گسل Fault (geology)

وقتی نیروهای زمین‌ساختی سنگ‌ها را بیش از تحملشان فشار دهند یا بکشند، سنگ می‌شکند و دو طرف شکستگی روی هم می‌لغزند. اگر جابه‌جایی قابل‌توجه باشد، به آن شکستگی «گسل» می‌گویند. گسل‌ها از چند متر تا هزاران کیلومتر طول دارند و هر ناحیه‌ای که در آن زمین‌لرزه می‌آید، گسل‌هایی دارد.

انواع گسل

بسته به جهت جابه‌جایی، سه نوع اصلی داریم:

گسل‌ها اغلب ترکیبی از این حرکت‌ها دارند. گسل امتدادلغز می‌تواند راست‌گرد یا چپ‌گرد باشد.

گسل چگونه زمین‌لرزه می‌سازد؟

دو طرف گسل به‌خاطر اصطکاک معمولاً گیر می‌کنند، ولی حرکت ورقه‌های زمین فشار را در سنگ‌ها انباشته می‌کند. وقتی فشار از مقاومت بیشتر شود، گسل ناگهان می‌لغزد و انرژی انباشته به‌شکل امواج لرزه‌ای آزاد می‌شود. محل شروع شکستن در عمق را کانون و نقطهٔ بالای آن در سطح را رومرکز می‌نامند. گسل‌های فعال هنوز می‌توانند زمین‌لرزهٔ تازه بسازند.

گسل‌های مهم

گسل سن‌آندریاس در کالیفرنیا، گسل آناتولی شمالی در ترکیه و گسل‌های ایران مانند گسل شمال تهران، گسل شمال تبریز و گسل‌های رشتهٔ زاگرس از معروف‌ترین‌اند. ایران بر پهنهٔ برخورد ورقه‌های عربی و اوراسیاست و به همین دلیل گسل‌های فراوان و زمین‌لرزه‌های پرتکرار دارد.

گسل و چشم‌انداز

گسل‌ها اثر خود را روی سطح می‌گذارند: پرتگاه‌های گسلی، دره‌های خطی، جابه‌جایی رودخانه‌ها و چشمه‌های آب در امتداد شکستگی. حرکت گسل‌ها در درازمدت کوه می‌سازد و دره‌های ریفتی مثل ریفت شرق آفریقا پدید می‌آورد.

پرسش‌های رایج

### گسل چیست؟
گسل شکستگی در سنگ‌های پوستهٔ زمین است که دو طرف آن نسبت به هم جابه‌جا شده است. زمین‌لرزه‌ها بیشتر هنگام لغزش ناگهانی روی گسل رخ می‌دهند.

### فرق گسل فعال و غیرفعال چیست؟
گسل فعال در دورهٔ زمین‌شناختی اخیر، مثلاً ده تا صد هزار سال گذشته، جابه‌جا شده و می‌تواند دوباره حرکت کند. گسل غیرفعال مدت‌هاست حرکتی نداشته است.

### آیا می‌توان زمان زمین‌لرزهٔ گسل را پیش‌بینی کرد؟
خیر. می‌توان گسل‌های خطرناک را شناخت و احتمال زمین‌لرزه را برآورد کرد، اما زمان دقیق آن را نمی‌توان پیش‌بینی کرد.

### گسل سن‌آندریاس چه نوعی است؟
گسل سن‌آندریاس امتدادلغز راست‌گرد است و مرز میان ورقه‌های اقیانوس آرام و آمریکای شمالی را می‌سازد.