رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهتاریخ نجوم و دانشمندانابزار و روش

زیج Zij

زیج کتاب راهنمای محاسبات نجومی است که جدول‌های عددی را همراه با دستور استفاده از آن‌ها گرد می‌آورد؛ اخترشناسان با آن زمان، موقعیت اجرام و داده‌های تقویمی را محاسبه می‌کردند.

نام‌های دیگر: جدول نجومی، زیج ایلخانی، زیج الغ‌بیگی

برگی از نسخهٔ لاتینی جدول‌های مرتبط با زیج خوارزمی
Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

کتابی قدیمی را باز می‌کنید و به‌جای تصویر آسمان، ستون‌های فشردهٔ عدد می‌بینید. این صفحه‌ها چگونه می‌توانستند جای ماه یا سیاره‌ای را برای یک روز مشخص نشان دهند؟ پاسخ فقط در خود عددها نیست؛ دستورهای کنار جدول می‌گفتند از کجا آغاز کنید، کدام مقدار را بردارید و چه تصحیحی انجام دهید. زیج برای خوانندهٔ کاربلد، کتابی برای کار کردن بود.

به‌طور خلاصه

زیج مجموعهٔ جدول‌های نجومی و دستورهای محاسبه است، نه ابزار رصد یا صرفاً فهرست ستارگان. عددهای آن می‌توانند از رصد، مدل ریاضی و داده‌های منتقل‌شده از آثار پیشین بیایند. برای استفاده از جدول باید تاریخ و مبدأ محاسبه و قراردادهای همان اثر را شناخت. زیج‌های تاریخی برای فهم روش‌های نجوم اهمیت دارند، اما برنامهٔ دقیق رصد امروز به داده و مدل معاصر نیاز دارد.

زیج کتاب است، نه دستگاهی برای دیدن آسمان

زیج راهنمای محاسبه با جدول است و با اسطرلاب یا رصدخانه تفاوت دارد. ابزار رصد به سنجش یا مشاهده کمک می‌کند؛ رصدخانه محل و امکانات کار علمی را فراهم می‌آورد؛ زیج داده‌ها و روش‌های لازم را به صورتی قابل استفاده در اختیار محاسب می‌گذارد. این سه می‌توانند در یک برنامهٔ علمی کنار هم باشند، اما یکی نیستند.

محتوای همهٔ زیج‌ها یکسان نیست. در یک اثر ممکن است بخش تقویم، جدول‌های مثلثاتی، حرکت میانگین و تصحیح‌های سیاره‌ها و فهرست ستارگان ببینید؛ اثر دیگر برخی از این‌ها را نداشته باشد. برای شناخت کتاب باید فهرست و دستورهای خودش را خواند. نام «زیج» به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که هر دادهٔ مورد نیاز ما در آن وجود دارد.

واژهٔ زیج پیشینهٔ ایرانی دارد و صورت «زیگ» در فارسی میانه کاربرد نجومی داشته است. پیوند ریشهٔ واژه با رشته یا مجموعهٔ رشته‌ها در پژوهش‌ها مطرح شده است. تشبیه جدول به تار و پود، توضیحی ملموس است، ولی نباید آن را داستانی قطعی دربارهٔ لحظهٔ نام‌گذاری دانست. زیج همچنین با «زایچه»، به معنای طالع تولد، یک واژه و یک مفهوم نیست.

یک محاسبه از کجا شروع می‌شد؟

کار با زیج از تبدیل زمان مورد نظر به تقویم و مبدأ مناسب جدول آغاز می‌شد. اگر جدول برای شمارش زمان از یک نقطهٔ آغاز خاص تنظیم شده باشد، تاریخ دلخواه باید نسبت به همان نقطه بیان شود. وارد کردن تاریخی با تقویم یا مبدأ دیگر می‌تواند محاسبه را از همان قدم نخست منحرف کند؛ حتی اگر جمع و تفریق‌های بعدی درست باشند.

پس از آماده شدن زمان، محاسب مقدارهای حرکت میانگین را برمی‌داشت. حرکت میانگین چارچوب ساده‌شده‌ای برای پیش بردن موقعیت با زمان فراهم می‌کرد. سپس تصحیح‌های مدل با کمک جدول‌های مربوط اعمال می‌شدند تا مختصات محاسبه‌شده به دست آید. این مسیر، شرح آموزشی ساختار کار است؛ ترتیب دقیق و نام جدول‌ها را باید در هر زیج جدا خواند.

عددهای جدول فقط یادداشت خام شب‌های رصد نبودند. بسیاری از مقدارها از یک مدل و پارامترهای آن محاسبه می‌شدند؛ داده‌های رصدی در انتخاب و اصلاح آن پارامترها نقش داشتند. اگر تنها به ستون عددها نگاه کنیم، ممکن است فرق «چیزی که اندازه گرفته شده» و «چیزی که مدل برای زمان‌های دیگر حساب کرده» را از دست بدهیم.

دستورها این شکاف را پر می‌کردند. کاربر باید بداند کدام مقدار را اضافه یا کم کند، چه تقویمی را به کار ببرد و نتیجه در چه دستگاه مختصاتی بیان شده است. بیرون کشیدن یک سطر بدون این راهنما مانند داشتن جواب ماشین‌حساب بدون دانستن صورت مسئله است. شباهت ظاهری چند جدول نیز به معنی یکسان بودن قراردادهایشان نیست.

چرا جدول سینوس و درون‌یابی لازم بود؟

جدول سینوس و دستور درون‌یابی، کاربر را از محاسبهٔ دوبارهٔ همهٔ مقدارها بی‌نیاز می‌کردند. در زیج سلطانی وجود این ابزارهای ریاضی مستند است. جدول‌ها مقدارهای انتخاب‌شده را آماده می‌دادند، اما پرسش کاربر الزاماً دقیقاً بر یکی از سطرهای موجود نمی‌افتاد؛ در این حالت، روش گرفتن مقدار میان دو سطر اهمیت پیدا می‌کرد.

یک مثال کاملاً فرضی را در نظر بگیرید: کمیتی در روز صفر ۱۰ درجه و در روز دوم ۱۴ درجه است. با درون‌یابی خطی، برای روز نخست مقدار ۱۲ درجه به دست می‌آید. این عددها از هیچ زیج تاریخی نقل نشده‌اند و جای واقعی مریخ یا ماه را نشان نمی‌دهند؛ فقط توضیح می‌دهند چگونه می‌توان میان دو مقدارِ جدولی تخمین زد.

فرض خطی بودن همیشه برای حرکت واقعی اجرام کافی نیست. دستور اثر باید روشن کند چه روشی مناسب است و کدام تصحیح‌ها لازم‌اند. درون‌یابی راه استفاده از جدول است، نه ضمانت اینکه مدل و داده‌های زیر آن دقیق‌اند. جدول بسیار ریز نیز اگر بر مدل نامناسب بنا شده باشد، خطای اصلی را از بین نمی‌برد.

حساب درجه، دقیقه و ثانیه در سنت نجومی با تقسیم شصت‌گانی انجام می‌شد. دقیقهٔ قوسی اندازهٔ زاویه است و با دقیقهٔ زمان یکی نیست. جدول سینوس تاریخی نیز الزاماً همان سینوس بی‌بعدِ ماشین‌حساب امروز را با همان قرارداد نشان نمی‌دهد. پیش از تبدیل مقدارها باید مقیاس و دستور جدول را شناخت؛ ظاهر آشنای نام «سینوس» اجازهٔ حذف این قدم را نمی‌دهد.

دو برگ از نسخه‌ای متأخر از زیج سنجری خازنی، نگهداری‌شده در تهران
دو برگ از نسخه‌ای متأخر از زیج سنجری خازنی، نگهداری‌شده در تهران Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons · Public domain

شبکهٔ عددها در نسخه‌ای متأخر از زیج سنجری؛ زمان نسخه‌برداری با زمان تألیف اثر یکی نیست. پدیدآورندهٔ نسخه ناشناس؛ تصویر در مالکیت عمومی، مطابق پروندهٔ Commons.

از خوارزمی تا مراغه، جدول‌ها چگونه منتقل می‌شدند؟

زیج‌ها در شبکه‌ای از انتقال، بازنگری و رصد تازه ساخته می‌شدند، نه همیشه از صفر. زیج السند هند خوارزمی به فضای علمی بغداد در سدهٔ نهم میلادی تعلق دارد و عناصر سنت‌های هندی، ایرانی و یونانی را کنار هم قرار می‌دهد. تاریخ دقیق نگارش از متن‌های باقی‌مانده روشن نیست؛ تعیین یک سال قطعی، بیش از شاهد موجود ادعا می‌کند.

اصل عربی اثر خوارزمی باقی نمانده است. بازنگری‌های بعدی، ترجمه‌های لاتینی و متن‌های عبری مرتبط بخشی از راه شناخت آن هستند. این موضوع یک احتیاط ساده برای دیدن تصویر نسخه ایجاد می‌کند: برگی از نسخهٔ لاتینی را نمی‌توان دست‌خط خوارزمی یا اصل عربی اثر نامید. هر نسخه هم سند محتواست و هم سند مسیری که محتوا پیموده است.

برگی از نسخهٔ لاتینی جدول‌های مرتبط با زیج خوارزمی
برگی از نسخهٔ لاتینی جدول‌های مرتبط با زیج خوارزمی Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons · Public domain

نسخه‌ای لاتینی از جدول‌های مرتبط با اثر خوارزمی؛ این برگ اصل عربی از‌دست‌رفته یا دست‌خط مؤلف نیست. کاتب ناشناس؛ تصویر در مالکیت عمومی، مطابق پروندهٔ Commons.

زیج ایلخانی در سدهٔ سیزدهم میلادی حاصل کار خواجه نصیرالدین طوسی و همکاران مراغه بود. نقش گروه را نمی‌توان به نام یک نفر فروکاست. پژوهش دربارهٔ بخشی از جدول ستارگان آن نیز نشان می‌دهد داده‌های منجمان پیشین کنار کار پژوهشگران مراغه حضور داشتند. بنابراین «زیج از رصدهای سازندگانش تهیه شد» توضیحی ناکامل است؛ انتقال و محاسبه هم سهم داشتند.

حتی نظریه‌پردازی یک دانشمند با همهٔ جدول‌های کتابش یکی نیست. طوسی در آثار هیئت کارهای هندسی داشت، ولی نمی‌توان فرض کرد هر دستاورد نظری او در مدل محاسباتی زیج ایلخانی وارد شده است. برای داوری دربارهٔ روش، باید خود جدول و دستور آن را بررسی کرد. لقب مشهور یا نام رصدخانه جای این بررسی را نمی‌گیرد.

زیج سلطانی چه بود و چرا تاریخ‌هایش متفاوت‌اند؟

زیج سلطانی راهنمای فارسیِ مرتبط با برنامهٔ علمی الغ‌بیگ در سمرقند است و نام‌های زیج الغ‌بیگ و زیج جدید سلطانی نیز برای آن به کار می‌روند. الغ‌بیگ حامی و مدیر علمی فعال بود؛ جمشید کاشانی، قاضی‌زادهٔ رومی و علی قوشچی در رصد و محاسبه همکاری داشتند. مقدمهٔ اثر نام همکاران را یاد می‌کند، پس نسبت دادن همهٔ عددها به یک فرد درست نیست.

برای تاریخ، باید پرسید عدد کنار نام کتاب دقیقاً تاریخ چه چیزی است. سال ۱۴۳۷ میلادی سال مرجع فهرست ستارگان زیج سلطانی است. سال مرجع مشخص می‌کند مختصات فهرست برای چه زمانی بیان شده‌اند؛ به‌خودی‌خود تاریخ پایان نوشتن تمام کتاب نیست. تدوین اثر در نیمهٔ نخست سدهٔ پانزدهم قرار می‌گیرد و منابع تخصصی برای آن تاریخ‌هایی نزدیک به ۱۴۴۰ می‌آورند.

این تفاوت تناقضی حل‌نشدنی نیست. زمان رصد، سال مرجع مختصات، زمان تدوین و زمان نسخه‌برداری چهار نوع اطلاعات متفاوت‌اند. یک کتاب می‌تواند فهرستی با سال مرجع مشخص داشته باشد و بعدتر تدوین یا نسخه‌برداری شود. اگر همه را «سال تألیف» بنامیم، خودمان اختلافی مصنوعی ساخته‌ایم.

مدل مقطعی رصدخانهٔ الغ‌بیگ در سمرقندِ ازبکستان
مدل مقطعی رصدخانهٔ الغ‌بیگ در سمرقندِ ازبکستان Benjamin Goetzinger / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

مدل مقطعی رصدخانهٔ الغ‌بیگ در سمرقند، در ازبکستان امروزی؛ مدل موزه‌ای است، نه عکس بنای سدهٔ پانزدهم. عکس Benjamin Goetzinger، مجوز CC BY-SA 4.0.

زیج خاقانی جمشید کاشانی نیز با زیج سلطانی یکی نیست. کاشانی آن را برای نوسازی زیج ایلخانی و بهبود جدول‌ها و محاسبه‌ها تدوین کرد و بعد در برنامهٔ سمرقند همکاری داشت. این مسیر نشان می‌دهد چطور یک محاسب هم به اصلاح اثر پیشین می‌پرداخت و هم در پروژهٔ گروهی تازه سهم می‌گرفت. میراث فارسی‌زبان را نیز نباید با مرزهای سیاسی امروز محدود کرد.

زیج با تقویم و اختربینی چه نسبتی داشت؟

تقویم می‌توانست یکی از کاربردها و بخش‌های زیج باشد، ولی کل زیج به یک سالنامه فروکاسته نمی‌شود. تقویمِ یک سال نتیجه‌هایی را برای همان سال عرضه می‌کند؛ زیج دستورها و جدول‌هایی دارد که کاربر با آن‌ها برای زمان مورد نظر محاسبه می‌کند. تبدیل تقویم‌ها و شناخت مبدأها، بخشی از زیرساخت این محاسبه است.

در زیج ایلخانی، بحث تقویم‌های مختلف و جدول چرخه‌های کبیسهٔ سال‌های جلالی دیده می‌شود. این شاهد رابطهٔ نزدیک محاسبهٔ نجومی و زمان‌سنجی در سنت ایرانی است. بااین‌حال، نباید نتیجه گرفت تقویم رسمی امروز ایران عین جدول همان زیج است. شباهت موضوع، یکسان بودن روش و داده را ثابت نمی‌کند.

برخی زیج‌ها بخش اختربینی نیز داشتند؛ زیج سلطانی نمونه‌ای از این همراهی تاریخی است. می‌توان این کاربرد را گزارش کرد، بدون اینکه تمام کتاب را طالع‌بینی بنامیم یا دقت محاسبه را شاهد درستی پیش‌بینی سرنوشت بگیریم. محاسبهٔ مختصات یک جرم، ادعایی دربارهٔ جای آن در آسمان است؛ نسبت دادن سرنوشت انسان به آن مختصات، ادعای دیگری است و به شاهد جدا نیاز دارد.

عددهای دقیق جدول چقدر قابل اعتمادند؟

تعداد رقم‌های یک جدول، به‌تنهایی دقت نجومی آن را تعیین نمی‌کند. ممکن است عملیات حساب با دقت زیاد انجام شده باشد، اما رصد اولیه، پارامترها یا مدل محدودیت داشته باشند. زیج سلطانی عمدتاً در چارچوب بطلمیوسی کار می‌کند؛ تازه بودن برخی رصدها و محاسبه‌ها آن را به مدل گرانشی امروز تبدیل نمی‌کند.

خطا ممکن است از رصد، مدل، مبدأ زمان، قرارداد مختصات یا انتقال نسخه بیاید. برای تشخیص علت یک خطای مشخص باید همان جدول و نسخه بررسی شود. نمی‌توان تمام اختلاف‌ها را به «اشتباه کاتب» یا «ابزار ابتدایی» نسبت داد. پژوهشگران تاریخ نجوم با مقایسهٔ نسخه‌ها و بازسازی محاسبه تلاش می‌کنند سهم این عوامل را از هم جدا کنند.

افمریس‌های امروزی، یعنی داده‌ها یا سامانه‌های محاسبهٔ موقعیت اجرام در زمان‌های انتخابی، از داده‌های مشاهده‌ای و مدل‌های معاصر استفاده می‌کنند. سامانهٔ Horizons آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا نمونه‌ای از این رویکرد است. شباهت هدفش با زیج در محاسبهٔ موقعیت است؛ مدل، داده، روش و دقت آن‌ها یکسان نیستند. خود ابزار مدرن هم هشدار می‌دهد که شمار رقم‌های خروجی ضمانت درستی همهٔ آن رقم‌ها نیست.

برای رصد امشب یا محاسبهٔ دقیق گرفت، باید از دادهٔ معاصر استفاده کرد. برای فهم اینکه یک محاسب تاریخی چگونه به جواب می‌رسید، زیج منبع اصلی پرسش است. اگر برگی از زیج در دست دارید، پیش از دنبال کردن عدد جالب، نام اثر، زمان نسخه، مبدأ جدول و دستور استفاده را پیدا کنید. این‌ها مشخص می‌کنند با چه محاسبه‌ای روبه‌رو هستید و چه نتیجه‌ای را می‌توان از آن خواست.

پرسش‌های رایج

  1. زیج ابزار رصد است یا کتاب؟

    زیج کتاب محاسبات نجومی است که جدول‌های عددی را همراه دستور استفاده ارائه می‌کند. اسطرلاب ابزار است و رصدخانه محل و امکانات رصد را فراهم می‌کند؛ هیچ‌کدام همان زیج نیستند. داده‌های به‌دست‌آمده از رصد می‌توانند در ساخت جدول‌های زیج به کار روند، اما کاربر کتاب با زمان، جدول و تصحیح‌های مدل به نتیجهٔ محاسباتی می‌رسد.

  2. آیا زیج بدون رصد تازه هم نوشته می‌شد؟

    زیج می‌توانست از داده‌های آثار پیشین، محاسبه با یک مدل و بازنگری جدول‌ها ساخته شود و الزاماً حاصل رصد تازهٔ همهٔ مقدارها نبود. در زیج ایلخانی، داده‌های منجمان پیشین در کنار کار پژوهشگران مراغه دیده می‌شوند. برای شناخت منشأ عددهای هر زیج باید خود اثر و پژوهش مربوط به آن بررسی شود؛ نام کتاب پاسخ کافی نیست.

  3. چرا زیج جدول سینوس و دستور درون‌یابی داشت؟

    جدول سینوس و درون‌یابی در زیج به اجرای محاسبه بدون محاسبهٔ دوبارهٔ همهٔ مقدارها کمک می‌کردند. وقتی ورودی میان دو سطر جدول قرار می‌گرفت، دستور درون‌یابی راه گرفتن مقدار میانی را مشخص می‌کرد. قرارداد جدول‌های تاریخی باید جدا خوانده شود؛ مقدار سینوس در یک جدول قدیمی الزاماً با نمایش بی‌بعد ماشین‌حساب امروزی یک قرارداد ندارد.

  4. زیج با تقویم و سالنامه چه تفاوتی دارد؟

    زیج راهنما و جدول‌های محاسبه برای زمان انتخابی دارد، ولی تقویم یا سالنامه معمولاً نتیجه‌ها را برای دوره‌ای مشخص عرضه می‌کند. تقویم‌ها و مبدأهای تاریخ می‌توانند بخشی از زیج باشند، چون ورودی زمان باید با قرارداد جدول سازگار شود. وجود بخش تقویم به معنی محدود بودن زیج به تقویم نیست؛ جدول موقعیت اجرام و روش‌های ریاضی نیز ممکن است داشته باشد.

  5. زیج ایلخانی را چه کسانی و کجا تهیه کردند؟

    زیج ایلخانی حاصل کار خواجه نصیرالدین طوسی و همکاران علمی مراغه در سدهٔ سیزدهم میلادی است. رصدهای گروه، داده‌های پیشین و محاسبه در ساخت آن سهم داشتند. نسبت دادن همهٔ محتوا به یک فرد یا فرض اینکه همهٔ عددها مستقیماً در مراغه اندازه گرفته شده‌اند، تصویر ناقصی می‌دهد. زمان نهایی شدن همهٔ بخش‌ها نیز به بررسی نسخه‌شناختی نیاز دارد.

  6. چرا برای زیج سلطانی تاریخ‌های مختلف می‌بینیم؟

    در زیج سلطانی، سال ۱۴۳۷ میلادی سال مرجع فهرست ستارگان است و نباید آن را خودکار تاریخ پایان کل کتاب دانست. تدوین اثر در نیمهٔ نخست سدهٔ پانزدهم قرار می‌گیرد و منابع تاریخ‌هایی نزدیک به ۱۴۴۰ می‌آورند. زمان رصد، مبدأ مختصات، تدوین و نسخه‌برداری متفاوت‌اند؛ پیش از مقایسهٔ تاریخ‌ها باید معلوم شود هر عدد به کدام رویداد اشاره دارد.

  7. آیا زیج‌ها فقط برای طالع‌بینی نوشته می‌شدند؟

    زیج‌ها فقط کتاب طالع‌بینی نبودند؛ جدول‌ها و دستورهای آن‌ها برای محاسبهٔ موقعیت اجرام، کارهای تقویمی و مسائل نجومی به کار می‌رفتند. برخی آثار بخش اختربینی هم داشتند و این کاربرد تاریخی را باید جدا گزارش کرد. درست بودن یک محاسبهٔ مختصات، ادعای پیش‌بینی سرنوشت را تأیید نمی‌کند؛ موضوع و شاهد لازم برای این دو ادعا متفاوت است.

  8. آیا زیج قدیمی جای سیارهٔ امشب یا گرفت را دقیق می‌دهد؟

    برای جای دقیق سیارهٔ امشب یا زمان گرفت، زیج تاریخی جایگزین افمریس معاصر نیست. مدل، پارامترها، مبدأ و داده‌های آن محدودیت دارند و انتقال نسخه نیز می‌تواند خطا ایجاد کند. زیج برای بازسازی روش‌های تاریخی و مطالعهٔ محاسبات اهمیت دارد. برنامهٔ رصد امروز باید از دادهٔ معاصر با زمان و موقعیت ناظر درست و محدودیت دقت مشخص استفاده کند.

منابع

  1. Ṭusi, Nasir-al-Din ii. As Mathematician and Astronomer · Encyclopaedia Iranica / George Saliba · 2018
  2. Ulugh Beg · Biographical Encyclopedia of Astronomers / Benno van Dalen · 2007
  3. Zāyča · Encyclopaedia Iranica / Enrico G. Raffaelli · 2012
  4. Khwarizmi · Biographical Encyclopedia of Astronomers / Sonja Brentjes · 2007
  5. A Medieval Bright Star Table: The Non-Ptolemaic Star Table in the Īlkhānī Zīj · Journal for the History of Astronomy / S. Mohammad Mozaffari · 2016
  6. Kāši, Ḡiāṯ-al-Din · Encyclopaedia Iranica / George Saliba · 2013
  7. Compendium of Latin Translations of Persian Astronomical Tables · Qatar Digital Library
  8. Calendars ii. In the Islamic period · Encyclopaedia Iranica
  9. Horizons System Manual · NASA/JPL · 2026-08-25

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از زیج گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین