باردار حضور دارند. خورشید با گرانش خودش بسته می‌ماند و سطحی جامد مانند زمین ندارد. دایرهٔ مشخصی که در عکس می‌بینید، دلیل وجود پوسته‌ای سفت نیست. مرز قابل‌دیدن یک جسم و جنس مادهٔ آن دو موضوع جدا هستند.

این ستاره حدود ۹۹٫۸ درصد جرم منظومهٔ شمسی را در خود دارد. برای همین، خورشید را نمی‌توان فقط یک عضو دیگر در کنار سیاره‌ها تصور کرد؛ گرانش آن چارچوب اصلی منظومه را می‌سازد. با این حال، «مرکز منظومه» بودن به معنی مرکز جهان بودن نیست. خورشید خودش عضو راه شیری است و در مقیاس کهکشان حرکت می‌کند. یک واژهٔ «مرکز» بسته به نقشه‌ای که باز کرده‌اید، معنای متفاوتی پیدا می‌کند.

«دمای خورشید» بدون نام لایه ناقص است

خورشید یک دمای واحد ندارد؛ هر عدد باید نام لایه‌ای را هم داشته باشد که دربارهٔ آن حرف می‌زنیم. سطح مرئی را نورسپهر (photosphere) می‌نامیم و دمای آن در توضیح عمومی ناسا حدود ۵۵۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد است. این همان «سطح» جامدی نیست که بتوان روی آن ایستاد؛ نامش به لایهٔ مرئی مربوط است.

هسته بسیار داغ‌تر است: حدود ۱۵ میلیون درجهٔ سانتی‌گراد در منبع آموزشی. همین تفاوت نشان می‌دهد چرا خواندن جملهٔ «دمای خورشید فلان است» بدون توضیح می‌تواند گمراه‌کننده باشد. عدد سطح را نمی‌توان به هسته تعمیم داد؛ عدد هسته نیز دمای هر چیزی نیست که در عکس خورشید دیده می‌شود.

در ساختار درونی، پس از هسته ناحیهٔ تابشی و ناحیهٔ همرفتی قرار دارند. این نام‌ها به شیوه‌های انتقال انرژی مربوط‌اند. همرفت را می‌توان با جابه‌جایی ماده برای انتقال گرما تصور کرد؛ اسم هر ناحیه کمک می‌کند مسیر انرژی را از جایی که تولید می‌شود تا لایه‌های بیرونی دنبال کنیم. نقشهٔ لایه‌ها، برش توضیحی ستاره است، نه عکسی که همهٔ این قسمت‌ها را از بیرون یک‌جا نشان دهد.

بیرون نورسپهر، فام‌سپهر (chromosphere)، ناحیهٔ گذار و تاج قرار می‌گیرند. دمای تاج می‌تواند تا حدود ۲ میلیون درجهٔ سانتی‌گراد برسد؛ بسیار بیشتر از سطح مرئی. این تفاوت، پرسش گرمایش تاج را می‌سازد. نباید آن را با جملهٔ «همه‌چیز از هسته دورتر است، پس سردتر می‌شود» کنار گذاشت. سازوکار گرمایش تاج موضوع پژوهش است و شرح سادهٔ لایه‌ها به معنی حل شدن تمام جزئیات آن نیست.

هنگام مقایسهٔ عددها، یکا را هم بخوانید. درجهٔ سانتی‌گراد و کلوین دو مقیاس متفاوت‌اند. برای عددهایی مانند دمای هسته، اختلاف آن‌ها در تقریب میلیون‌درجه‌ای کوچک است؛ اما در عددهای دقیق‌تر، عوض کردن نام یکا بدون تبدیل عدد مجاز نیست. برگهٔ مشخصات ممکن است «دمای مؤثر» بدهد، در حالی که متن عمومی دمای تقریبی سطح را بیان می‌کند؛ عنوان کمیت به اندازهٔ عددش اهمیت دارد.

لکهٔ تیره، بخشی سردتر از یک سطح داغ است

لکهٔ خورشیدی ناحیه‌ای سردتر از محیط سطح مرئی است و به همین دلیل نسبت به اطرافش تیره دیده می‌شود. «سردتر» را با سرد بودن در مقیاس زندگی روزمره اشتباه نگیرید؛ لکه بخشی از خورشید است و خاموش یا بی‌نور نیست. در عکس، روشنایی را کنار روشنایی مقایسه می‌کنیم و چشم این تفاوت را به تیرگی تبدیل می‌کند.

ظهور لکه‌ها با میدان مغناطیسی خورشید ارتباط دارد. پس لکه را نباید مانند حفره‌ای در یک پوسته یا لکهٔ دود روی آتش تصور کرد. لکه‌ها ممکن است از چند روز تا چند ماه دوام داشته باشند؛ عکس یک روز، نقشهٔ همیشگی خورشید نیست. اگر دو عکس را مقایسه می‌کنید، تاریخ و نوع تصویربرداری هر دو لازم است.

حرکت ظاهری نقش‌های سطح هم به چرخش خورشید مربوط است، ولی خورشید مانند یک توپ جامد با یک دورهٔ واحد نمی‌چرخد. سرعت چرخش با عرض تغییر می‌کند؛ در معرفی ناسا، دوره حدود ۲۵ روز در استوا و ۳۶ روز در قطب‌هاست. این‌ها دوره‌های بیان‌شده برای چرخش ستاره‌اند؛ نباید بدون توضیح، آن‌ها را عین فاصلهٔ زمانی تکرار یک منظره از دید زمین دانست. خود ناظر زمینی نیز حرکت می‌کند.

شمار و فعالیت لکه‌ها در چرخه‌ای حدود ۱۱ ساله تغییر می‌کند. «چرخه» به معنی برنامه‌ای نیست که هر رویداد روی تقویم از قبل تعیین شده باشد. از این عدد نمی‌توان گفت امروز چند لکه باید ببینید یا فردا چه شراره‌ای رخ می‌دهد. برای فعالیت امروز، دادهٔ امروز لازم است؛ حتی اگر سازوکار کلی و مقیاس زمانی آن را بشناسیم.

شراره، پرتاب جرم تاجی و باد خورشیدی یک چیز نیستند

شرارهٔ خورشیدی، پرتاب جرم تاجی و باد خورشیدی سه اصطلاح برای سه پدیدهٔ متفاوت‌اند؛ به‌کار بردن آن‌ها به‌جای هم، خبر را مبهم می‌کند. شراره فوران انرژی و تابش است. پرتاب جرم تاجی (coronal mass ejection) به پرتاب پلاسما و میدان مغناطیسی مربوط می‌شود. این دو می‌توانند همراه باشند، اما همراهی به معنی یکی بودن نیست.

باد خورشیدی جریان پیوسته‌تر ذرات باردار از خورشید است. بنابراین هر بار که دربارهٔ باد خورشیدی می‌خوانید، لازم نیست آن را یک انفجار تازه تصور کنید. برای فهمیدن یک گزارش، اول مشخص کنید خبر از تابش می‌گوید، از پرتاب ماده یا از تغییر جریان ذرات. همین تفکیک، پرسش بعدی دربارهٔ اثر بر زمین را دقیق‌تر می‌کند.

اثر زمین‌مغناطیسی به شدت و جهت برهم‌کنش وابسته است. جملهٔ «شراره‌ای رخ داده» به‌تنهایی نتیجه نمی‌دهد که برق قطع خواهد شد یا از ایران شفق دیده می‌شود. وقوع پدیده روی خورشید، مسیر اثر و شرایط زمین سه قسمت یک گزارش‌اند؛ حذف قسمت‌های میانی، یک رویداد واقعی را به پیش‌بینی بی‌پشتوانه تبدیل می‌کند.

برای خواندن خبر، تاریخ و نوع پدیده را از عنوان جدا کنید. شاید تصویر خبر مربوط به روز دیگری باشد و فقط برای معرفی خورشید انتخاب شده باشد. شاید متن دربارهٔ احتمال اثر حرف بزند، نه اثری که اندازه‌گیری شده است. اگر قرار است تصمیمی مانند برنامهٔ رصد بگیرید، دنبال گزارش زمان‌دار همان شرایط بگردید؛ یک تصویر چشمگیر از خورشید اطلاعات کافی برای این تصمیم ندارد.

عکس خورشید را با طول موج و تاریخش بخوانید

برای فهمیدن عکس خورشید باید بدانید ابزار چه طول موجی را ثبت کرده و تصویر متعلق به چه زمانی است. عکس مرئی و تصویر ساخته‌شده از دادهٔ فرابنفش، راه یکسانی برای نشان دادن ستاره ندارند. داده‌ای که چشم انسان مستقیماً نمی‌بیند، می‌تواند برای نمایش به رنگ تبدیل شود؛ آن رنگ را نباید بی‌توضیح، رنگ طبیعی خورشید نامید.

قرص خورشید در تصویر حاصل از داده‌های فرابنفش رصدخانهٔ دینامیک خورشیدی
قرص خورشید در تصویر حاصل از داده‌های فرابنفش رصدخانهٔ دینامیک خورشیدی NASA/SDO (AIA) / Wikimedia Commons · Public domain

این تصویر از ابزار AIA رصدخانهٔ دینامیک خورشیدی است؛ رنگ‌گذاری دادهٔ فرابنفش را نشان می‌دهد، نه عکس نور مرئی یا نمای فعالیت همین امروز.

وقتی عکس روز خورشید فلک‌بین را می‌خوانید، تاریخ را همراه تصویر نگه دارید. برای مقایسهٔ نقش‌های سطحی، دو دادهٔ هم‌نوع مفیدتر از دو تصویر با ظاهر شبیه‌اند که در طول موج‌های متفاوت گرفته شده‌اند. از رنگ یک تصویر به‌تنهایی نمی‌توان دمای همهٔ بخش‌های خورشید یا شدت یک رویداد را نتیجه گرفت؛ باید توضیح ابزار و کمیت اندازه‌گیری‌شده را هم خواند.

همین احتیاط در خواندن جدول علمی لازم است. ردهٔ طیفی G2V، که در برگهٔ مشخصات می‌آید، یک طبقه‌بندی علمی است؛ نام یک رنگ در عکس نیست. چگالی هم عنوانی است که به توضیح نیاز دارد: چگالی مرکزی خورشید با چگالی میانگین کل ستاره یکسان نیست. گذاشتن عدد مرکزی زیر عنوان بی‌قید «چگالی» تصویری غلط از ساختمان ستاره می‌دهد.

در جعبهٔ مشخصات این صفحه، چگالی میانگین با برچسب روشن آمده است. اگر در منابع دیگر عدد بسیار متفاوتی دیدید، پیش از نتیجه گرفتن دربارهٔ تناقض، ببینید میانگین را اندازه می‌گیرند یا ناحیهٔ مرکزی را توصیف می‌کنند. عنوان ردیف، یکا، روش و تاریخ داده، اجزای خود اطلاعات‌اند؛ چیزهایی نیستند که بتوان برای کوتاه شدن جدول دور ریخت.

خورشید میلیاردها سال تغییر می‌کند؛ یک روز خاموش نمی‌شود

آیندهٔ خورشید یک خاموشی ناگهانی مانند چراغ نیست؛ ستاره از مرحلهٔ کنونی به مراحل دیگری از تحول می‌رود. خورشید حدود ۴٫۶ میلیارد سال سن دارد و از گاز و غبار آغازین منظومه ساخته شده است. در برآورد آموزشی ناسا، حدود ۵ میلیارد سال دیگر به مرحلهٔ غول سرخ می‌رسد و پس از آن بقایای آن به کوتولهٔ سفید تبدیل می‌شود.

در این توصیف، «۵ میلیارد سال» را تاریخ دقیق یک حادثه روی تقویم ندانید. عدد، مقیاس زمانی تقریبی یک فرایند تحول است. همچنین از مدت باقی‌ماندهٔ مرحلهٔ کنونی نمی‌توان نتیجه گرفت زمین تا همان زمان برای زندگی امروز مناسب می‌ماند. عمر یک مرحلهٔ ستاره و مدت زیست‌پذیری یک سیاره، یک کمیت نیستند.

دربارهٔ بلعیده شدن زمین نیز باید زبان منبع را حفظ کرد. صفحهٔ آموزشی ناسا از امکان این سرنوشت در مرحلهٔ غول سرخ می‌گوید؛ تبدیل «ممکن است» به «قطعاً» دقت را کم می‌کند. برای توضیح آیندهٔ خورشید لازم نیست دربارهٔ هر جزئیات مدار و سرنوشت زمین حکم نهایی بسازیم.

از طرف دیگر، آگاهی از تحول آینده، توضیح انرژی امروز را تغییر نمی‌دهد. خورشید اکنون با همجوشی هیدروژن در هسته انرژی فراهم می‌کند. «سوخت پایان می‌یابد» میان‌بری زبانی برای بحث تحول است، نه اینکه ستاره یک تودهٔ آتش با مخزن اکسیژن باشد. برای دنبال کردن روایت آینده، همان تفاوتی را نگه دارید که در آغاز میان شعله و ستاره روشن کردیم.

رصد ایمن از جلوی ابزار شروع می‌شود

رصد مستقیم خورشید فقط با محافظ مناسب انجام می‌شود و در ابزار اپتیکی، فیلتر ایمن مخصوص باید جلوی دهانه قرار بگیرد. عینک آفتابی معمولی، هرقدر تیره باشد، وسیلهٔ رصد خورشید نیست. برای شروع شناخت خورشید، دیدن دادهٔ روز و عکس‌های دارای توضیح راهی است که به نگاه مستقیم نیاز ندارد.

عینک مخصوص گرفت برای مشاهدهٔ مستقیم با چشم طراحی می‌شود؛ آن را هنگام نگاه از دوربین دوچشمی یا تلسکوپ جایگزین فیلتر دهانه نکنید. ابزار اپتیکی شرایط مشاهده را تغییر می‌دهد و محافظ چشم به‌تنهایی نقش محافظ خود ابزار را انجام نمی‌دهد. وجود یک عینک در وسایل شما، همهٔ شیوه‌های مشاهده را ایمن نمی‌کند.

استاندارد ISO 12312-2 به مشاهده‌گرهای مستقیم خورشید با چشم مربوط است. این استاندارد به‌تنهایی تضمین نمی‌کند هر فیلتری برای هر ابزار اپتیکی مناسب باشد. برای تلسکوپ یا دوربین، تجهیزات مخصوص همان کاربرد و دستور ایمنی معتبر آن را بررسی کنید. اگر محافظ آسیب دیده است، کنار گذاشته می‌شود؛ خطر را با امتحان کردن روی چشم نمی‌سنجیم.

برای یک شروع عملی، ابتدا عکس روز را باز کنید و تاریخ و توضیح طول موج آن را بخوانید. ببینید هدف شما شناخت لکه‌های سطح مرئی است یا بررسی تصویری از لایه‌های دیگر. اگر رصد مستقیم می‌خواهید، پیش از نشانه رفتن ابزار، روش محافظت را کامل کنید و از راهنمای معتبر همان تجهیزات کمک بگیرید. ترتیب کار اهمیت دارد: اول تجهیزات ایمن، بعد مشاهده؛ روشنایی خورشید جایی برای آزمون حدسی باقی نمی‌گذارد.

پرسش‌های رایج

  1. خورشید ستاره است یا سیاره؟

    خورشید ستارهٔ منظومهٔ شمسی است، نه سیاره. انرژی خورشید از همجوشی هسته‌ای هیدروژن در هسته می‌آید و گرانش آن چارچوب اصلی منظومه را نگه می‌دارد. سیاره‌های منظومه در همان طبقهٔ فیزیکی خورشید قرار ندارند. خورشید سطح جامد شبیه زمین ندارد؛ لایهٔ مرئی آن نورسپهر نامیده می‌شود و نباید با پوسته‌ای سفت اشتباه گرفته شود.

  2. خورشید از چه ساخته شده است؟

    خورشید عمدتاً از هیدروژن و هلیوم ساخته شده است. مادهٔ بسیار داغ خورشید حالت پلاسما دارد و ذرات باردار در آن حضور دارند. در هسته، همجوشی هسته‌ای هیدروژن انرژی فراهم می‌کند؛ این فرایند سوختن شیمیایی با اکسیژن نیست. درصد ترکیب باید با توضیح کمیت، مانند سهم جرمی یا تعداد ذرات، بیان شود؛ این دو نوع درصد را نمی‌توان به‌جای هم خواند.

  3. دمای خورشید چقدر است؟

    دمای خورشید به لایه بستگی دارد: سطح مرئی یا نورسپهر حدود ۵۵۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد و هسته حدود ۱۵ میلیون درجهٔ سانتی‌گراد دما دارد. دمای تاج می‌تواند تا حدود ۲ میلیون درجهٔ سانتی‌گراد برسد. این‌ها مقدارهای تقریبی معرفی عمومی‌اند. بیان یک عدد با عنوان «دمای خورشید» بدون نام لایه گمراه‌کننده است؛ دمای مؤثر و دمای بخش‌های داخلی نیز کمیت‌های یکسانی نیستند.

  4. خورشید چه زمانی خاموش می‌شود؟

    خورشید مانند چراغ در یک لحظه خاموش نمی‌شود. در برآورد آموزشی ناسا، حدود ۵ میلیارد سال دیگر به مرحلهٔ غول سرخ می‌رسد و پس از آن بقایای خورشید به کوتولهٔ سفید تبدیل می‌شود. این زمان تقریبی، تضمین زیست‌پذیری زمین تا آن تاریخ نیست. سرنوشت مرحله‌های ستاره و شرایط زندگی یک سیاره باید جدا از هم بررسی شوند.

  5. چرا لکه‌های خورشیدی سیاه دیده می‌شوند؟

    لکه‌های خورشیدی سردتر از محیط سطح مرئی خورشیدند و به همین دلیل در مقایسه با اطرافشان تیره دیده می‌شوند. لکهٔ خورشیدی خاموش، بی‌نور یا حفره‌ای در پوستهٔ جامد نیست. ظهور لکه‌ها با میدان مغناطیسی ارتباط دارد و نقش‌های سطح در طول زمان تغییر می‌کنند. برای مقایسهٔ عکس لکه‌ها، تاریخ و نوع دادهٔ تصویربرداری باید مشخص باشد.

  6. چرخهٔ فعالیت خورشید چند سال است؟

    چرخهٔ فعالیت لکه‌های خورشیدی حدود ۱۱ سال است؛ برگهٔ مشخصات ناسا مقدار ۱۱٫۴ سال را برای چرخهٔ لکه‌ها بیان می‌کند. این دوره یک برنامهٔ دقیق برای روز وقوع شراره یا شمار لکه‌های امشب نیست. برای شناخت فعالیت خورشید در تاریخ مشخص، گزارش و دادهٔ همان زمان لازم است. عدد چرخه به‌تنهایی دربارهٔ شدت اثر یک رویداد بر زمین حکم نمی‌دهد.

  7. آیا عینک آفتابی برای دیدن خورشید کافی است؟

    عینک آفتابی معمولی برای مشاهدهٔ مستقیم خورشید کافی نیست. مشاهده با چشم به محافظ مخصوص ایمن نیاز دارد؛ مشاهده با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ نیز فیلتر ویژهٔ مناسب در جلوی دهانه می‌خواهد. عینک گرفت هنگام نگاه از ابزار اپتیکی جای این فیلتر را نمی‌گیرد. محافظ آسیب‌دیده نباید استفاده شود و مشاهدهٔ کودک باید زیر نظارت انجام شود.

منابع

  1. Sun Facts · NASA Science
  2. Sun · NASA Science
  3. Sunspots · NASA Science
  4. Solar Storms and Flares · NASA Science
  5. Eclipse Viewing Safety · NASA Science
  6. Sun Fact Sheet · NASA NSSDCA · 2024-05-09

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

زیرمجموعه‌ها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با خورشید در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از خورشید گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین