رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیپدیده

چرخش زمین Earth's rotation

چرخش زمین دوران سیاره به دور محور خودش از غرب به شرق است؛ این حرکت شب و روز را می‌سازد، اما مدت یک دور نسبت به ستاره‌ها با شبانه‌روز خورشیدی یکسان نیست.

نام‌های دیگر: حرکت وضعی زمین، گردش زمین به دور خود

نمودار چرخش و گردش مداری زمین برای مقایسهٔ روز نسبت به ستاره‌ها و روز خورشیدی
Gdr / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

ساعت می‌گوید یک شبانه‌روز ۲۴ ساعت است، اما در کتاب نجوم برای یک دور زمین عددی نزدیک ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه می‌بینید. هیچ‌کدام لزوماً غلط نیستند. پرسش پنهان این است: برگشتن زمین را نسبت به چه چیزی می‌سنجیم، خورشید یا ستاره‌های دور؟

به‌طور خلاصه

چرخش زمین (Earth's rotation) با گردش سالانهٔ آن به دور خورشید فرق دارد. یک دور نسبت به ستاره‌های دور نزدیک ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه است، ولی روز خورشیدی میانگین حدود ۲۴ ساعت طول می‌کشد. سرعت خطی سطح به عرض جغرافیایی وابسته است و طول روز هم کاملاً ثابت نیست. فصل‌ها از ترکیب میل محور و گردش مداری پدید می‌آیند، نه صرفاً از چرخش روزانه.

چرخش با گردش مداری فرق دارد

چرخش زمین حرکت به دور محور خود سیاره است؛ گردش مداری، حرکت زمین به دور خورشید است. محور فرضی از قطب شمال و جنوب می‌گذرد. اگر از بالای قطب شمال نگاه کنیم، جهت چرخش خلاف عقربه‌های ساعت است؛ در بیان زمینی، زمین از غرب به شرق می‌چرخد.

به همین دلیل، حرکت عمدهٔ روزانهٔ خورشید و ستاره‌ها در آسمان در جهت مخالف دیده می‌شود. تغییر جهت نگاه ما همراه زمین، طلوع و غروب و جابه‌جایی روزانهٔ منظرهٔ آسمان را توضیح می‌دهد. این حرکت ظاهری را نباید با مدار واقعی هر جرم یکی گرفت.

دو حرکت زمین هم‌زمان رخ می‌دهند. می‌توان با توپی که هم به دور خودش می‌چرخد و هم دور چراغ حرکت می‌کند، تفاوت را نشان داد. اما هیچ‌یک جای دیگری را نمی‌گیرد: «زمین حرکت می‌کند» به‌تنهایی معلوم نمی‌کند دربارهٔ روز و شب حرف می‌زنیم یا تغییر جای زمین در مدار سالانه.

چرا یک دور زمین دقیقاً ۲۴ ساعت نیست؟

مدت یک دور به مرجعی بستگی دارد که جهت زمین را با آن مقایسه می‌کنیم. برگشتن به همان جهت نسبت به ستاره‌های دور نزدیک ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه طول می‌کشد. در این مدت، زمین در مدار خورشید هم جلو رفته است؛ بنابراین برای برگشتن خورشید به همان نصف‌النهار، اندکی چرخش اضافه لازم دارد.

روز خورشیدی میانگین حدود ۲۴ ساعت است. این اختلاف به معنی توقف چرخش یا اشتباه ساعت نیست؛ حاصل مقایسهٔ دو جهت مرجع متفاوت است. ستاره‌های دور و خورشید برای رصدگر زمینی نقش یکسانی در تعریف روز ندارند.

نمودار چرخش و گردش مداری زمین برای مقایسهٔ روز نسبت به ستاره‌ها و روز خورشیدی
نمودار چرخش و گردش مداری زمین برای مقایسهٔ روز نسبت به ستاره‌ها و روز خورشیدی Gdr / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

نمودار: Gdr؛ مقایسهٔ برگشت جهت زمین نسبت به ستاره‌ها و خورشید در حین حرکت مداری؛ فاصله‌ها و اندازه‌ها به مقیاس نیستند. مجوز: CC BY-SA 3.0، از ویکی‌انبار.

فاصلهٔ دو ظهر خورشیدی واقعی نیز در تمام سال کاملاً یکسان نیست. بیضوی‌بودن مدار و میل محور بر رابطهٔ زمان خورشیدی ظاهری و میانگین اثر می‌گذارند. بنابراین باید از سه چیز جدا حرف زد: مدت چرخش نسبت به ستاره‌ها، روز خورشیدی میانگین و روز خورشیدی ظاهری. آمیختن این تعریف‌ها ظاهراً چند پاسخ متناقض برای یک پرسش می‌سازد.

یک زمین، سرعت‌های خطی متفاوت

نقطه‌های مختلف زمین با یک دوران مشترک جابه‌جا می‌شوند، اما سرعت خطی یکسانی ندارند. نقطه‌ای نزدیک استوا در هر دور مسیر بزرگ‌تری نسبت به نقطه‌ای نزدیک قطب طی می‌کند. پس عبارت «سرعت چرخش زمین» باید روشن کند منظور سرعت زاویه‌ای است یا سرعت حرکت یک نقطهٔ سطح.

سرعت زاویه‌ای می‌گوید جهت در واحد زمان چقدر تغییر می‌کند. سرعت خطی به اندازهٔ مسیر هم وابسته است؛ درست مانند نقطه‌های نزدیک مرکز و لبهٔ یک صفحهٔ گردان که با هم دور می‌زنند، اما مسافت یکسانی طی نمی‌کنند.

در خود قطب، حرکت ناشی از دوران به دور محور، مسیر دایره‌ای بزرگی روی سطح ایجاد نمی‌کند. این به معنی جداشدن قطب از بقیهٔ سیاره نیست. برای مقایسهٔ شهرها نیز باید عرض جغرافیایی را شناخت؛ یک عدد مربوط به استوا را نمی‌توان سرعت خطی همهٔ ساکنان زمین نامید.

چرا چرخیدن را مثل باد حس نمی‌کنیم؟

ما و محیط پیرامونمان در حرکت عمدهٔ زمین شریکیم؛ زمین از زیر پای یک انسان ساکن در فضا عبور نمی‌کند. هوا هم در مجموع همراه سیاره حرکت می‌کند، بنابراین سرعت دوران را نمی‌توان به‌سادگی باد دائمی با همان سرعت نسبت به بدن تعبیر کرد.

بااین‌حال، جملهٔ «چون سرعت ثابت است، هیچ شتابی وجود ندارد» درست نیست. در دوران، حتی اگر تندی ثابت باشد، جهت حرکت عوض می‌شود و شتاب مرکزگرا وجود دارد. پس حس‌نکردن چرخش روزمره را نباید به نبود کامل اثر فیزیکی آن نسبت داد.

تجربهٔ بدن به حرکت نسبی و نیروهایی مربوط است که به آن وارد می‌شوند. مشترک‌بودن حرکت عمدهٔ ما و پیرامونمان توضیح بهتری از تصور زمینی بی‌حرکت زیر یک آسمان چرخان فراهم می‌کند. این توضیح، ثابت‌بودن کامل سرعت یا نبود تغییرهای کوچک دوران را فرض نمی‌گیرد.

طول روز و ساعت چگونه از هم جدا می‌شوند؟

طول روز از چرخش زمین به دست می‌آید، ولی ثانیهٔ دقیق امروزی با تعریف اتمی سنجیده می‌شود. چرخش کاملاً ثابت نیست: کشندها، جو، اقیانوس و تبادل تکانه با بخش‌های درونی زمین در تغییرهای کوتاه‌مدت و بلندمدت نقش دارند. یک نرخ تاریخی را نباید قانون ثابت هر روز آینده دانست.

زمان جهانی UT1 به چرخش زمین مربوط است و زمان هماهنگ جهانی UTC با زمان اتمی و سازوکار اصلاحات آن ارتباط دارد. ثانیهٔ کبیسه به هماهنگی این زمان‌سنجی‌ها مربوط می‌شود؛ تغییر چرخش به معنی آن نیست که همهٔ ساعت‌های دقیق ناگهان تعریف ثانیه را عوض می‌کنند.

همچنین ظهر ساعت رسمی الزاماً ظهر خورشیدی محل نیست. ساعت رسمی یک منطقه و لحظهٔ عبور خورشید از نصف‌النهار شهر، دو تعریف جدا دارند. برای همین، انتظار قرارگرفتن خورشید بر نصف‌النهار همهٔ شهرهای ایران در یک ساعت رسمی واحد، انتظار درستی نیست.

شب و روز با فصل یکی نیست

چرخش زمین روشن و تاریک‌شدن روزانهٔ بیشتر نواحی را توضیح می‌دهد، اما به‌تنهایی فصل‌ها را نمی‌سازد. میل محور نسبت به عمود بر صفحهٔ مدار، همراه گردش سالانه، زاویه و مدت تابش خورشید را در نیمکره‌ها تغییر می‌دهد. فصل نجومی هم با هوای یک روز یکسان نیست.

پرسش‌های رایج

  1. چرخش زمین در چه جهتی است؟

    چرخش زمین از غرب به شرق است و از دید بالای قطب شمال خلاف جهت عقربه‌های ساعت دیده می‌شود. حرکت عمدهٔ روزانهٔ آسمان برای رصدگر در جهت مخالف به نظر می‌رسد. این حرکت را باید از گردش مداری زمین به دور خورشید جدا کرد؛ اولی به دوران حول محور و دومی به جابه‌جایی سالانه در مدار اشاره دارد.

  2. چرا یک دور زمین را گاهی کمتر از ۲۴ ساعت می‌گویند؟

    چرخش زمین نسبت به ستاره‌های دور نزدیک ۲۳ ساعت و ۵۶ دقیقه طول می‌کشد، اما روز خورشیدی میانگین حدود ۲۴ ساعت است. زمین هم‌زمان در مدار جلو می‌رود و برای برگشتن خورشید به همان نصف‌النهار، کمی چرخش اضافه لازم دارد. پس اختلاف از انتخاب مرجع می‌آید؛ این دو عدد تعریف یکسانی از روز ندارند.

  3. چرا چرخش زمین را احساس نمی‌کنیم؟

    در چرخش زمین، انسان و محیط اطراف در حرکت عمدهٔ سیاره شریک‌اند؛ زمین زیر فردی ساکن در فضا نمی‌لغزد. این وضعیت با باد دائمی هم‌سرعت دوران فرق دارد. بااین‌حال، دوران حتی با تندی ثابت شتاب مرکزگرا دارد. بنابراین توضیح «هیچ شتابی وجود ندارد» درست نیست و نباید حس‌نکردن حرکت را با نبود اثر فیزیکی آن یکی دانست.

  4. آیا چرخش زمین همیشه با یک نرخ کند می‌شود؟

    چرخش زمین کاملاً ثابت نیست و تغییرهای کوتاه‌مدت و بلندمدت دارد. کشندها، جو، اقیانوس و تبادل تکانه با درون زمین بر آن اثر می‌گذارند. یک نرخ گزارش‌شده برای دوره‌ای مشخص را نباید به همهٔ روزها و آینده تعمیم داد. برای مقایسهٔ علمی باید دادهٔ رصدی و بازهٔ زمانی روشن باشد، نه فقط یک عدد ثابت تاریخی.

  5. آیا چرخش زمین علت فصل‌هاست؟

    چرخش زمین به دور محور، چرخهٔ روزانهٔ روشنایی را توضیح می‌دهد؛ فصل‌ها به میل محور و گردش سالانهٔ زمین به دور خورشید وابسته‌اند. این ترکیب زاویه و مدت تابش را در طول سال تغییر می‌دهد. تغییر فصل نجومی نیز به معنی تغییر ناگهانی آب‌وهوا در همان لحظه نیست؛ هندسهٔ نجومی و هوای محلی دو موضوع مرتبط ولی متفاوت‌اند.

  6. چرا ظهر خورشیدی با ساعت ۱۲ یکی نیست؟

    در بحث چرخش زمین، ظهر خورشیدی به عبور خورشید از نصف‌النهار محل مربوط است، اما ساعت رسمی از قرارداد زمانی منطقه پیروی می‌کند. زمان خورشیدی ظاهری نیز در طول سال نسبت به زمان میانگین تغییر می‌کند. پس یک ساعت رسمی واحد لزوماً ظهر خورشیدی همهٔ شهرها نیست و تفاوت را نباید صرفاً خرابی ساعت یا تغییر ناگهانی دوران دانست.

منابع

  1. Earth Facts: Orbit and Rotation · NASA
  2. Rotation and Revolution · NASA
  3. Apparent and Mean Solar Time · USNO
  4. UT1 and Length of Day · Paris Observatory
  5. Leap Seconds · NIST
  6. What Causes the Seasons? · NASA Space Place
  7. Earth’s rotation — Q244743 · Wikidata
  8. Statue of Liberty — Q9202 · Wikidata

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

اخبار نجوم

در خبرها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با چرخش زمین در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از چرخش زمین گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین