رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

گرانش Gravity

گرانش برهم‌کنشی است که در توصیف نیوتنی جرم‌ها را به سوی یکدیگر می‌کشد و در نسبیت عام با هندسهٔ فضازمان و توزیع جرم و انرژی توصیف می‌شود.

گرانش
Harman Smith and Laura Generosa (nee Berwin), graphic artists and contractors to NASA's Jet Propulsion Laboratory. / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

صورت‌بندی قانون عمومیآیزاک نیوتن

از ویکی‌داده (CC0).

لیوان از دست رها می‌شود و پایین می‌افتد؛ ماه هم زیر اثر گرانش زمین است، اما به سطح زمین برخورد نمی‌کند. تفاوت در نبود گرانش نیست: ماه حرکت جانبی دارد و مسیرش پیوسته خم می‌شود. همین پیوند میان سقوط روزمره و حرکت آسمانی، راه خوبی برای شناخت گرانش (Gravity) است؛ پدیده‌ای آشنا که توضیح دقیقش به تعریف جرم، فاصله و حرکت نیاز دارد.

به‌طور خلاصه

گرانش در مدل نیوتنی نیروی جاذبهٔ میان جرم‌هاست. شدت این نیرو به جرم‌ها و فاصلهٔ آن‌ها بستگی دارد. جرم با وزن فرق دارد و شناوری فضانوردان نشانهٔ حذف گرانش نیست. نسبیت عام توصیف گسترده‌تری فراهم می‌کند که اثر گرانش بر نور و هندسهٔ فضازمان را نیز در بر می‌گیرد.

قانون نیوتن چه چیزی را حساب می‌کند؟

قانون گرانش عمومی نیوتن اندازهٔ نیروی میان دو جرم نقطه‌ای را از جرم و فاصلهٔ آن‌ها به دست می‌دهد. برای دو توزیع کروی متقارن که بیرون یکدیگر قرار دارند نیز می‌توان فاصلهٔ مرکزها را به کار برد. این شرط مهم است: دربارهٔ جسمی با شکل پیچیده، نمی‌توان همیشه کل جرم را بی‌بررسی در یک نقطه گذاشت.

F = G\frac{m_1m_2}{r^2}

در این رابطه، با ثابت ماندن جرم‌ها، دو برابر شدن فاصله نیرو را به یک‌چهارم می‌رساند. برای نمونه، اگر نیروی آغازین ۴ نیوتن باشد، پس از دو برابر شدن فاصله در همین مدل ۱ نیوتن می‌شود. این مثال مقایسه‌ای است؛ جرم و اندازهٔ جسم واقعی خاصی را توصیف نمی‌کند. فاصله در مخرج مجذور می‌شود، بنابراین تغییر فاصله اثری متفاوت از تغییر سادهٔ یک جرم دارد.

نیوتن پدیدهٔ افتادن اجسام را کشف نکرد؛ صورت‌بندی او نشان داد سقوط زمینی و حرکت آسمانی را می‌توان در یک چارچوب مشترک بررسی کرد. ارزش قانون، توان پیش‌بینی و آزمودن این پیوند است.

جرم، وزن و شتاب گرانش چه تفاوتی دارند؟

جرم ویژگی جسم است، اما وزن گرانشی به جرم و میدان گرانش محل بستگی دارد. نزدیک سطح زمین شتاب گرانش حدود ۹٫۸ متر بر مجذور ثانیه است؛ این مقدار با ارتفاع و موقعیت تغییر می‌کند. در مدل سادهٔ وزن، جرم یک‌کیلوگرمی در چنین میدانی حدود ۹٫۸ نیوتن وزن گرانشی دارد.

عدد روی ترازوی خانگی معمولاً برحسب کیلوگرم نمایش داده می‌شود، ولی سازوکار ترازو به نیروی تماس وابسته است. اگر تکیه‌گاه زیر پا وضعیت متفاوتی پیدا کند، آنچه ترازو حس می‌کند نیز تغییر می‌کند. برای همین باید میان نیروی گرانش و وزن حس‌شده تمایز گذاشت؛ یک جسم می‌تواند همچنان زیر اثر گرانش باشد و فشار محسوسی بر تکیه‌گاه نداشته باشد.

نمادهای G و g هم دو چیز متفاوت‌اند. اولی ثابت تناسب قانون گرانش عمومی است؛ دومی شتاب میدان در یک مکان مشخص. عوض‌کردن ارتفاع، g را تغییر می‌دهد، نه اینکه مقدار ثابت G را برای هر طبقهٔ ساختمان از نو تعیین کند.

چرا ایستگاه فضایی و ماه پایین نمی‌افتند؟

اجرام مداری در حال سقوط‌اند، اما حرکت جانبی باعث می‌شود مسیرشان دور زمین خم شود. «افتادن» الزاماً به معنی رسیدن به سطح زمین نیست. برای تصور این وضعیت، پرتاب افقی را در نظر بگیرید: هم‌زمان با حرکت جانبی، مسیر به سوی زمین خم می‌شود؛ در مدار مناسب این خم‌شدن ادامه پیدا می‌کند.

فضانورد و ایستگاه تقریباً با هم سقوط آزاد می‌کنند و تکیه‌گاه زیر پای فضانورد مانند کف اتاق بر او فشار نمی‌آورد. ناسا میدان زمین در ارتفاع متعارف ایستگاه را حدود ۹۰ درصد مقدار سطح توصیف می‌کند. این تقریب وابسته به ارتفاع است و قرار نیست عدد زندهٔ هر لحظه باشد؛ با این حال روشن می‌کند که شناوری ناشی از نبود میدان نیست.

ریزگرانش نام محیطی است که در آن اثر نیروهای مزاحم و شتاب‌های کوچک نیز اهمیت پیدا می‌کند. جرم وسایل و بدن فضانورد باقی است؛ جابه‌جاکردن و متوقف‌کردن آن‌ها هنوز به نیرو نیاز دارد. شناوربودن را نباید با بی‌جرم‌شدن یکی گرفت.

طرح منظومهٔ شمسی با خورشید و سیاره‌ها در مقیاس‌های نمایشی
طرح منظومهٔ شمسی با خورشید و سیاره‌ها در مقیاس‌های نمایشی Harman Smith and Laura Generosa (nee Berwin), graphic artists and contractors to NASA's Jet Propulsion Laboratory. / Wikimedia Commons · Public domain

طرح منظومهٔ شمسی، بدون مقیاس واقعی اندازه و فاصله؛ هنرمندان: Harman Smith and Laura Generosa (nee Berwin), graphic artists and contractors to NASA's Jet Propulsion Laboratory. مالکیت عمومی؛ اطلاعات اثر و مجوز.

نسبیت عام چه چیزی به تصویر نیوتن می‌افزاید؟

نسبیت عام گرانش را با هندسهٔ فضازمان و توزیع جرم و انرژی توصیف می‌کند. در این چارچوب، حرکت آزاد تابع هندسه است؛ نور نیز از اثر گرانش کنار گذاشته نمی‌شود. پس تعریف مقدماتی «نیروی میان جرم‌ها» همهٔ پدیده‌های گرانشی را پوشش نمی‌دهد، هرچند برای بسیاری از محاسبه‌های روزمره مفید است.

گاهی برای توضیح، توپ سنگینی را روی پارچهٔ کشسان می‌گذارند. این تشبیه فقط می‌تواند به تصور مسیر خمیده کمک کند؛ خود پارچه به گرانش زمین نیاز دارد و تصویر کاملی از فضازمان نیست. همچنین نباید از آن نتیجه گرفت فضا ماده‌ای است که حتماً باید در جهتی بیرون از جهان فرو برود.

مدل نیوتنی با ظهور نسبیت بی‌استفاده نشد. در میدان‌های ضعیف و شرایط مناسب تقریب کارآمدی است، اما وقتی دقت یا وضعیت فیزیکی ایجاب کند باید اصلاح‌های نسبیتی را در نظر گرفت. انتخاب مدل از نیاز مسئله می‌آید، نه از قدیمی یا جدید بودن نام نظریه.

کدام عددها و تعبیرها ممکن است گمراه کنند؟

مقدار ثابت گرانش اندازه‌گیری می‌شود و عددی تعریف‌شده و بی‌عدم‌قطعیت نیست. فهرست CODATA 2022 مقدار توصیه‌شدهٔ G را گزارش می‌کند؛ هنگام محاسبهٔ دقیق باید مقدار و عدم‌قطعیت را از همان مرجع برداشت. برای فهم نسبت نیروها، اغلب نیازی به حفظ‌کردن رقم‌های بسیار این ثابت نیست.

تعبیر «گرانش هرگز دافعه ندارد» نیز اگر بی‌قید دربارهٔ همهٔ نسبیت و کیهان‌شناسی گفته شود بیش از حد کلی است. جاذبهٔ نیوتنی میان جرم‌های معمولی چارچوب مشخصی دارد. همچنین کوچک‌بودن اثر گرانشی دو جسم روزمره، با اهمیت آن در مقیاس سیاره‌ها تناقضی ندارد؛ جرم‌های بزرگ و جمع‌شدن اثر آن‌ها وضعیت متفاوتی می‌سازند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا نیوتن گرانش را کشف کرد؟

    نیوتن گرانش را به‌عنوان پدیدهٔ سقوط کشف نکرد؛ او قانون گرانش عمومی را صورت‌بندی کرد و حرکت آسمانی را با سقوط زمینی در یک چارچوب قرار داد. شرح دانشگاهی OpenStax رابطهٔ جرم، فاصله و نیرو را توضیح می‌دهد. تعبیر «کاشف گرانش» این سهم مشخص را با شناخت قبلی انسان از افتادن اجسام اشتباه می‌گیرد.

  2. چرا در فضا فضانوردان بی‌وزن‌اند؟

    فضانوردان در مدار زمین به دلیل سقوط آزاد مشترک با فضاپیما شناورند. گرانش زمین در ارتفاع متعارف ایستگاه هنوز حدود ۹۰ درصد مقدار سطح است؛ این عدد تقریبی است. توضیح ناسا دربارهٔ ریزگرانش تفاوت نبود فشار تکیه‌گاه با نبود میدان را روشن می‌کند. جرم فضانورد هنگام شناوری از بین نمی‌رود.

  3. تفاوت G و g در گرانش چیست؟

    در بحث گرانش، G ثابت تناسب قانون گرانش عمومی و g شتاب میدان در محل است. نزدیک سطح زمین g حدود ۹٫۸ متر بر مجذور ثانیه است و با ارتفاع و موقعیت تغییر می‌کند. فصل گرانش نزدیک زمین در OpenStax این تمایز را توضیح می‌دهد. G هم مقدار اندازه‌گیری‌شده دارد و دقیق و تعریف‌شده نیست.

  4. اگر فاصله دو برابر شود، گرانش چه تغییری می‌کند؟

    در قانون گرانش نیوتن برای دو جرم نقطه‌ای، با ثابت ماندن جرم‌ها و دو برابر شدن فاصله، نیرو یک‌چهارم می‌شود. فاصله میان دو جرم در رابطه به توان دو می‌رسد. مرجع قانون گرانش عمومی شرایط استفاده را شرح می‌دهد؛ برای جسم‌های گسترده با شکل پیچیده، استفادهٔ بی‌قید از فاصلهٔ مرکزها همیشه درست نیست.

  5. آیا نور هم از گرانش اثر می‌گیرد؟

    نور از گرانش اثر می‌گیرد و این موضوع در چارچوب نسبیت عام توصیف می‌شود. جرم و انرژی با هندسهٔ فضازمان پیوند دارند و مسیر نور نیز در همین هندسه بررسی می‌شود. معرفی گرانش در ناسا این نکته را به زبان ساده بیان می‌کند. بنابراین تعریف گرانش فقط با کشش میان جرم‌های معمولی برای توضیح نور کافی نیست.

  6. آیا نسبیت عام قانون گرانش نیوتن را بی‌اعتبار کرد؟

    نسبیت عام محدودهٔ اعتبار مدل نیوتنی گرانش را روشن کرد و توصیف گسترده‌تری داد. مدل نیوتنی در میدان ضعیف و شرایط مناسب همچنان تقریب مفیدی است؛ در مسائل دقیق‌تر یا وضعیت‌های شدید، اصلاح نسبیتی اهمیت دارد. توضیح OpenStax دربارهٔ نظریهٔ اینشتین نشان می‌دهد انتخاب مدل باید بر پایهٔ دقت مورد نیاز و وضعیت فیزیکی باشد.

منابع

  1. Newton’s Law of Universal Gravitation · OpenStax
  2. Gravitation Near Earth’s Surface · OpenStax
  3. Einstein’s Theory of Gravity · OpenStax
  4. What Is Gravity? · NASA
  5. What Is Microgravity? · NASA
  6. 2022 CODATA adjustment — Extensive listing · NIST

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با گرانش در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از گرانش گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین