دانشنامهمفهوم
فصل Season
فصلها دوره‌های سالانهٔ تغییر آب‌وهوا و طول روز و شب‌اند که بهخاطر کجی محور چرخش زمین (حدود ۲۳٫۴ درجه) نسبت به صفحهٔ مدارش به دور خورشید پدید می‌آیند.
تغییر فصلها از آشناترین پدیده‌های زمین است، اما علتش اغلب اشتباه تصور میشود. فصلها نه بهخاطر نزدیک‌تر یا دورتر شدن زمین از خورشید، بلکه بهدلیل کجی محور چرخش زمین به وجود می‌آیند. زمین در اوایل دی، یعنی میانهٔ زمستان نیمکرهٔ شمالی، به خورشید نزدیکترین است.
چرا فصلها پدید می‌آیند؟
انحراف محوری زمین حدود ۲۳٫۴ درجه است و جهت آن در طول سال تقریباً ثابت می‌ماند. وقتی یک نیمکره بهسوی خورشید متمایل است، پرتوها مستقیم‌تر می‌تابند و روز طولانی‌تر است؛ آنجا تابستان است. نیمکرهٔ دیگر هم‌زمان پرتوهای مایل و روز کوتاه‌تری دارد و زمستان است. شش ماه بعد، نقش دو نیمکره عوض میشود.
چهار نقطهٔ مهم سال کدام‌اند؟
- انقلاب تابستانی و زمستانی، یعنی درازترین و کوتاه‌ترین روز سال
- اعتدال بهاری و پاییزی که روز و شب تقریباً برابرند
در تقویم هجری خورشیدی، سال با اعتدال بهاری آغاز میشود و نوروز همین لحظه است.
آیا فصلها هم‌اندازه‌اند؟
خیر. مدار زمین کمی بیضی است و زمین در نزدیکی دی سریع‌تر حرکت می‌کند. به همین دلیل در نیمکرهٔ شمالی بهار حدود ۹۲٫۸ و تابستان حدود ۹۳٫۶ روز است، در حالی که پاییز حدود ۸۹٫۸ و زمستان حدود ۸۹ روز. به همین خاطر در تقویم ایرانی شش ماه نخست ۳۱ روزه‌اند.
نزدیک استوا تغییر فصل کم است و نزدیک قطب‌ها بسیار شدید. سیاره‌های دیگر هم فصل دارند؛ فصلهای مریخ را کجی محورش و بیضی‌تر بودن مدارش می‌سازد و اورانوس با محوری که تقریباً روی مدار خوابیده فصل‌هایی بسیار شدید دارد.
پرسش‌های رایج
### چرا فصلها تغییر میکنند؟
فصلها بهدلیل کجی محور چرخش زمین تغییر میکنند. این کجی باعث میشود نور خورشید در هر نیمکره در طول سال با زاویهٔ متفاوتی بتابد.
### آیا فصلها به فاصلهٔ زمین از خورشید بستگی دارند؟
نه. زمین در اوایل دی به خورشید نزدیکترین است، با اینکه در نیمکرهٔ شمالی زمستان است.
### آیا همهٔ فصلها یکاندازهاند؟
نه. بهخاطر مدار بیضیشکل زمین، تابستان و بهار در نیمکرهٔ شمالی کمی از پاییز و زمستان طولانیترند.
### چرا نیمکرهٔ جنوبی فصلهای وارونه دارد؟
چون وقتی نیمکرهٔ شمالی بهسوی خورشید متمایل است، نیمکرهٔ جنوبی از آن دور است و بالعکس.
فکت علمی