دانشنامهجرم آسمانی
یاخته Cell (biology)
یاخته (سلول) کوچکترین واحد ساختاری و کارکردی جانداران است؛ هر جاندار از یک یا میلیاردها یاخته ساخته شده که هرکدام می‌توانند انرژی بگیرند، رشد کنند و تکثیر شوند.
نام‌های دیگر: سلول
یاخته (سلول) پایهٔ همهٔ جانداران شناخته‌شده است. باکتریها فقط یک یاخته دارند و بدن انسان بزرگسال از ده‌ها هزار میلیارد یاخته ساخته شده است. نظریهٔ یاخته‌ای که در قرن نوزدهم شکل گرفت می‌گوید همهٔ جانداران از یاخته ساخته شدهاند و هر یاخته از یاخته‌ای دیگر پدید می‌آید.
رابرت هوک در سال ۱۶۶۵ با میکروسکوپ، حفره‌های کوچک چوب پنبه را دید و نام «سل» را به آنها داد؛ اما آنتونی ون‌لیوون‌هوک بود که نخستین بار یاخته‌های زنده را مشاهده کرد.
## یاختهها چه ساختاری دارند؟
هر یاخته یک غشای نازک دارد که مرز آن با بیرون است و درونش مایع ژله‌مانند سیتوپلاسم قرار دارد. دی‌ان‌ای یاخته هم درون آن است. دو دستهٔ اصلی وجود دارد:
- یاخته‌های پیش‌هسته‌ای (پروکاریوت): مانند باکتریها، بی‌هسته و ساده‌تر.
- یاخته‌های هسته‌دار (یوکاریوت): مانند یاخته‌های گیاه، جانور و قارچ، که دی‌ان‌ای را در هسته‌ای با پوشش جدا دارند و اندامک‌هایی مثل میتوکندری دارند.
## اندامک‌های مهم
- هسته: دی‌ان‌ای را نگه می‌دارد و فعالیت یاخته را رهبری می‌کند.
- میتوکندری: مولکول انرژی ATP را می‌سازد.
- ریبوزوم: پروتئین می‌سازد.
- سبزدیسه: در گیاهان جای فتوسنتز است.
- دیوارهٔ یاخته: در گیاهان و قارچ‌ها استحکام می‌دهد.
## یاختهها از کجا آمده‌اند؟
نخستین یاختهها دست‌کم حدود ۳٫۵ میلیارد سال پیش پدید آمده‌اند. یاخته‌های هسته‌دار طبق نظریهٔ درون‌همزیستی، بعدها از همزیستی چند یاختهٔ ساده به وجود آمدند و میتوکندری و سبزدیسه نیاکان باکتریایی دارند. دربارهٔ آغاز زندگی، به خاستگاه زندگی و نیای مشترک جهانی هم نگاه کنید.
## پرسش‌های رایج
### یاخته چیست؟
یاخته کوچکترین واحدی است که همهٔ ویژگیهای زندگی، مانند سوخت و ساز، رشد و تکثیر را دارد و همهٔ جانداران از آن ساخته شدهاند.
### بدن انسان چند یاخته دارد؟
برآوردها برای یک بزرگسال حدود ۳۰ تا ۴۰ هزار میلیارد یاخته است. باکتری‌های ساکن بدن هم تعدادی هم‌مرتبه با یاخته‌های خود بدن دارند.
### تفاوت یاختهٔ گیاهی و جانوری چیست؟
یاختهٔ گیاهی دیوارهٔ سخت، سبزدیسه و واکوئل بزرگ دارد؛ یاختهٔ جانوری این‌ها را ندارد اما معمولاً شکل منعطف‌تری دارد.
### بزرگترین و کوچکترین یاخته کدام است؟
از کوچکترین یاختهها برخی باکتریها هستند که کمتر از یک میکرومتر طول دارند. در بدن انسان، تخمک بزرگترین یاخته است و تخم شترمرغ نمونهای از یک یاختهٔ بسیار بزرگ در طبیعت است.