دانشنامهدانشمند
بطلمیوس Ptolemy
بطلمیوس (کلودیوس پتولمایوس) ستارهشناس، ریاضیدان و جغرافیدان یونانیزبان اسکندریهٔ سدهٔ دوم میلادی بود. کتاب المجسطی او نظام زمینمرکزی را تدوین کرد که نزدیک ۱۴ سده معتبرترین الگوی عالم بود.
بطلمیوس، با نام لاتین‌شدهٔ کلودیوس پتولمایوس (Claudius Ptolemaeus)، در حدود سال‌های ۱۰۰ تا ۱۷۰ میلادی در اسکندریه، در مصر زیر فرمانروایی روم، می‌زیست. از زندگی شخصی او چیزی قطعی نمی‌دانیم و بیشتر آنچه می‌دانیم از آثارش برمی‌آید. او تلاش پیشینیان، به‌ویژه ابرخس، را با رصدهای خود در یک نظام کامل گرد آورد.
المجسطی چه بود؟
مهمترین اثر او کتابی در ستارهشناسی است که یونانیان «سنتاکسیس» می‌نامیدند و در جهان اسلام با عنوان «المجسطی» (Almagest) شناخته شد. این کتاب مجموعه‌ای ریاضی است که حرکت خورشید، ماه و سیارات را توضیح میدهد و جدول‌هایی برای پیش‌بینی موقعیت آن‌ها دارد. فهرست ستاره‌ای آن حدود ۱۰۰۰ ستاره و ۴۸ صورت فلکی را در بر می‌گیرد؛ بنیانی که بعدها در صورالکواکب عبدالرحمان صوفی مورد بازنگری قرار گرفت.
نظام بطلمیوسی چگونه کار می‌کرد؟
در الگوی او، زمین ساکن و در مرکز عالم است و خورشید، ماه و سیارات بر مدارهایی حرکت می‌کنند. برای توضیح حرکت بازگشتی ظاهری سیارات، که گاهی در آسمان به عقب برمی‌گردند، از چرخ‌های کوچک (اپی‌سیکل) روی مدارهای بزرگ‌تر (دفرنت) استفاده کرد و برای تطبیق با رصدها، مفهومی به نام «معدل‌المسیر» (اکوانت) افزود. این الگو پیش‌بینی‌های نسبتاً دقیقی می‌داد و تا زمان نیکلاس کوپرنیک و یوهانس کپلر نظام مسلط ماند.
آثار دیگر
بطلمیوس علاوه بر ستارهشناسی، در جغرافیا هم اثری مهم دارد: «جغرافیا» که مختصات هزاران مکان را فهرست می‌کند و روش‌های ترسیم نقشه را شرح میدهد. کتاب «چهار بخش» (تتراپیبلوس) دربارهٔ احکام نجوم نیز به او منسوب است. در نورشناسی هم دربارهٔ شکست نور نوشت.
پرسش‌های رایج
### بطلمیوس که بود؟
بطلمیوس ستارهشناس، ریاضیدان و جغرافیدان یونانیزبان سدهٔ دوم میلادی در اسکندریه بود که نظام زمینمرکزی را در المجسطی تدوین کرد.
### المجسطی چه کتابی است؟
المجسطی مهمترین کتاب بطلمیوس در ستارهشناسی است و حرکت خورشید، ماه و سیارات را با مدلهای ریاضی و جدولهای رصدی توضیح میدهد.
### چرا نظام بطلمیوسی چنین دوامی داشت؟
نظام بطلمیوسی چون با رصدهای آن زمان خوب میخواند و پیشبینیهایش دقیق بود، تا زمان کوپرنیک و کپلر مرجع ستارهشناسان شد.
### بطلمیوس در کجا زندگی می‌کرد؟
بطلمیوس در شهر اسکندریه در مصر، زمانی که بخشی از امپراتوری روم بود، زندگی می‌کرد و رصدهایش را در حدود سدهٔ دوم میلادی انجام داد.