رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هامفهوم

مادهٔ تباهیده Degenerate matter

مادهٔ تباهیده مادهٔ بسیار چگالی است که فشار کوانتومیِ آن از اصل طرد پائولی ناشی می‌شود و در حد تباهیدگی قوی وابستگی اندکی به دما دارد؛ همین فشار کوتوله‌های سفید و ستاره‌های نوترونی را در برابر گرانش نگه می‌دارد.

نام‌های دیگر: ماده تباهیده

مادهٔ تباهیده
Jack Jackie PomiREJEBECSS (French translation) / Wikimedia Commons · CC0 · منبع تصویر

مادهٔ تباهیده حالتی از ماده است که چنان فشرده شده که قوانین کوانتومی بر رفتارش فرمان می‌رانند. در آن، در حد تباهیدگی قوی، فشار عمدتاً به چگالی وابسته است و وابستگی اندکی به دما دارد و حتی اگر ماده تا نزدیک صفر مطلق سرد شود، فشار بالایی دارد.

مادهٔ تباهیده چرا فشار دارد؟

الکترون‌ها و نوترون‌ها فرمیون‌اند و بنا بر اصل طرد پائولی دو فرمیون یکسان نمی‌توانند در یک حالت کوانتومی باشند. وقتی ماده را بسیار فشرده کنیم، ذرات مجبورند حالت‌های انرژی بالاتر را پر کنند و همین انرژی جنبشی «فشار تباهیدگی» می‌سازد. این فشار با فشردن بیشتر افزایش می‌یابد و جلوی فروریزش را می‌گیرد.

مادهٔ تباهیده در ستاره‌ها

در کوتولهٔ سفید فشار تباهیدگی الکترون‌ها ستاره را نگه می‌دارد. چگالی آن حدود یک تن در هر سانتی‌متر مکعب است. اگر جرم از حد چاندراسخار، حدود ۱٫۴ برابر جرم خورشید، بیشتر شود، فشار الکترونی دیگر کافی نیست و ستاره فرو می‌ریزد.

در ستارهٔ نوترونی الکترون‌ها و پروتون‌ها به نوترون تبدیل شده‌اند و فشار مادهٔ نوترونی، شامل اثرهای کوانتومی و برهم‌کنش‌های هسته‌ای، در برابر گرانش مقاومت می‌کند. چگالی در مرکز آن‌ها از چگالی هستهٔ اتم هم بیشتر است. اگر جرم باز هم بیشتر شود، حتی این فشار هم کافی نیست و سیاه‌چاله پدید می‌آید. مرز دقیق جرم ستاره‌های نوترونی حدود ۲ تا ۳ برابر جرم خورشید برآورد می‌شود.

جرماجرام پایدار با فشار تباهیدگی
تا حدود ۱٫۴ برابر خورشیدکوتولهٔ سفید (فشار الکترونی)
از حدود ۱٫۱ تا ۲ یا ۳ برابر خورشیدستارهٔ نوترونی (فشار مادهٔ نوترونی)

این پدیده در کوتوله‌های قهوه‌ای هم نقش دارد؛ فشار تباهیدگی الکترون‌ها در آن‌ها جلوی فروریزش بیشتر را می‌گیرد.

تاریخچه

رالف فاولر در ۱۹۲۶ نشان داد فشار کوانتومی کوتوله‌های سفید را نگه می‌دارد. سوبرامانیان چاندراسخار در دههٔ ۱۹۳۰ با محاسبهٔ حد جرم، پیامدهای نسبیتی آن را نشان داد.

پرسش‌های رایج

  1. مادهٔ تباهیده چیست؟

    مادهٔ تباهیده ماده‌ای بسیار چگال است که فشار کوانتومی آن از اصل طرد پائولی سرچشمه می‌گیرد و در حد تباهیدگی قوی عمدتاً به چگالی وابسته است.

  2. مادهٔ تباهیده در کجا یافت می‌شود؟

    مادهٔ تباهیده در کوتوله‌های سفید و ستاره‌های نوترونی یافت می‌شود و نیز در کوتوله‌های قهوه‌ای دیده می‌شود.

  3. فشار تباهیدگی چیست؟

    فشار تباهیدگی فشاری کوانتومی است که چون ذرات فرمیونی نمی‌توانند در یک حالت یکسان باشند پدید می‌آید. با سردکردن از بین نمی‌رود.

  4. چرا مادهٔ تباهیده فرو نمی‌ریزد؟

    فشار تباهیدگی با گرانش مقابله می‌کند. تا وقتی جرم از حد چاندراسخار (برای کوتولهٔ سفید) و حد ستارهٔ نوترونی کمتر باشد، تعادل برقرار می‌ماند.

منابع

  1. Electron Degeneracy Pressure · Swinburne University

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از مادهٔ تباهیده گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین