دریای خزر Caspian Sea

دریای خزر (دریای مازندران) بزرگ‌ترین دریاچهٔ جهان به‌شمار می‌رود، هرچند به‌دلیل وسعت و شوری، بسیاری آن را دریا می‌نامند. مساحت آن حدود ۳۷۰ هزار کیلومتر مربع است و در پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان قرار دارد. خزر راهی طبیعی به اقیانوس‌ها ندارد.

ویژگی‌های دریای خزر

خزر شمالی کم‌عمق و کم‌شور است، چون رود ولگا بخش بزرگی از آب ورودی را تأمین می‌کند. خزر جنوبی عمیق‌تر و شورتر است. تراز آب خزر در طول تاریخ بالا و پایین رفته است و در دهه‌های اخیر روند کاهشی داشته.

خزر چگونه پدید آمد؟

خزر بازماندهٔ دریای باستانی پاراتتیس است که میلیون‌ها سال پیش از آن جدا شد. این دریا با حرکت صفحات زمین و بالا آمدن البرز و قفقاز در بستری بسته ماند. چون راه خروجی ندارد، تراز آن با تعادل میان ورود رود و تبخیر تعیین می‌شود. دلیل شور بودنش هم تبخیر طولانی و ورود نمک‌های معدنی است. برای نگاه به آب‌های دیگر ایران، خلیج فارس را ببینید.

خزر و زندگی

دریای خزر زیستگاه ماهیان خاویاری (تاس‌ماهی) است که خاویار معروف را می‌دهند، و نیز فوک خزر که تنها پستاندار دریایی این دریاست. صید بی‌رویه، آلودگی، ورود گونه‌های مهاجم و ساخت و ساز تهدیداتی برای آن‌اند. حاشیهٔ جنوبی خزر در ایران پربارش‌ترین بخش کشور است و جنگل‌های هیرکانی آنجا را پوشانده. نفت و گاز زیر بستر آن هم موضوع توافق‌های حقوقی کشورهاست و کنوانسیون ۲۰۱۸ اکتائو وضعیت حقوقی ویژه‌ای برای آن تعیین کرد.

پرسش‌های رایج

### خزر دریاست یا دریاچه؟
از نظر جغرافیایی خزر دریاچه است چون به اقیانوس راه ندارد. اما چون بسیار بزرگ و شور است و بستر اقیانوسی دارد، آن را دریا هم می‌نامند. وضعیت حقوقی آن ویژه است.

### دریای خزر چقدر عمق دارد؟
بیشینهٔ عمق خزر حدود ۱۰۲۵ متر است و در بخش جنوبی آن قرار دارد. خزر شمالی بسیار کم‌عمق و میانگین عمقش چند متر است.

### چرا سطح آب خزر پایین می‌رود؟
علت اصلی افزایش تبخیر در اثر گرم‌شدن هوا و کاهش ورودی رودها، بیشتر ولگا، است. پیش‌بینی‌ها کاهش بیشتر تراز را در دهه‌های آینده نشان می‌دهند.

### آب خزر چقدر شور است؟
شوری خزر حدود ۱٫۲٪ و تقریباً یک‌سوم شوری میانگین اقیانوس‌هاست و بخش شمالی آن بسیار شیرین‌تر است.