زیج Zij

زیج مجموعه‌ای از جدول‌ها و دستورالعمل‌ها برای محاسبهٔ پدیده‌های آسمانی است. واژهٔ «زیج» از زیگ یا زیک پهلوی به معنای «نخ تار» آمده است، چون جدول‌ها مانند تار و پود شبکه‌ای از اعداد بودند. ستاره‌شناسان با زیج می‌توانستند بدون محاسبات تازه از اول، جای اجرام را در هر روز به‌دست آورند.

## زیج چه چیزهایی دارد؟
یک زیج معمولاً چند بخش دارد: توضیح تقویم‌ها و مبدأ تاریخ‌ها، جدول‌های مثلثاتی، حرکت میانگین و تصحیحات خورشید و ماه و سیاره‌ها، جدول زمان کسوف و خسوف، فهرست مختصات شهرها برای تعیین قبله و گاهی فهرست ستاره‌ها با مختصاتشان. اطلاعاتشان از رصدهای دقیق گرفته می‌شد و برای تعیین زمان نماز، تقویم و طالع‌بینی به کار می‌رفت. این جدول‌ها پایهٔ تقویم هم بودند.

## تاریخچهٔ زیج‌نویسی چگونه بود؟
کهن‌ترین زیج شناخته‌شدهٔ ایرانی «زیج شهریاران» در دورهٔ ساسانی بود که بعدها به عربی برگردانده شد. در دورهٔ اسلامی زیج‌های بسیاری ساخته شد، از جمله زیج خوارزمی در سدهٔ نهم میلادی. زیج ایلخانی را خواجه نصیرالدین طوسی و گروهش در رصدخانهٔ مراغه در سدهٔ سیزدهم نوشتند. زیج سلطانی الغ‌بیگ در رصدخانهٔ سمرقند نیز در ۱۴۳۷ میلادی به پایان رسید و فهرست حدود هزار ستاره را دربرداشت. بعضی زیج‌ها تا سدهٔ هفدهم در اروپا ترجمه و بررسی شدند.

## پرسش‌های رایج
### زیج به چه معناست؟
زیج به معنای نخ تار است و برای جدول‌های نجومی به کار رفته که اعداد در آن‌ها مانند تار و پود چیده شده‌اند.

### زیج چه کاربردی داشت؟
زیج برای محاسبهٔ جای خورشید، ماه و سیاره‌ها، تعیین تقویم و زمان نماز، پیش‌بینی خسوف و کسوف و تعیین قبله به کار می‌رفت.

### معروف‌ترین زیج‌ها کدام‌اند؟
زیج ایلخانی و زیج سلطانی الغ‌بیگ از مشهورترین زیج‌ها هستند.

### آیا امروز هم زیج کاربرد دارد؟
نه برای محاسبهٔ دقیق؛ نرم‌افزارها جای آن را گرفته‌اند. ولی زیج‌ها سند ارزشمند تاریخ نجوم‌اند.