دانشنامهتاریخ نجوم و دانشمنداندانشمند
ابوریحان بیرونی Al-Biruni
ابوریحان بیرونی دانشمند خوارزمی سدههای دهم و یازدهم میلادی بود که در اخترشناسی، ریاضیات، جغرافیا و شناخت فرهنگها پژوهش کرد؛ روش هندسی او برای سنجش اندازهٔ زمین از مشهورترین کارهایش است.

مشخصات
| زادروز | ۹ سپتامبر ۹۷۳ |
|---|---|
| زادگاه | کاث |
| درگذشت | ۱۵ دسامبر ۱۰۴۸ |
| جای درگذشت | غزنی |
| زمینهٔ کار | روانشناسی، تاریخ، اخترشناسی |
| کارهای شاخص | آثار الباقیه عن القرون الخالیه، التفهیم، تحقیق ماللهند |
از ویکیداده (CC0).
برای اندازه گرفتن زمین لازم نیست دور آن راه بروید. یک کوه، افقی دوردست و چند زاویه میتوانند مسئله را به هندسه تبدیل کنند. ابوریحان بیرونی با همین فکر اندازهٔ زمین را سنجید؛ اما جذابیت کارش فقط عددی نیست که به دست آورد. پرسش جالبتر این است که چطور از اندازهگیریهای محلی به دانشی دربارهٔ یک سیاره میرسیم، و کجا باید به نتیجهٔ خود شک کنیم.
بهطور خلاصه
ابوریحان بیرونی در خوارزم زاده شد و در رشتههای گوناگون، از اخترشناسی تا کانیشناسی، آثار علمی نوشت. روش کوه و افت افق او، شعاع زمین را با هندسه به ارتفاع و زاویه مرتبط میکند؛ ارزیابی دقت تاریخی آن به یکاها و شرایط رصد وابسته است. بیرونی امکان چرخش روزانهٔ زمین را بررسی کرد، اما این با اثبات چرخش یا کشف خورشیدمرکزی یکی نیست. «التفهیم» نسخههای فارسی و عربی دارد و دیگر آثارش به تقویمها، جغرافیا، فرهنگ هند و گوهرها میپردازند.
بیرونی که بود و کجا زندگی کرد؟
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (Al-Biruni) دانشمندی خوارزمی بود که در ۹۷۳ میلادی در پیرامون شهر کاث زاده شد. خوارزم منطقهای تاریخی در جنوب دریای آرال است؛ نباید مرزهای آن روز را با مرز کشورهای امروز یکسان گرفت. بیرونی در سنت علمی و فرهنگی ایرانی شناخته میشود، اما برای تعیین محل تولدش باید جغرافیای تاریخی را هم حفظ کرد.
کار او به یک رشته محدود نبود. محاسبات نجومی، مختصات شهرها، اندازهگیری زمین، تقویمها، فرهنگ هند و خواص مواد، موضوع آثارش بودند. بیشتر نوشتههای علمیاش به عربی است و التفهیم نسخهٔ فارسی نیز دارد؛ زبان علمی آثار و محیط فرهنگی نویسنده را باید در زمینهٔ همان روزگار شناخت.
بیرونی در میانهٔ سدهٔ یازدهم میلادی در غزنه درگذشت؛ سال دقیق وفات محل اختلاف منابع است. تاریخ ۱۰۴۸ میلادی بسیار تکرار میشود، اما منابع تخصصی حدود ۱۰۵۰ یا پس از آن را نیز مطرح میکنند. به همین دلیل، دادن یک روز و سال قطعی بدون توضیح اختلاف، تصویر دقیقتری از زندگی او نمیسازد. دربارهٔ گذشته گاهی پاسخ درست، یک بازه یا یک اختلاف روشن است.

چهرهپردازی تخیلی امروزی؛ بازپردازی دیجیتال Michel Bakni از یک نقش تمبر، نه تصویر همعصر بیرونی. مجوز: CC BY-SA 4.0.
از بالای یک کوه چگونه اندازهٔ زمین را میسنجیم؟
روش بیرونی ارتفاع کوه و زاویهٔ افت افق را اندازه میگیرد و از هندسهٔ زمین کروی شعاع را به دست میآورد. وقتی روی سطح هموار ایستادهاید، افق دیدتان نزدیکتر است؛ از قله دورتر میبینید و افق هندسی اندکی پایینتر از صفحهٔ افقی مقابل چشم قرار میگیرد. اندازهٔ همین افت، همراه با ارتفاع معلوم، سرنخی دربارهٔ انحنای زمین میدهد.
نخست باید ارتفاع کوه را دانست. در روش شرحدادهشده، زاویهٔ قله از دو نقطه با فاصلهٔ معلوم اندازه گرفته میشود و هندسه ارتفاع را تعیین میکند. سپس از قله، افت افق سنجیده میشود. خط دیدی که به افق هندسی میرسد بر شعاع زمین در نقطهٔ تماس عمود است؛ مرکز زمین، قله و نقطهٔ تماس یک مثلث قائم میسازند.
اگر ارتفاع را با h، زاویهٔ افت را با \alpha و شعاع را با R بنویسیم، رابطهٔ مدل ساده چنین است:
برای نمونهٔ آموزشی، ارتفاع ۳۰۰ متر و زاویهٔ افت ۰٫۵۶ درجه، شعاعی حدود ۶۲۸۱ کیلومتر میدهد. این عدد از قرار دادن مقدارهای نمونه در رابطه حاصل شده است؛ دادهٔ تاریخی آزمایش بیرونی نیست. یکاها را نیز باید هماهنگ نگه داشت: اگر ارتفاع را به متر وارد کنیم، پاسخ نخست به متر به دست میآید و سپس به کیلومتر تبدیل میشود.
ایرانیکا اجرای روش در نندنه، در هند تاریخی و پنجاب پاکستان امروز، را تأیید میکند. این روش از پیش کروی بودن زمین را فرض میکند؛ دستاورد بیرونی تبدیل آن مدل هندسی به راه اندازهگیری اندازهٔ زمین است.

نمودار آموزشی امروز، به مقیاس نیست؛ شکل، رابطهٔ ارتفاع و افت افق را نشان میدهد و دادهٔ رصد تاریخی محسوب نمیشود. اثر Nevit Dilmen، با مجوز CC BY-SA 3.0.
چرا نزدیکی یک عدد به شعاع امروز کافی نیست؟
دقت روش تاریخی را فقط با نزدیک بودن عدد تبدیلشده به شعاع امروز نمیتوان ثابت کرد؛ باید یکا، خطای اندازهگیری و مدل افق را هم شناخت. مقدارهایی که در متنهای قدیمی با ذراع یا میل آمدهاند، خودبهخود برابر متر و مایل امروز نیستند. انتخاب طول یکای تاریخی بر نتیجهٔ تبدیل به کیلومتر اثر میگذارد.
زاویهٔ افت افق کوچک است و خطای آن میتواند پاسخ را بهطور محسوس تغییر دهد. ارتفاع کوه، هموار بودن ناحیهٔ روبهرو و تشخیص افق واقعی نیز مهماند. به اینها شکست نور در جو را اضافه کنید: مسیر نور در هوای لایهلایه دقیقاً همان خط راست مدل هندسی نیست. رابطهٔ ساده اثر این شکست را در خود ندارد.
در فرهنگ اخترشناسی رصدخانهٔ پاریس، تبدیل یک مقدار تاریخی به حدود ۶۳۳۶ کیلومتر با قید انتخاب یکا شرح داده شده و نزدیکی این رقم برای اثبات دقت فوقالعاده کافی دانسته نشده است. پس عبارتهایی مانند «فقط چند کیلومتر خطا» نیازمند تحلیل روشن دادهها و یکاها هستند. میتوان ابتکار روش را تحسین کرد و همزمان دربارهٔ درصد دقت آن محتاط ماند؛ این احتیاط چیزی از ایدهٔ هندسی کم نمیکند.
بیرونی با رصد آسمان چه چیزهایی اندازه گرفت؟
بیرونی از رصد آسمان برای پرسشهای زمینی مانند تعیین مختصات جغرافیایی نیز استفاده میکرد. در ۹۹۷ میلادی، او و ابوالوفای بوزجانی یک ماهگرفتگی را بهطور هماهنگ از خوارزم و بغداد رصد کردند تا اختلاف طول جغرافیایی دو محل را بسنجند. این رویداد ماهگرفتگی بود، نه خورشیدگرفتگی؛ تفاوت برای فهم روش اساسی است.
یک مرحلهٔ مشخص ماهگرفتگی رویدادی مشترک برای ناظران دو محل است، اما وقت محلی آنها فرق میکند. مقایسهٔ زمان محلی میتواند اختلاف موقعیت شرقیغربی را آشکار کند. البته همزمانسازی رویداد کافی نیست؛ تشخیص مرحله و دقت زمانسنجی نیز بر پاسخ اثر میگذارند. آسمان در اینجا وسیلهای برای مقایسهٔ مکانها روی زمین است.
«قانون مسعودی» روشهای استخراج مقدارها، مثلثات و محاسبه را نیز شرح میدهد. بیرونی برای مقدارهای میان دادههای جدول از درونیابی استفاده میکند. درونیابی یعنی برآورد مقداری میان دادههای معلوم با یک قاعدهٔ محاسباتی؛ جدول به کمک این روش برای محاسبهٔ مقدارهای تازه به کار میآید.
آیا بیرونی چرخش زمین را کشف کرد؟
بیرونی امکان چرخش روزانهٔ زمین را بررسی کرد، اما این شاهد را نباید کشف یا اثبات قطعی چرخش زمین نامید. در شرح ابزار اسطرلابی ابوسعید سجزی، بحث بر سر این بود که حرکت روزانهٔ ظاهری آسمان را میتوان با حرکت زمین توضیح داد. از نگاه محاسباتی، چنین مدلی میتواند صورت دیگری برای توضیح مشاهدهها فراهم کند.
اما سازگار بودن یک مدل با ظاهر آسمان، بهتنهایی دلیل فیزیکیِ درست بودنش نیست. بیرونی داوری دربارهٔ واقعیت حرکت را مسئلهٔ فلسفهٔ طبیعی میدانست، فراتر از کاری که ریاضیدان فقط با مدل انجام میدهد. گزارش تاریخی این بحث نشان میدهد امکان دیگری جدی گرفته شده است؛ نشان نمیدهد همهٔ پاسخهای امروز آن زمان ثابت شده بودند.
چرخش روزانهٔ زمین به دور محورش و گردش سالانهٔ زمین به دور خورشید هم دو ادعای جدا هستند. نمیتوان از بحث اول نتیجه گرفت بیرونی نظریهٔ خورشیدمرکزی را به شکل امروزی پذیرفته بود. وقتی دربارهٔ دانشمندی قدیمی میخوانیم، بهتر است پرسش و پاسخ همان متن را حفظ کنیم و دستاوردهای چند سدهٔ بعد را به آن اضافه نکنیم.
هر کتاب بیرونی چه مسئلهای را دنبال میکند؟
آثار بیرونی رشتههای متفاوت را پوشش میدهند و هر کدام مسئلهٔ مشخصی دارند؛ معرفی موضوع آنها از دادن یک شمار قطعی برای تمام آثار مفیدتر است. فهرستهای تاریخی در شمار نوشتهها یکسان نیستند و همهٔ آثار هم به یک صورت باقی نماندهاند.
| اثر | مسئلهٔ اصلی |
|---|---|
| «آثار الباقیه» | تقویمها، مناسبتها و آیینهای ملتهای گوناگون |
| «تحقیق ماللهند» | فرهنگ و دانش هند و مقایسهٔ سنتهای علمی |
| «التفهیم» | آموزش مقدمات هندسه، حساب، ساختار جهان و احکام نجومی |
| «قانون مسعودی» | اخترشناسی، مثلثات و روشهای محاسبات نجومی |
| «تحدید نهایات الاماکن» | مختصات، فاصلهها و جغرافیای ریاضی |
| «الجماهر» | گوهرها، کانیها، فلزات و سنجش وزن مخصوص |
| «صیدنه» | شناخت مواد دارویی، نامها و کاربردهای آنها |
التفهیم برای خوانندهٔ فارسی اهمیت ویژه دارد، چون نسخههای فارسی و عربی آن شناخته شدهاند. دربارهٔ تقدم نسخهها و اینکه ترجمهٔ فارسی دقیقاً کار خود بیرونی بوده، منابع تخصصی قطعیت یکسانی ندارند. میتوان وجود متن فارسی را گفت، بدون ساختن داستانی قطعی دربارهٔ ترتیب نگارش آن.
موضوع احکام نجومی در التفهیم، زمینهٔ تاریخی کتاب را نشان میدهد؛ اعتبار پیشگویی سرنوشت به شواهد علمی امروز نیاز دارد. آثار الباقیه نیز تقویمهای ایرانی را در کنار تقویمهای دیگر بررسی میکند. این موضوع، انتساب بنیانگذاری تقویم هجری خورشیدی کنونی یا جلالی به بیرونی را تأیید نمیکند.
از گوهرها تا فرهنگ هند، روشش چه بود؟
بیرونی در شناخت مواد و فرهنگها به اندازهگیری، گردآوری اطلاعات و مقایسهٔ منابع توجه داشت. در کانیشناسی، با دستگاهی که ساخته بود وزن مخصوص تعدادی از فلزات و کانیها را سنجید. برای خوانندهٔ امروز میتوان این کار را سنجش چگالی نسبی توضیح داد: مقایسهٔ سنگینی مواد با در نظر گرفتن حجم، نه فقط وزن یک قطعهٔ دلخواه.
دو قطعه ممکن است وزن یکسان داشته باشند و حجمشان متفاوت باشد. سنجش این تفاوت به شناخت ماده کمک میکند، اما جدول تاریخی را باید با یکا و مرجع خودش خواند. عنوان «وزن مخصوص» در نوشتهٔ قدیمی را نباید بیتوضیح با تعریف و یکای چگالی در دستگاه امروزی یکی گرفت. بیرونی چگالی را اختراع نکرد؛ روش سنجش مواد را به کار گرفت و دربارهٔ آن نوشت.
تحقیق ماللهند نیز شناخت فرهنگ و دانش جامعهای دیگر را دنبال میکند. ارزش آن را میتوان در توجه به متنها، اطلاعات و تفاوت سنتها توضیح داد، بدون لقبهایی مانند «نخستین انسانشناس جهان» که نیاز به مقایسهٔ تاریخی گسترده دارند. دامنهٔ کار بیرونی چشمگیر است؛ مثال روشن از کار او بهتر از یک رتبهٔ اثباتنشده، این دامنه را نشان میدهد.
امروز نام بیرونی را کجا میبینیم؟
نام بیرونی در بزرگداشتهای علمی و نامگذاری یک دهانهٔ ماه باقی مانده است. در تقویم مناسبتهای امروز، ۱۳ شهریور روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی شناخته میشود. این روزِ یادبود را نباید بهتنهایی شاهد تبدیل قطعی روز تولد او از تقویم سدهٔ دهم به تقویم کنونی دانست؛ یادبود و تاریخسنجی دو کار جدا هستند.
دهانهٔ «بیرونی» (Al-Biruni) در پایگاه نامگذاری سیارهای ثبت شده و قطرش حدود ۸۰ کیلومتر است. این نامگذاری یادبود دانشمند است، نه عارضهای که خودش مشاهده یا کشف کرده باشد. موقعیت آن در نزدیکی لبهٔ سوی دور ماه قرار دارد؛ دیدن ناحیههای نزدیک لبه از زمین به هندسهٔ مشاهده و رخگردی ماه وابسته است.
برای دنبال کردن میراث بیرونی، یک پرسش مشخص انتخاب کنید: افت افق چگونه شعاع میدهد، رویداد مشترک آسمانی چگونه اختلاف طول جغرافیایی را نشان میدهد، یا یک کتاب چگونه تقویمهای مختلف را مقایسه میکند؟ با این پرسشها، نام آشنای روی تقویم به روشهایی تبدیل میشود که هنوز میتوان دربارهشان فکر کرد و فرضهایشان را سنجید.
پرسشهای رایج
ابوریحان بیرونی که بود؟
ابوریحان بیرونی دانشمند خوارزمی سدههای دهم و یازدهم میلادی بود که در ریاضیات، اخترشناسی، جغرافیا، کانیشناسی و شناخت فرهنگ هند پژوهش کرد. او در ۹۷۳ میلادی در پیرامون کاث زاده شد. شهرتش تنها به اندازهگیری زمین محدود نیست؛ آثارش روشهای محاسبه، مقایسهٔ تقویمها و شناخت مواد و فرهنگها را نیز در بر میگیرند.
بیرونی شعاع زمین را چگونه اندازه گرفت؟
بیرونی ارتفاع یک کوه و زاویهٔ افت افق از قله را به کمک هندسه به شعاع زمین مرتبط کرد. خط دید افق در مدل کروی بر شعاع در نقطهٔ تماس عمود است و یک مثلث قائم میسازد. این روش به دانستن ارتفاع و سنجیدن زاویه نیاز دارد؛ شکست نور و یکاهای تاریخی در ارزیابی دقت اثر دارند.
محاسبهٔ شعاع زمین بیرونی چقدر دقیق بود؟
محاسبهٔ شعاع زمین بیرونی را نمیتوان تنها از نزدیکی یک رقم تبدیلشده به مقدار امروزی ارزیابی کرد. طول ذراع و میل تاریخی، خطای زاویه و شکست نور در جو باید روشن باشند. بنابراین درصدهای مشهورِ خطای بسیار کم، بدون شرح یکا و بازسازی شرایط رصد، نتیجهٔ قطعی نیستند؛ ابتکار هندسی روش مستقل از این ادعاها ارزش دارد.
روش بیرونی و اراتوستن چه فرقی داشت؟
روش بیرونی از ارتفاع کوه و افت افق برای تعیین شعاع زمین استفاده میکند؛ روش مشهور اراتوستن (Eratosthenes) بر اختلاف زاویهٔ خورشید در دو محل و فاصلهٔ آنها تکیه دارد. در هر دو روش هندسه و اندازهگیری محلی به اندازهٔ زمین مرتبط میشوند، اما دادههای لازم و منابع خطایشان متفاوت است. روش کوه نیز بدون اندازهگیری فاصله و ارتفاع نیست.
ابوریحان بیرونی چه سالی درگذشت؟
ابوریحان بیرونی در میانهٔ سدهٔ یازدهم میلادی در غزنه درگذشت، اما سال دقیق وفات محل اختلاف است. تاریخ ۱۰۴۸ میلادی در نوشتههای عمومی تکرار میشود؛ منابع تخصصی حدود ۱۰۵۰ یا پس از آن را نیز مطرح میکنند. بهتر است اختلاف حفظ شود و یک تاریخ مشهور، بدون توضیح، حقیقت قطعی معرفی نشود.
مهمترین کتابهای بیرونی کداماند؟
از کتابهای مهم بیرونی آثار الباقیه دربارهٔ تقویمها، تحقیق ماللهند دربارهٔ فرهنگ و دانش هند، التفهیم برای آموزش مقدمات، و قانون مسعودی دربارهٔ اخترشناسی و محاسبهاند. تحدید به جغرافیای ریاضی میپردازد و الجماهر کانیها و گوهرها را بررسی میکند. این آثار یک موضوع مشترک واحد ندارند و گستردگی پرسشهای علمی او را نشان میدهند.
التفهیم بیرونی به چه زبانی است؟
التفهیم بیرونی نسخههای فارسی و عربی دارد و مقدمات هندسه، حساب و دانش نجومی روزگار خود را آموزش میدهد. وجود متن فارسی شناخته شده است، اما دربارهٔ ترتیب نسخهها و انتساب ترجمهٔ فارسی به خود بیرونی قطعیت کامل وجود ندارد. بیشتر آثار علمی دیگر بیرونی به عربی نوشته شدهاند؛ زبان هر اثر را باید جداگانه بررسی کرد.
آیا بیرونی چرخش زمین را کشف کرد؟
بیرونی امکان چرخش روزانهٔ زمین را در بحث مدلها و ابزار نجومی بررسی کرد، اما این با اثبات فیزیکی چرخش یا کشف قطعی آن فرق دارد. او داوری دربارهٔ واقعیت حرکت را فراتر از مدل ریاضی میدانست. همچنین چرخش به دور محور با گردش به دور خورشید یکی نیست؛ از بحث اول نمیتوان پذیرش خورشیدمرکزی را نتیجه گرفت.
منابع
- Bīrūnī — The Biographical Encyclopedia of Astronomers · Springer / Max Planck ISMI؛ Michio Yano · 2007
- BĪRŪNĪ i. Life · Encyclopaedia Iranica؛ C. E. Bosworth · 2017-10-04
- BĪRŪNĪ iv. Geography · Encyclopaedia Iranica؛ David Pingree · 2013-04-26
- Biruni's method · Observatoire de Paris؛ M. Heydari-Malayeri
- BĪRŪNĪ iii. Mathematics and Astronomy · Encyclopaedia Iranica؛ George Saliba · 2013-03-08
- BĪRŪNĪ v. Pharmacology and Mineralogy · Encyclopaedia Iranica؛ Georges C. Anawati · 2013-03-08
- Al-Biruni — lunar crater · Gazetteer of Planetary Nomenclature؛ IAU/USGS
- ۱۳ شهریور، روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی — پیام ۹۲۶۷ · کانال رسمی دانشگاه صنعتی اراک؛ شاهد کاربرد یادبود
- Eratosthenes and the Size of the Earth · NASA Imagine the Universe
آخرین بازبینی:
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از ابوریحان بیرونی گفتهاند.







