خوارزمی Al-Khwarizmi

محمد بن موسی خوارزمی در حدود سال ۷۸۰ میلادی زاده شد و در حدود ۸۵۰ در بغداد درگذشت. نامش نشان می‌دهد از خوارزم، منطقه‌ای در آسیای مرکزی، بوده است. او از دانشمندان «بیت‌الحکمه»، مرکز علمی خلیفهٔ عباسی مأمون در بغداد، بود و در ریاضیات، نجوم و جغرافیا کار کرد.

## خوارزمی چه کرد؟
مهم‌ترین اثر او «الکتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله» (حدود ۸۲۰) است. این کتاب روش‌های حل معادله‌های درجهٔ اول و دوم را به‌صورت منظم و با اثبات هندسی توضیح می‌دهد. واژهٔ «جبر» (al-jabr) از نام همین کتاب آمده است و به معنای جابه‌جایی جمله‌ها از یک طرف معادله به طرف دیگر است. این کتاب با مثال‌های کاربردی مانند ارث، تجارت و اندازه‌گیری زمین نوشته شده بود.

## الگوریتم و ارقام هندی
کتاب دیگر او دربارهٔ حساب با ارقام هندی (نظام ده‌دهی با صفر) بود. اصل عربی آن گم شده، اما ترجمهٔ لاتین آن در قرن دوازدهم با عبارت «Algoritmi dixit» («خوارزمی گفت») آغاز می‌شد و روش حساب ده‌دهی را به اروپا آورد. از همین نام «Algoritmi» واژهٔ الگوریتم (algorithm) پدید آمد که امروز به معنای دستورالعمل گام‌به‌گام برای حل مسئله است و پایهٔ رایانه‌هاست.

## نجوم و جغرافیا
خوارزمی جدول‌های نجومی («زیج») تهیه کرد که از قدیمی‌ترین زیج‌های دنیای اسلام است و بعدها در اندلس و اروپا ترجمه شد (زیج). همچنین در «صورة الارض» مختصات هزاران جای جهان آن روز را فهرست کرد که بر پایهٔ کار بطلمیوس بود و آن را بهبود داد.

## پرسش‌های رایج
### چرا خوارزمی را پدر جبر می‌نامند؟
چون کتاب او نخستین اثر شناخته‌شده است که جبر را به‌عنوان شاخه‌ای مستقل و با روش‌های سامان‌یافته برای حل معادله ارائه می‌کند.

### واژهٔ الگوریتم از کجا آمده است؟
از نام خوارزمی که در ترجمه‌های لاتین «Algoritmi» نوشته می‌شد. بعدها این واژه برای هر دستورالعمل گام‌به‌گام به کار رفت.

### خوارزمی اهل ایران بود؟
خوارزم ناحیه‌ای در آسیای مرکزی است که جزو قلمرو فرهنگی ایران بزرگ بود و امروز در ازبکستان و ترکمنستان قرار دارد. در منابع او را اغلب دانشمند ایرانی می‌دانند.

### آیا خوارزمی صفر را کشف کرد؟
نه، صفر و نظام ده‌دهی از هند آمده بود. خوارزمی این نظام را در جهان اسلام توضیح داد و رواج داد که بعدها به اروپا رسید.