ساعت زیستی Circadian rhythm

ساعت زیستی سامانه‌ای درونی در بدن جانداران است که کارهای بدن را با چرخهٔ شبانه‌روز هماهنگ می‌کند. بسیاری از ما بی‌آن‌که ساعتی ببینیم، شب خوابمان می‌آید و صبح بیدار می‌شویم. این به‌خاطر همین ساعت است.

## ساعت زیستی در بدن انسان کجاست؟
فرماندهٔ اصلی ساعت زیستی انسان گروهی از یاخته‌های عصبی در بخشی از مغز (هیپوتالاموس) است که هستهٔ فوق‌تقاطعی نام دارد. این هسته از چشم‌ها اطلاعات نور را می‌گیرد و ریتم بقیهٔ اندام‌ها را با آن هماهنگ می‌کند. اما تقریباً هر یاخته‌ای در بدن ساعت مولکولی خودش را دارد که با چند ژن و پروتئین مخصوص کار می‌کند.

دورهٔ ساعت درونی انسان نزدیک به ۲۴ ساعت است و هر روز با نور صبح تنظیم می‌شود. واژهٔ circadian از لاتین به معنای «حدود یک روز» آمده است.

## ساعت زیستی چه چیزهایی را تنظیم می‌کند؟
- خواب و بیداری
- دمای بدن، که معمولاً نزدیک سپیده‌دم پایین‌ترین مقدار را دارد
- ترشح هورمون‌هایی مانند ملاتونین (هورمون خواب‌آور) و کورتیزول
- گرسنگی، هضم و فشار خون
- هوشیاری و عملکرد ذهنی در طول روز

این ریتم در بسیاری از جانداران دیگر، از گیاهان تا حشرات، وجود دارد. دلیلش آن است که چرخش زمین به دور خود هر روز نور و دما را عوض می‌کند و جانداران با پیش‌بینی این تغییر بهتر زنده می‌مانند.

## جت‌لگ و نور مصنوعی
هنگام سفر به منطقه‌ای با اختلاف ساعت زیاد، ساعت زیستی با ساعت محلی هماهنگ نیست و بی‌خوابی، خستگی و بی‌اشتهایی پیش می‌آید؛ این وضعیت جت‌لگ نام دارد و معمولاً چند روز طول می‌کشد. نور شب هم، به‌ویژه نور آبی صفحه‌های دیجیتال، ترشح ملاتونین را عقب می‌اندازد. آلودگی نوری هم برای جانوران شبانه مشکل‌ساز است.

جایزهٔ نوبل پزشکی ۲۰۱۷ به جفری هال، مایکل راسباش و مایکل یانگ برای کشف سازوکار مولکولی ساعت زیستی رسید.

## پرسش‌های رایج
### ساعت زیستی یعنی چه؟
ساعت زیستی سامانه‌ای درونی است که کارکرد بدن را با چرخهٔ ۲۴ ساعتهٔ شب و روز هماهنگ می‌کند، از جمله خواب و بیداری و ترشح هورمون‌ها.

### چطور جت‌لگ را کم کنیم؟
ساعت زیستی با نور تنظیم می‌شود، پس قرار گرفتن در نور روز در مقصد و پرهیز از نور شدید شب کمک می‌کند. همچنین می‌توان چند روز پیش از سفر، ساعت خواب را کم‌کم به ساعت مقصد نزدیک کرد.

### چرا شب‌بیداری برای بدن بد است؟
چون کار و بیداری شبانه با ریتم درونی بدن ناسازگار است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که کار شیفت شب با اختلال خواب و افزایش خطر برخی بیماری‌ها همراه است.

### آیا ساعت زیستی همه یکسان است؟
نه. برخی آدم‌ها «سحرخیز» و برخی «شب‌زنده‌دار» هستند و این تفاوت تا حدی ژنتیکی است و با سن هم تغییر می‌کند.