رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

کوتوله سفید White dwarf

کوتوله سفید بازماندهٔ بسیار فشردهٔ بسیاری از ستاره‌های کم‌جرم و میان‌جرم است که جرمی در مقیاس ستاره را در اندازه‌ای نزدیک زمین جای می‌دهد و معمولاً با ازدست‌دادن گرما سرد می‌شود.

شباهنگ و همدم کم‌نور آن در تصویر تلسکوپ فضایی هابل
NASA, ESA, H. Bond (STScI), and M. Barstow (University of Leicester) / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

کوتولهٔ سفید هستهٔ داغ باقی‌مانده پس از ازدست‌رفتن پوشش یک ستاره است. فشار تباهیدگی الکترون‌ها نقش اصلی را در مقابله با گرانش آن دارد و به همجوشی پایدار مرکزی نیاز ندارد. جرم بیشتر معمولاً با شعاع کمتر همراه است، اما ساختار دقیق به شرایط بستگی دارد. بیشتر کوتوله‌های سفید سرد می‌شوند؛ وجود سوختن هیدروژن در پوشش برخی نمونه‌ها نشان می‌دهد که عبارت «هرگز هیچ همجوشی ندارد» درست نیست.

ستاره چگونه به چنین بازمانده‌ای تبدیل می‌شود؟

کوتولهٔ سفید (White dwarf) از باقی‌ماندن بخش مرکزی بسیاری از ستاره‌ها پس از مرحله‌های پایانی تکامل ساخته می‌شود. ستارهٔ مادر به مرحلهٔ غولی می‌رسد و بخش بزرگی از لایه‌های بیرونی خود را از دست می‌دهد. هسته‌ای که آشکار می‌شود بسیار داغ و فشرده است؛ این همان ساختار گستردهٔ ستارهٔ پیشین در مقیاسی کوچک‌تر نیست.

خورشید نیز در چارچوب تکامل یک ستارهٔ تنها چنین پایانی خواهد داشت. این جمله دربارهٔ مسیر کلی تکامل است و به معنی آن نیست که امروز در آستانهٔ تبدیل‌شدن به کوتولهٔ سفید قرار دارد. همچنین هر ستاره‌ای این سرنوشت را ندارد؛ جرم و تاریخچهٔ تکامل مهم‌اند. باید جرم ستارهٔ مادر را از جرم بازمانده جدا کرد، چون بخشی از ماده در مسیر تکامل از دست می‌رود. مقایسهٔ یک حد جرم بازمانده با تمام جرم آغازین ستاره می‌تواند نتیجه‌ای نادرست بسازد.

چه چیزی جلوی فروریزش را می‌گیرد؟

فشار ناشی از تباهیدگی الکترون‌ها عامل اصلی مقابله با گرانش کوتولهٔ سفید است. در چنین مادهٔ فشرده‌ای، رفتار کوانتومی الکترون‌ها مهم می‌شود و توضیح فشار فقط با تصویر گاز معمولیِ داغ کافی نیست. این پشتیبانی به تولید مداوم انرژی از همجوشی پایدار در مرکز وابسته نیست.

فشارِ نگه‌دارنده و منبع درخشندگی دو پرسش جدا هستند. یک بازمانده می‌تواند گرمای خود را از دست بدهد و نور بدهد، در حالی که سازوکار اصلی حمایت در برابر گرانش از تباهیدگی می‌آید. در تقریب تباهیدگی شدید، وابستگی این فشار به دما ضعیف است؛ اما توصیف ساختار واقعی به دما، ترکیب و پوشش بیرونی هم نیاز دارد. جملهٔ «فشار در همهٔ شرایط کاملاً از دما مستقل است» بیش از حد مطلق است و تفاوت مدل ساده با ستارهٔ واقعی را پنهان می‌کند.

چرا جرم بیشتر می‌تواند اندازه را کمتر کند؟

در رابطهٔ معمول جرم و شعاع کوتوله‌های سفید، افزایش جرم با کاهش شعاع همراه است. این رفتار با انتظار روزمرهٔ «مادهٔ بیشتر یعنی جسم بزرگ‌تر» فرق دارد، چون گرانش بیشتر، مادهٔ تباهیده را فشرده‌تر می‌کند. اندازهٔ نزدیک زمین همراه جرمی ستاره‌ای، چگالی بسیار زیاد این بازمانده‌ها را توضیح می‌دهد.

با این حال، «هم‌اندازهٔ زمین» توصیفی تقریبی است، نه شعاع یکسان همهٔ نمونه‌ها. ترکیب، دما و ضخامت پوشش هیدروژنی در محاسبهٔ دقیق اثر دارند. همین نکته باعث می‌شود اندازه‌گیری جرم و شعاع ابزار سنجش مدل‌های فیزیکی باشد، نه فقط پرکردن یک جدول مشخصات. برای مقایسهٔ نمونه‌ها باید بدانیم هر عدد چگونه اندازه‌گیری شده و چه عدم قطعیتی دارد. بازهٔ جرم بی‌تعریف یا شعاع واحد برای همهٔ کوتوله‌ها، شناخت را ساده نمی‌کند؛ تفاوت‌های واقعی را حذف می‌کند.

آیا کوتولهٔ سفید فقط سرد می‌شود؟

روند معمول کوتولهٔ سفید ازدست‌دادن انرژی، سردشدن و کم‌نورشدن در زمان است. روشنایی به معنی ادامهٔ همجوشی پایدار مرکزی مانند یک ستارهٔ معمولی نیست. دمای سطح هم برای همهٔ نمونه‌ها یکسان نیست؛ سن، تاریخچه و ویژگی‌های پوشش بر روند سردشدن اثر می‌گذارند.

اما از این توضیح نباید حکم «هیچ همجوشی در هیچ بخش آن ممکن نیست» ساخت. پژوهش گزارش‌شده با هابل در سال ۲۰۲۱ شواهدی از سوختن هیدروژن در پوشش برخی کوتوله‌های سفید ارائه کرد. این منبع انرژی می‌تواند سردشدن را کند کند، بدون آنکه کوتوله را به ستاره‌ای با همجوشی پایدار مرکزی تبدیل کند. بنابراین استفاده از میزان سردشدن برای برآورد سن به مدل مناسب نیاز دارد. رنگ سفید نیز نام یک رده است؛ همهٔ نمونه‌ها الزاماً رنگ و دمای یکسان ندارند و دمای یک کوتوله را نمی‌توان معیار تمام جمعیت گرفت.

حد چاندراسخار چه چیزی را محدود می‌کند؟

حد چاندراسخار در معرفی آموزشی، جرم تقریبی نزدیک ۱٫۴ برابر جرم خورشید برای مدل حمایت الکترونی است. این عدد را نباید جرم نهایی همهٔ کوتوله‌های سفید دانست. همچنین این حد دربارهٔ جرم بازمانده مطرح می‌شود، نه اینکه ستارهٔ مادر از آغاز باید دقیقاً همین جرم را داشته باشد.

عدد دقیق‌تر بدون بیان فرض‌های مدل می‌تواند دقتی ظاهری بسازد. ترکیب، چرخش و اثرهای فیزیکی دیگر برای بحث تخصصی اهمیت دارند. در کاربرد عمومی، حد تقریبی کمک می‌کند بفهمیم حمایت الکترونی نامحدود نیست؛ اما رسیدن به یک عدد واحد را نباید دکمهٔ انفجار قطعی همهٔ سامانه‌ها معرفی کرد. برای پیش‌بینی سرنوشت یک کوتوله، مسیر افزایش جرم، ساختار و وضعیت همدم نیز لازم است. یک نام و یک عدد، جای تاریخچهٔ تکامل را نمی‌گیرند.

همدم چگونه می‌تواند سرنوشت را عوض کند؟

در سامانهٔ دوتایی، دریافت ماده یا ادغام می‌تواند سرنوشت کوتولهٔ سفید را تغییر دهد. این فرایندها با سردشدن آرام یک بازماندهٔ تنها یکسان نیستند. برخی مسیرها به انفجار گرماهسته‌ای و ابرنواختر نوع Ia مربوط می‌شوند، ولی همهٔ جزئیات را نمی‌توان به رشد تدریجی یک کوتوله تا جرمی یگانه فروکاست.

مدل‌های ادغام نشان می‌دهند راه‌های گوناگونی باید بررسی شوند. بنابراین عبارت سادهٔ «هر کوتوله با عبور از حد حتماً به همان شکل منفجر می‌شود» قابل‌دفاع نیست. در خواندن خبر، باید میان مشاهدهٔ خود سامانه، نتیجهٔ شبیه‌سازی و توضیح آموزشی تفاوت گذاشت. کوتولهٔ سفید به دلیل فشردگی و حضور احتمالی در دوتایی، موضوعی برای آزمودن فیزیک ماده و تکامل ستاره‌ای است؛ نام «بازمانده» به معنی پایان همهٔ تحول‌ها و برهم‌کنش‌ها نیست.

شباهنگ B چه نمونه‌ای به ما می‌دهد؟

شباهنگ B نمونه‌ای شناخته‌شده از کوتولهٔ سفید در کنار ستارهٔ روشن شباهنگ A است. گزارش سازمان فضایی اروپا در سال ۲۰۰۵ اندازه‌ای در حدود زمین و دمای سطح حدود ۲۵ هزار درجهٔ سلسیوس برای این نمونه بیان می‌کند. این عدد دمای سطح همان جرم است؛ نه دمای مرکز آن و نه دمای ثابت همهٔ کوتوله‌های سفید.

تصویر هابل از شباهنگ A و کوتولهٔ سفید شباهنگ B
تصویر هابل از شباهنگ A و کوتولهٔ سفید شباهنگ B NASA, ESA, H. Bond (STScI), and M. Barstow (University of Leicester) / Wikimedia Commons · Public domain

شباهنگ B نقطهٔ کم‌نور پایینِ چپِ شباهنگ A است؛ پره‌ها و حلقه‌های روشن اثر تصویربرداری‌اند، نه شکل سطح واقعی ستاره‌ها.

تصویر، تفاوت روشنایی همدم‌ها را نشان می‌دهد، ولی اندازهٔ لکه‌های نور را نباید مستقیم اندازهٔ فیزیکی ستاره‌ها گرفت. ابزار و پردازش بر ظاهر نور اثر دارند. برای دنبال‌کردن موضوع، مقایسهٔ «جرم، شعاع و دما» از تکیه بر روشنایی ظاهری مفیدتر است؛ کم‌نورتر دیده‌شدن به‌تنهایی نمی‌گوید جسم کم‌جرم‌تر یا سردتر از هر ستارهٔ دیگر است.

پرسش‌های رایج

  1. آیا خورشید کوتولهٔ سفید می‌شود؟

    خورشید در چارچوب تکامل یک ستارهٔ تنها، پس از مرحلهٔ غولی و ازدست‌دادن لایه‌های بیرونی به کوتولهٔ سفید تبدیل می‌شود. بازمانده، تمام جرم و اندازهٔ خورشید کنونی را حفظ نمی‌کند. این مسیر با سرنوشت ستاره‌های بسیار پرجرم متفاوت است و بیان آن به معنی نزدیک‌بودن زمانی این تغییر برای خورشید نیست.

  2. آیا کوتولهٔ سفید هیچ همجوشی ندارد؟

    کوتولهٔ سفید برای حمایت اصلی در برابر گرانش به همجوشی پایدار مرکزی نیاز ندارد، اما نبود مطلق هر نوع همجوشی تعریف درستی نیست. پژوهش گزارش‌شده با هابل در سال ۲۰۲۱، سوختن هیدروژن در پوشش برخی نمونه‌ها را نشان داد. این فرایند می‌تواند سردشدن را کند کند و با ماهیت هستهٔ غیرهمجوش تناقض ندارد.

  3. حد چاندراسخار جرم همهٔ کوتوله‌های سفید است؟

    حد چاندراسخار برای کوتولهٔ سفید، حد تقریبی مدل حمایت الکترونی نزدیک ۱٫۴ جرم خورشیدی است، نه جرم معمول یا نهایی تمام نمونه‌ها. این عدد به جرم بازمانده مربوط می‌شود و نباید با جرم آغازین ستارهٔ مادر اشتباه شود. فرض‌های مدل و مسیر تکامل برای تفسیر دقیق سرنوشت هر سامانه اهمیت دارند.

  4. چرا همهٔ کوتوله‌های سفید سفید دیده نمی‌شوند؟

    کوتولهٔ سفید نام یک ردهٔ ستاره‌ای است و رنگ یکسان تمام اعضا را تضمین نمی‌کند. دمای سطح با سن و تاریخچهٔ سردشدن فرق دارد و بر رنگ و نور اثر می‌گذارد. بعضی فرایندهای پوشش نیز سردشدن را کند می‌کنند؛ بنابراین یک دمای نمونه یا یک عکس، نمایندهٔ همهٔ کوتوله‌های سفید نیست.

  5. آیا هر کوتولهٔ سفید به ابرنواختر تبدیل می‌شود؟

    هر کوتولهٔ سفید الزاماً ابرنواختر نمی‌شود؛ بسیاری از نمونه‌ها مسیر سردشدن را طی می‌کنند. در سامانه‌های دوتایی، دریافت ماده یا ادغام می‌تواند راه‌های دیگری ایجاد کند و برخی مسیرها به ابرنواختر نوع Ia مربوط‌اند. رسیدن تدریجی به یک جرم واحد، توضیح بی‌استثنای تمام انفجارها و تمام سرنوشت‌های کوتوله‌های سفید نیست.

  6. نقطهٔ کوچک کنار شباهنگ همان کوتولهٔ سفید است؟

    در تصویر هابل از سامانهٔ شباهنگ، نقطهٔ کم‌نور پایینِ چپِ ستارهٔ روشن شباهنگ A، کوتولهٔ سفید شباهنگ B است. حلقه‌ها و پره‌های نور حاصل سامانهٔ تصویربرداری‌اند و سطح واقعی ستاره‌ها را نشان نمی‌دهند. اندازهٔ لکهٔ نور در عکس را هم نباید مستقیم برابر شعاع فیزیکی هر کدام از دو ستاره گرفت.

منابع

  1. NASA Stars · NASA
  2. NASA Imagine White Dwarf Stars · NASA
  3. NASA Hubble Hydrogen Burning White Dwarfs · NASA
  4. ESA Weighing Sirius B · ESA
  5. White dwarf mass-radius relation and hydrogen envelope · MNRAS / Oxford Academic
  6. Pakmor et al. 2009 · arXiv / Pakmor et al.

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از کوتوله سفید گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین