خط کارمان Kármán line

خط کارمان (Kármán line) در ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری (۶۲ مایلی) بالای سطح دریا قرار دارد و بیشتر به‌عنوان مرز میان جو زمین و فضا پذیرفته می‌شود. این مرز قراردادی است و در طبیعت دیوار یا تغییر ناگهانی وجود ندارد؛ جو با ارتفاع به‌تدریج رقیق می‌شود.

نام آن از تئودور فون کارمن، مهندس مجارستانی–آمریکایی، گرفته شده است. او حساب کرد که در حدود این ارتفاع، هوا چنان رقیق می‌شود که یک هواپیما برای ایجاد نیروی برآ باید با سرعتی بیش از سرعت مداری حرکت کند. پس بالاتر از آن، هواپیما دیگر به‌کار نمی‌آید و باید با مدار و پیشران فضایی حرکت کرد.

چرا ۱۰۰ کیلومتر؟

این عدد گرد شده است. محاسبهٔ کارمن حدود ۸۴ کیلومتر (۵۲ مایل) را نشان می‌داد. فدراسیون بین‌المللی هوانوردی (FAI) رقم ۱۰۰ کیلومتر را پذیرفت. در مقابل، نیروی هوایی آمریکا و ناسا مدتی ۸۰ کیلومتر (۵۰ مایل) را برای اعطای عنوان فضانورد به کار می‌بردند.

اهمیت خط کارمان

این خط در ثبت رکوردهای پروازی و حقوق فضا نقش دارد. شرکت‌هایی مانند بلو اوریجین با کپسول نیو شپرد از این مرز عبور کردند و مسافران را برای پروازهای زیرمداری به فضا بردند؛ این شرکت در ژانویهٔ ۲۰۲۶ پروازهای نیو شپرد را دست‌کم دو سال متوقف کرد. ایستگاه فضایی بین‌المللی در ارتفاع حدود ۴۰۰ کیلومتر، بسیار بالاتر از آن می‌گردد.

جو زمین ارتفاع‌های بالاتری هم دارد؛ هوای بسیار رقیق تا چند صد کیلومتر ادامه می‌یابد و ماهواره‌های کم‌ارتفاع هنوز اندکی کشیده می‌شوند. ورود به جو برای فضاپیماها معمولاً از حدود ۱۲۰ کیلومتر آغاز می‌شود.

پرسش‌های رایج

### خط کارمان در چه ارتفاعی است؟
خط کارمان در ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری از سطح دریا قرار دارد و مرز قراردادی فضاست.

### چرا خط کارمان به این نام است؟
این نام از تئودور فون کارمن است که نشان داد در حدود این ارتفاع هواپیماها دیگر نمی‌توانند از هوا برای پرواز بهره ببرند.

### آیا همه کشورها خط کارمان را مرز فضا می‌دانند؟
خیر، مرز رسمی فضا در معاهده‌ای مشخص نشده است. FAI عدد ۱۰۰ کیلومتر را می‌پذیرد، اما آمریکا برای اعطای عنوان فضانورد ۸۰ کیلومتر را به کار می‌برد.

### آیا بالای خط کارمان هوا نیست؟
هنوز مقدار بسیار اندکی از جو در بالای ۱۰۰ کیلومتر وجود دارد، اما چنان رقیق است که برای پرواز هواپیما کافی نیست.