رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهزندگیمفهوم

یاخته Cell (biology)

یاخته یا سلول واحد بنیادی ساختار و کارکرد زندگی سلولی است؛ جانداران از یک یا چند یاخته ساخته می‌شوند و در بدن‌های چندیاخته‌ای، یاخته‌ها می‌توانند برای کارهای متفاوت تخصص پیدا کنند.

نام‌های دیگر: سلول

دیاگرام مقایسه‌ایِ اجزای نمونهٔ سلول گیاهی و جانوری
Tomáš Kebert & umimeto.org / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · منبع تصویر

اگر پوست نازک پیاز را زیر میکروسکوپ بگذارید، خانه‌های کنار همی می‌بینید که به آجرهای دیوار شباهت دارند. اما هر خانه بخشی از یک سامانهٔ زنده است: مرز دارد، با محیط تبادل می‌کند و درونش واکنش‌های شیمیایی جریان دارند. همین یاخته‌ها در شکل‌های دیگر می‌توانند بدن یک باکتری را بسازند یا در بدن شما کارهای متفاوتی انجام دهند. شکل آجرمانندِ پیاز فقط یکی از چهره‌های زندگی سلولی است.

به‌طور خلاصه

یاخته واحد پایهٔ زندگی سلولی است و جاندار می‌تواند تک‌یاخته‌ای یا چندیاخته‌ای باشد. باکتری‌ها و آرکی‌ها هستهٔ محصور در غشا ندارند؛ یوکاریوت‌ها سازمان سلولی متفاوتی با اندامک‌های غشادار دارند. اجزای سلول با نوع و تخصص آن فرق می‌کنند، پس هر یاخته الزاماً هسته ندارد یا تقسیم نمی‌شود. ویروس ساختار سلولی ندارد و برای تکثیر به سلول میزبان وابسته است.

یاخته چیست و نظریهٔ سلولی چه می‌گوید؟

یاخته واحد بنیادیِ سازمان‌یافتن و کارکرد زندگی سلولی است. در یک جاندار تک‌یاخته‌ای، یک سلول کارهای لازم برای زندگی آن جاندار را انجام می‌دهد. در جاندار چندیاخته‌ای، سلول‌ها با هم کار می‌کنند و اغلب تخصص می‌یابند؛ یک سلول عضلانی و یک سلول پوششی را نمی‌توان فقط نسخه‌هایی با شکل متفاوت از یک وظیفه دانست.

نظریهٔ سلولی می‌گوید جانداران از سلول ساخته می‌شوند، سلول واحد پایهٔ ساختار و کارکرد آن‌هاست و سلول‌های تازه از سلول‌های پیشین پدید می‌آیند. بخش آخر دربارهٔ تداوم زندگی سلولی است؛ به‌تنهایی داستان پیدایش نخستین زندگی را حل نمی‌کند. همچنین از آن نتیجه نمی‌شود هر سلول موجود باید همین حالا بتواند مستقل زندگی کند یا تقسیم شود. یک سلول تخصص‌یافته را باید در ارتباط با بافت و جانداری که جزئی از آن است شناخت.

مرز سلول چگونه با محیط ارتباط برقرار می‌کند؟

غشای سلولی مرزی انتخاب‌گر است که رفت‌وآمد مواد میان سلول و محیط را تنظیم می‌کند. سلول اتاق دربسته نیست: مواد لازم را می‌گیرد، مواد دیگری را بیرون می‌فرستد و به شرایط اطراف پاسخ می‌دهد. درون آن نیز آب خالی نیست؛ سیتوپلاسم محیطی با مولکول‌ها و ساختارهای درونی است که واکنش‌های بسیار در آن انجام می‌شوند.

غشا را با دیواره اشتباه نگیرید. در سلول گیاهی، دیواره بیرون از غشا قرار دارد و به استحکام و حفظ شکل کمک می‌کند؛ سلول جانوری دیوارهٔ سلولی ندارد. وجود دیواره، نیاز به غشا را از بین نمی‌برد. تشبیه سلول به شهر یا کارخانه برای شروع مفید است، اما مرز و اجزای سلول با قصد و تصمیم انسانی کار نمی‌کنند. رفتار آن‌ها از ویژگی مولکول‌ها و برهم‌کنش‌هایشان می‌آید، نه از فرمان مدیری کوچک درون سلول.

پروکاریوت و یوکاریوت چه تفاوتی دارند؟

تفاوت اصلی این دو سازمان سلولی، وجود هستهٔ محصور در غشا در سلول یوکاریوتی معمول است. باکتری‌ها و آرکی‌ها پروکاریوت‌اند؛ DNA آن‌ها در هسته‌ای با پوشش غشایی قرار ندارد و ناحیهٔ حاوی آن را نوکلئوئید می‌نامند. نداشتن هسته، نداشتن اطلاعات ژنتیکی یا ناتوانی از انجام فرایندهای پیچیده نیست.

جانوران، گیاهان، قارچ‌ها و گروه‌های متنوع دیگری یوکاریوت‌اند. یوکاریوت‌بودن هم‌معنی چندیاخته‌ای‌بودن نیست؛ جانداران تک‌یاخته‌ای یوکاریوت نیز وجود دارند. در سلول یوکاریوتی معمول، اندامک‌های غشادار بخش‌هایی از فعالیت درونی را از هم جدا می‌کنند. این طبقه‌بندی را با تصویر یک باکتریِ نمونه اشتباه نگیرید: کپسول، تاژک و زائده‌های نشان‌داده‌شده در نمودار، الزاماً در تمام باکتری‌ها وجود ندارند. همچنین کوچک‌تر یا ساده‌تر خواندن یک نقشه، به معنی «پایین‌تر بودن» آن جاندار نیست.

اندامک‌ها چه می‌کنند و سلول گیاهی چه فرقی دارد؟

اندامک‌ها کارهای متفاوت سلول را پیش می‌برند، اما ترکیب آن‌ها در همهٔ سلول‌ها یکسان نیست. هستهٔ سلول یوکاریوتی معمول بیشتر DNA را نگه می‌دارد. ریبوزوم‌ها پروتئین می‌سازند و شبکهٔ آندوپلاسمی و دستگاه گلژی در ساخت، تغییر، بسته‌بندی و جابه‌جایی بخشی از مواد، از جمله پروتئین‌ها، سهم دارند. این اجزا با هم ارتباط دارند؛ فهرست نام‌ها به‌تنهایی نحوهٔ کار سلول را توضیح نمی‌دهد.

دیاگرام مقایسه‌ایِ اجزای نمونهٔ سلول گیاهی و جانوری
دیاگرام مقایسه‌ایِ اجزای نمونهٔ سلول گیاهی و جانوری Tomáš Kebert & umimeto.org / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

مقایسهٔ شماتیک سلول گیاهی و جانوری؛ دیاگرام آموزشی است و رنگ و اندازهٔ اجزا را مانند عکس طبیعی نشان نمی‌دهد. اثر: Tomáš Kebert و umimeto.org؛ مجوز CC BY-SA 4.0.

میتوکندری در تنفس سلولی و تولید ATP نقش دارد؛ ATP مولکولی است که انتقال انرژیِ قابل استفاده برای واکنش‌ها را ممکن می‌کند. سلول گیاهی هم میتوکندری دارد. سبزدیسه در سلول‌های فتوسنتزکننده جای فتوسنتز است، اما همهٔ سلول‌های گیاه سبزدیسهٔ فعال ندارند؛ سلول‌های معمول ریشه نمونهٔ روشنی‌اند. دیواره و واکوئل بزرگ نیز از ویژگی‌های شاخص نمونهٔ معمول سلول گیاهی‌اند، نه دلیل یکسان‌بودن تمام سلول‌های یک گیاه.

چرا همهٔ سلول‌ها هسته ندارند یا تقسیم نمی‌شوند؟

ساختار یک سلول به گروه زیستی، مرحلهٔ رشد و تخصص آن وابسته است. نمونهٔ روشن، گلبول قرمز بالغ انسان است که طی بلوغ هسته و میتوکندری را از دست می‌دهد و دیگر مانند پیش‌ساز خود تقسیم نمی‌شود. این استثنا را باید دقیق نام برد: دربارهٔ گلبول قرمز بالغ انسان حرف می‌زنیم، نه تمام سلول‌های بدن یا تمام سلول‌های خون جانوران.

پس جملهٔ «همهٔ سلول‌ها DNA و تمام اندامک‌های معمول را دارند و تکثیر می‌شوند» تعریف مناسبی نیست. شرح عمومیِ ساختار سلول، نقشهٔ پایه را معرفی می‌کند؛ تضمین نمی‌کند هر سلول تخصص‌یافته در هر مرحله تمام اجزای نقشه را نگه دارد. سلولی که دیگر تقسیم نمی‌شود همچنان می‌تواند کار تخصصی خود را انجام دهد. برای شناخت آن باید پرسید چه وظیفه‌ای دارد و چگونه با سلول‌های دیگر همکاری می‌کند، نه اینکه چقدر شبیه نقاشی کتاب است.

سلول را چگونه می‌بینیم و چرا ویروس سلول نیست؟

برای دیدن جزئیات بیشتر سلول‌ها به میکروسکوپ نیاز داریم، اما بزرگ‌نمایی و قدرت تفکیک یک چیز نیستند. بزرگ‌ترکردن تصویر محو، دو ساختار نزدیک را از هم جدا نمی‌کند. میکروسکوپ نوری و الکترونی اطلاعات متفاوتی می‌دهند و روش آماده‌سازی نمونه نیز روی تصویر اثر می‌گذارد. نمودار رنگی اندامک‌ها را نباید عکس همان منظره با چشم دانست.

کوچکی نیز معیار سلول‌بودن نیست. ویروس ساختار سلولی ندارد و برای تکثیر به ماشین سلول میزبان وابسته است. ژنوم ویروسی می‌تواند DNA یا RNA باشد، اما داشتن مادهٔ ژنتیکی به‌تنهایی چیزی را سلول نمی‌کند. باکتری یک جاندار سلولی است و ویروس را نمی‌توان صرفاً باکتری کوچک‌تر نامید. بحث زنده‌بودن ویروس به تعریف زندگی هم وابسته است؛ برای روشن‌کردن تفاوت ساختاری، لازم نیست تمام این بحث را یک‌باره حل کنیم.

پرسش‌های رایج

  1. یاخته همان سلول است؟

    یاخته و سلول دو نام برای یک مفهوم‌اند: واحد بنیادی ساختار و کارکرد زندگی سلولی. یک جاندار می‌تواند تک‌یاخته‌ای باشد یا از سلول‌های بسیار با وظایف متفاوت ساخته شود. تعریف یاخته نباید وعده دهد که هر سلول به‌تنهایی زنده می‌ماند یا تقسیم می‌شود؛ در جاندار چندیاخته‌ای، تخصص و وابستگی به سلول‌های دیگر اهمیت دارد.

  2. آیا همهٔ یاخته‌ها هسته دارند؟

    همهٔ یاخته‌ها هسته ندارند. باکتری‌ها و آرکی‌ها سازمان پروکاریوتی دارند و DNA آن‌ها در هستهٔ محصور در غشا نیست. از طرف دیگر، بعضی سلول‌های تخصص‌یافتهٔ یوکاریوتی نیز هسته را از دست می‌دهند؛ گلبول قرمز بالغ انسان نمونه‌ای از آن‌هاست. بنابراین نبود هسته به‌تنهایی نه نبود اطلاعات ژنتیکی را ثابت می‌کند و نه پروکاریوت‌بودن هر نمونه را.

  3. سلول گیاهی با سلول جانوری چه فرقی دارد؟

    سلول گیاهی معمول دیواره‌ای بیرون از غشا و واکوئل بزرگی دارد؛ سلول جانوری دیوارهٔ سلولی ندارد. سبزدیسه در سلول‌های فتوسنتزکنندهٔ گیاه وجود دارد، اما همهٔ سلول‌های گیاه، مانند سلول‌های معمول ریشه، سبزدیسهٔ فعال ندارند. هر دو گروه یوکاریوت‌اند و سلول گیاهی نیز میتوکندری دارد؛ فتوسنتز جای تمام فرایندهای تأمین انرژی را نمی‌گیرد.

  4. آیا هر یاخته می‌تواند تقسیم شود؟

    هر یاخته الزاماً توان تقسیم ندارد. در بدن چندیاخته‌ای، بعضی سلول‌ها هنگام تخصص‌یافتن این توان را از دست می‌دهند یا وضعیت تقسیمشان تغییر می‌کند. گلبول قرمز بالغ انسان دیگر مانند سلول پیش‌ساز تقسیم نمی‌شود. گزارهٔ نظریهٔ سلولی که سلول‌ها از سلول‌های پیشین پدید می‌آیند، به معنی تقسیم‌پذیربودن تک‌تک سلول‌های موجود در هر مرحله نیست.

  5. آیا ویروس نوعی سلول کوچک است؟

    ویروس نوعی یاختهٔ کوچک نیست؛ ساختار سلولی ندارد و برای تکثیر به سلول میزبان وابسته است. داشتن ژنوم DNA یا RNA به‌تنهایی آن را سلول نمی‌کند. باکتری، برخلاف ویروس، یک جاندار سلولی است. بحث اینکه ویروس را در چه تعریفی زنده بدانیم، از این تفاوت ساختاری جداست و نباید دو موضوع را به جای هم پاسخ داد.

  6. آیا رنگ‌های تصویر سلول واقعی‌اند؟

    رنگ‌های تصویر یاخته همیشه رنگ طبیعی نمونه نیستند. نمودار آموزشی اجزا را برای تشخیص آسان‌تر رنگ می‌کند و بعضی تصاویر میکروسکوپی نیز با رنگ‌آمیزی یا پردازش ساخته می‌شوند. روش تصویربرداری و آماده‌سازی نمونه باید معلوم باشد. همچنین بزرگ‌نمایی بیشتر الزاماً جزئیات بیشتری نمی‌دهد؛ قدرت تفکیک تعیین می‌کند دو ساختار نزدیک را بتوان جدا از هم تشخیص داد.

منابع

  1. Studying Cells · OpenStax, Biology 2e
  2. Prokaryotic Cells · OpenStax, Biology 2e
  3. Eukaryotic Cells · OpenStax, Biology 2e
  4. The Endomembrane System and Proteins · OpenStax, Biology 2e
  5. Components of the Blood · OpenStax, Biology 2e
  6. Viral Evolution, Morphology, and Classification · OpenStax, Biology 2e

آخرین بازبینی:

در چنین روزی

در تاریخ علم

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از یاخته گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین