دانشنامهرصد و ابزارمفهوم
آلودگی نوری Light pollution
آلودگی نوری تغییر نامطلوب محیط نور شب بر اثر روشنایی مصنوعی است و به شکل درخشش آسمان، خیرگی، نشت نور و ازدحام منابع روشن دیده میشود.

پشت چراغ خیابان میایستید تا نور مستقیمش به چشم نرسد، اما راه شیری هنوز پیدا نیست. چراغ را پنهان کردهاید، نه روشنایی پخششده در آسمان را. همین تجربه دو مسئلهٔ متفاوت را نشان میدهد: نور نزدیک که چشم را میآزارد و نور شهر که پس از پراکندگی در جو، پسزمینهٔ آسمان را روشن میکند. راهحل هر دو با خاموشکردن بیهدف همهٔ چراغها یکی نیست.
بهطور خلاصه
آلودگی نوری (Light pollution) از نور مصنوعی نامناسب در شدت، جهت، زمان یا طیف پدید میآید. روشنشدن زمینهٔ آسمان دیدن ستارهها و اجرام کمنور را دشوار میکند. آلودگی نوری با ابر، غبار و آشفتگی جو یکسان نیست. نورپردازی مفید، هدفمند، کمشدت، کنترلشده و با سهم کمتر نور کوتاهموج، راه کاهش این فشار است.
آلودگی نوری فقط هالهٔ بالای شهر نیست
درخشش آسمان یکی از نمودهای آلودگی نوری است، اما تمام آن نیست. خیرگی، دیدن جزئیات را دشوار میکند؛ نشت نور، روشنایی را به جایی ناخواسته مانند پنجرهٔ اتاق میرساند؛ ازدحام نور هم مجموعهای از منابع روشن و آشفته میسازد. ممکن است یک چراغ چند مشکل را همزمان ایجاد کند. روشناییای که از نظر مالک ساختمان مفید به نظر میرسد، میتواند برای همسایه یا رصدگر مزاحم باشد.
نور رو به بالا تنها مسیر ایجاد هاله نیست. نور بازتابیده از سطح زمین و ساختمان نیز میتواند وارد جو شود. بنابراین نصب حفاظ، هرچند مفید است، مجوز افزایش بیحساب شدت روشنایی نیست. برای سنجش یک چراغ باید پرسید چه چیزی را روشن میکند، چه مقدار نور لازم است و چه بخشی از نور به مقصد نمیرسد. پاسخ این پرسشها از ظاهر زیبا یا رنگ دلخواه چراغ کاربردیتر است.

عکس Ivtorov از مسکو در ۲۰۲۴، با مجوز CC BY 4.0؛ نمونهٔ روشنایی شهری است و دادهٔ سنجش آلودگی نوری ایران محسوب نمیشود.
چرا بعضی ستارهها در شهر گم میشوند؟
نور مصنوعی تضاد اجرام کمنور با زمینهٔ آسمان را کم میکند. ستاره یا سحابی از آسمان حذف نشده است؛ چشم و دوربین باید نور آن را در پسزمینهای روشنتر تشخیص دهند. برای اجرام گستردهٔ کمنور، مانند بخشهایی از راه شیری، همین افت تضاد میتواند تعیینکننده باشد. پس تعداد ستارههای دیدهشده فقط ویژگی خود ستارهها نیست؛ شرایط زمینه و چشم ناظر هم سهم دارد.
عکس پردازششده سنجهٔ مستقیم تجربهٔ دیداری نیست. تنظیم نوردهی و پردازش میتواند آسمان را روشنتر یا تاریکتر جلوه دهد. هنگام مقایسهٔ دو مکان، تفاوت شرایط ثبت را بررسی کنید؛ یک عکس، نقشهٔ کمّی روشنایی آن محل نیست.
تاریکی آسمان با شفافیت و آرامش جو فرق دارد
آسمان تاریک الزاماً شفاف یا از نظر آشفتگی جو آرام نیست. شفافیت به عبور نور از جو مربوط است؛ ابر، غبار و بخار آب میتوانند آن را کاهش دهند. آرامش جو یا seeing به تغییرات آشفتگی در مسیر نور مربوط میشود و روی تیزی تصویر، بهویژه در بزرگنمایی بالا، اثر دارد. اینها را باید جدا از روشنایی زمینه سنجید. نقشهٔ تاریکی دربارهٔ همهٔ آنها پیشبینی یکسانی نمیدهد.
ممکن است برای رصد جزئیات سیارهای، آرامش جو مسئلهٔ اصلی شب باشد؛ برای دیدن سحابی کمنور، زمینهٔ روشن و شفافیت هم اهمیت زیادی پیدا میکنند. جابهجایی به مکانی دورتر از شهر فقط یکی از عوامل را تغییر میدهد. اگر در همان شب غبار یا ابر مسیر را بپوشاند، تاریکبودن محل بهتنهایی کافی نیست. انتخاب هدف رصدی باید همراه با بررسی آسمان و هوا انجام شود، نه صرفاً رنگ یک نقطه روی نقشه.
ابرها همیشه آسمان شب را تاریکتر میکنند؟
اثر ابر بر روشنایی شب به محیط نور اطراف وابسته است. بالای شهر، ابر میتواند نور مصنوعی را بازپخش کند و زمینه را روشنتر نشان دهد. در مکانی دور از منابع مصنوعی، همان پوشش ممکن است نور اجرام آسمانی را بپوشاند و آسمان را تیرهتر کند. بنابراین رابطهٔ سادهٔ «ابر بیشتر، تاریکی بیشتر» یا عکس آن را نمیتوان برای همهٔ مکانها نوشت.
پژوهش تصویربرداری تمامآسمان دربارهٔ ابر و درخشش آسمان، همین وابستگی به موقعیت را نشان میدهد. برای مقایسهٔ دو شب باید شرایط ابر را همراه با منابع نور ثبت کرد. همچنین روشنایی طبیعی ماه را باید جداگانه در نظر گرفت: شب مهتابی و شب بدون ماه، حتی با چراغهای یکسان، پسزمینهٔ یکسانی ندارند. آلودگی نوری نام هر روشنایی شب نیست؛ منشأ مصنوعی و نامناسببودن نور در تعریف آن مهم است.
پنج اصل برای نورپردازی بهتر چیست؟
اصول مشترک DarkSky و انجمن مهندسی روشنایی، نیاز، جهت، شدت، زمان و طیف را با هم میسنجند. ابتدا مشخص کنید نور برای چه کاری لازم است. سپس نور را روی همان هدف نگه دارید، کمترین شدت لازم را برگزینید، روشنماندن را به زمان نیاز محدود کنید و سهم طول موجهای کوتاهتر را کاهش دهید. حذف یکی از این پرسشها میتواند فایدهٔ تغییرهای دیگر را کم کند.
چراغ گرم اگر بسیار پرنور باشد یا به پنجرهٔ همسایه بتابد، همچنان مسئله دارد. حسگر حرکت یا زمانسنج هم زمانی مفید است که نیاز واقعی محل را پاسخ دهد و تنظیم مناسبی داشته باشد. برای نور بیرون خانه، مسیر تابش را از سمت عابر و همسایه نگاه کنید، نه فقط از کنار کلید. راهنمای روشنایی خانهٔ DarkSky برای تبدیل این اصول به بررسی محل کمک میکند.
برای رصد در ایران چگونه محل انتخاب کنیم؟
نقشهٔ آلودگی نوری ابزار انتخاب اولیهٔ محل است، نه تضمین کیفیت شب رصد. پس از یافتن منطقهٔ کمنورتر، ابر، غبار، ماه، افق و چراغهای نزدیک را بررسی کنید. نور یک اقامتگاه یا جاده ممکن است در نقشهٔ منطقهای خوب معلوم نباشد. مسیر امن و دسترسی مجاز محل را هم بررسی کنید.
برای سنجش تغییر بلندمدت، به تاریخ و روش داده توجه کنید. درصدهای اطلسهای قدیمی، آمار امروز هر شهر ایران نیستند. تحلیل معرفیشده در AAS در ۲۰۲۳ بر گزارشهای دیداری سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ تکیه دارد؛ روند کلی آن را نباید خودکار به شهر و سال دلخواه تعمیم داد. دربارهٔ پیامدهای زیستی نیز گونه و شرایط اهمیت دارند؛ یک نتیجهٔ پژوهشی را نباید به تشخیص پزشکی قطعی برای هر فرد تبدیل کرد.
پرسشهای رایج
چرا دور از چراغها هم آسمان روشن است؟
آلودگی نوری میتواند از راه پراکندگی نور مصنوعی در جو، دورتر از چراغ مستقیم دیده شود. پنهانکردن چراغ از میدان دید، خیرگی را کم میکند، ولی الزاماً زمینهٔ آسمان را تاریک نمیکند. تعریف DarkSky تفاوت درخشش آسمان و دیگر نمودهای نور مزاحم را توضیح میدهد. چراغ نزدیک و هالهٔ شهر ممکن است همزمان به رصد آسیب بزنند.
آیا نقشهٔ آلودگی نوری کیفیت تصویر سیاره را پیشبینی میکند؟
نقشهٔ آلودگی نوری بیشتر برای ارزیابی روشنایی زمینه کمک میکند؛ آرامش جو و تیزی تصویر سیارهای را بهتنهایی پیشبینی نمیکند. ابر، غبار و آشفتگی مسیر نور عوامل جداگانهاند. تعریف نور مزاحم در DarkSky به منشأ مصنوعی روشنایی مربوط است. برای انتخاب شب رصد، وضعیت هوا و هدف رصدی نیز باید مستقل بررسی شوند.
آیا تعویض چراغ با نور گرم مشکل را حل میکند؟
کاهش آلودگی نوری فقط با گرمترشدن رنگ چراغ تضمین نمیشود. شدت، جهت تابش، مدت روشنماندن و نیاز واقعی محل نیز باید مهار شوند. یک چراغ گرمِ پرنور همچنان میتواند نشت نور یا خیرگی بسازد. پنج اصل مشترک DarkSky و IES این عاملها را کنار هم قرار میدهد؛ رنگ مناسب بخشی از طراحی است، نه جایگزین همهٔ آن.
آیا ابر همیشه آلودگی نوری را بیشتر نشان میدهد؟
اثر ابر بر نمود آلودگی نوری به محیط نور بستگی دارد. در شهر، بازپخش نور مصنوعی میتواند آسمان ابری را روشنتر کند؛ دور از نور مصنوعی، ابر ممکن است آسمان را تاریکتر کند. پژوهش Jechow و همکاران این تفاوت مکانی را بررسی میکند. یک عکس ابری بهتنهایی برای تعیین شدت آلودگی نوری همهٔ منطقه کافی نیست.
آیا برای کاهش آلودگی نوری باید همهٔ چراغها را خاموش کرد؟
کاهش آلودگی نوری به معنی حذف بیتمایز همهٔ روشناییهای مورد نیاز نیست. هدف این است که نور مفید روی مقصد بماند و نور بینیاز، مزاحم یا بیش از اندازه کاهش یابد. راهنمای نورپردازی مسئولانهٔ DarkSky نیاز واقعی محل را مبنا قرار میدهد. حفاظ، تنظیم شدت و کنترل زمان میتوانند همزمان بخشی از پاسخ باشند.
آیا آمار جهانی روشنایی شب، وضعیت امروز شهر من را نشان میدهد؟
آمار جهانی آلودگی نوری را نمیتوان بدون دادهٔ محلی و تاریخ مناسب به یک شهر تعمیم داد. روش سنجش و بازهٔ مطالعه مهماند؛ برای نمونه، شرح پژوهش در AAS در ۲۰۲۳ گزارشهای دیداری سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ را بررسی میکند. این نتیجه، اندازهگیری مستقیم روشنایی امروز هر شهر ایران نیست و جای بررسی شرایط محلی را نمیگیرد.
منابع
- DarkSky definition · DarkSky International
- DarkSky/IES five principles · DarkSky International
- DarkSky policy and interpretation · DarkSky International
- DarkSky home lighting · DarkSky International
- Jechow et al., Imaging and mapping clouds/skyglow, author manuscript · Jechow et al.
- Kyba et al., AAS author explanation, 2023 · American Astronomical Society
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
- مقالهچطور آلودگی نوری آسمان را خودمان اندازه بگیریم؟از محل رصدتان چند ستاره را میبینید؟ با یک نقشه شروع کنید، شرایط آسمان را یادداشت کنید و ببینید دستگاه SQM و ماهواره چه چیز دیگری را اندازه میگیرند.
- مقالهچطور جای مناسبی برای رصد آسمان تاریک پیدا کنیم؟روی نقشهٔ آلودگی نوری چند جای مناسب پیدا کنید. بعد ببینید در ساعت رصد، ماه و هدف کجای آسماناند، هوا و افق چطورند، اجازهٔ حضور دارید و از چه راهی برمیگردید.
- مقالهچطور اولین تلسکوپمان را بخریم که در کمد خاک نخورد؟اولین تلسکوپ را با هدف و شرایط واقعی خودتان انتخاب کنید؛ تفاوت دهانه، اپتیک و پایه را بشناسید و پیش از خرید مجموعهٔ کامل را امتحان کنید.
- راهنماچرا کهکشان در چشمی تلسکوپ شبیه عکسهایش نیست؟لکهٔ کمرنگ در چشمی لزوماً نشانهٔ خرابی تلسکوپ نیست. تفاوت نگاه چشم با ثبت دوربین، روشنایی سطحی و شرایط آسمان را بشناسید تا رصد دقیقتری داشته باشید.
فکت علمی
دانستنیها
- ۲۰ دی ۱۴۰۳آلودگی نوری و آسمان شببرآورد شده که ۸۳ درصد مردم جهان زیر آسمان آلوده به نور زندگی میکنند و روشنایی مصنوعی دیدن ستارهها را سختتر کرده است.
- ۱۲ آبان ۱۴۰۲آلودگی نوریآلودگی نوری یعنی دگرگونشدن الگوی طبیعی روشنایی و تاریکی در بومسازگانها، بر اثر استفادهٔ غیرضروری و ناکارآمد از نور مصنوعی. برآورد میشود ۸۳ درصد مردم جهان زیر آسمان آلوده به نور زندگی میکنند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از آلودگی نوری گفتهاند.







