رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهزمینمفهوم

فصل Season

فصل بخشی از چرخهٔ سالانهٔ شرایط طبیعی است؛ فصل‌های نجومی زمین با اعتدال‌ها و انقلاب‌ها مرزبندی می‌شوند و علت اصلی آن‌ها کجی محور زمین و تغییر تابش خورشید است.

نمودار گردش زمین با محور مایل و جایگاه فصل‌های نجومی.
following Duoduoduo's advice, vector image: Gothika. / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

مشخصات

علت اصلی فصل‌هاکجی محور زمین و تغییر طول روز و زاویهٔ تابش
کجی محور زمینحدود ۲۳٫۴ درجه نسبت به عمود بر صفحهٔ مدار
مرزهای نجومیاعتدال‌ها و انقلاب‌ها

از ویکی‌داده (CC0).

وقتی در ایران لباس زمستانی می‌پوشید، کسی در استرالیا ممکن است دنبال سایه بگردد. هر دو نفر روی یک زمین‌اند و تقریباً به یک فاصله از خورشید قرار دارند. پس فاصله به‌تنهایی نمی‌تواند این تفاوت هم‌زمان را توضیح دهد. برای فهم فصل (Season)، بهتر است به‌جای جلو و عقب بردن زمین، جهت محور آن و راه رسیدن نور به دو نیمکره را نگاه کنیم.

به‌طور خلاصه

فصل‌های نجومی زمین عمدتاً از کجی محور چرخش نسبت به عمود بر صفحهٔ مدار پدید می‌آیند. این کجی، زاویهٔ تابش خورشید و مدت روشنایی روز را در طول سال تغییر می‌دهد. تابستان یک نیمکره با زمستان نیمکرهٔ دیگر هم‌زمان است. مرزهای نجومی فصل با تغییر فوری دمای هوا یا تعریف فصل در آمار هواشناسی یکی نیست.

محور زمین نسبت به چه چیزی کج است؟

محور چرخش زمین حدود ۲۳٫۴ درجه با خط عمود بر صفحهٔ مدار زاویه دارد. این مرجع سنجش مهم است: زاویهٔ محور با خود صفحه حدود ۶۶٫۶ درجه است. اگر دو توضیح این دو عدد را بدون نام‌بردن از مرجع کنار هم بگذارند، ظاهراً متناقض می‌شوند؛ درحالی‌که دو زاویهٔ مکمل را توصیف می‌کنند.

در مقیاس یک سال، جهت محور در فضا تقریباً ثابت می‌ماند. زمین در مدار پیش می‌رود، اما محورش هر بار برای روکردن به خورشید نمی‌چرخد. در بخشی از مسیر، نیمکرهٔ شمالی رو به خورشید متمایل است و در بخش مقابل، نیمکرهٔ جنوبی. ثابت‌گرفتن جهت در این توضیح سالانه مفید است؛ نباید آن را حکم تغییرناپذیری محور در هزاران سال دانست.

نمودار گردش زمین با محور مایل و جایگاه فصل‌های نجومی
نمودار گردش زمین با محور مایل و جایگاه فصل‌های نجومی following Duoduoduo's advice, vector image: Gothika. / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

جهت محور در طول سال تقریباً ثابت می‌ماند، اما تابش و طول روز تغییر می‌کنند. بیضوی‌بودن مدار در این نمودار بسیار اغراق شده است و فاصله‌ها و اندازه‌ها به مقیاس نیستند.

نور مایل و روز کوتاه چگونه زمین را سردتر می‌کنند؟

در زمستان، نور مایل‌تر روی سطح گسترده‌تری پخش می‌شود و زمان کمتری برای دریافت انرژی وجود دارد. یک چراغ‌قوه را رو به کاغذ بگیرید و سپس کج کنید: لکهٔ نور کشیده‌تر می‌شود. همان نور روی مساحت بیشتری توزیع شده است. این آزمایش ساده جای مدل دقیق تابش را نمی‌گیرد، اما اثر زاویه را روشن می‌کند.

طول روز عامل دوم است. وقتی نیمکرهٔ شمالی به سمت خورشید متمایل است، خورشید در مسیر روزانه بالاتر می‌رود و بیشتر بالای افق می‌ماند. هر دو تغییر به افزایش انرژی دریافتی کمک می‌کنند. در عرض‌های مختلف، اندازهٔ این تغییرها یکسان نیست؛ شهرهای نزدیک استوا و شهرهای نزدیک قطب، چرخهٔ روشنایی متفاوتی دارند.

دمای هوا فقط صورت‌حساب همان لحظهٔ تابش نیست. زمین، آب و جو انرژی ذخیره و جابه‌جا می‌کنند؛ به همین دلیل تغییر دما می‌تواند از تغییر تابش عقب بماند. انقلاب تابستانی نام یک موقعیت هندسی است، نه وعدهٔ گرم‌ترین ظهر سال در هر شهر.

فاصله از خورشید چه سهمی دارد؟

فاصلهٔ زمین از خورشید روی انرژی دریافتی اثر دارد، اما علت اصلی فصل‌های متضاد دو نیمکره نیست. زمین در ژانویه نزدیک حضیض، یعنی بخش نزدیک‌تر مدارش به خورشید، قرار می‌گیرد؛ همان هنگام نیمکرهٔ شمالی زمستان دارد. این مثال به‌سادگی نشان می‌دهد توضیح «زمستان چون زمین دورتر است» کافی نیست.

از سوی دیگر، جملهٔ «فاصله هیچ اثری ندارد» هم دقیق نیست. فاصله واقعاً تغییر می‌کند و شدت تابش را تغییر می‌دهد. مسئله، اندازه و نقش هر عامل است: برای توضیح اینکه چرا در یک زمان شمال تابستان و جنوب زمستان دارد، باید هندسهٔ محور و تابش را وارد کنیم. شکل‌های آموزشی با مدار بسیار کشیده نباید چشم ما را از این عامل اصلی منحرف کنند.

اعتدال و انقلاب دقیقاً چه هستند؟

اعتدال زمانی است که مرکز خورشید در حرکت ظاهری سالانه از استوای آسمانی می‌گذرد؛ انقلاب به حد بیشینه یا کمینهٔ میل خورشید مربوط است. این موقعیت‌ها مرز فصل‌های نجومی را تعیین می‌کنند. منظور از میل، فاصلهٔ زاویه‌ای خورشید از استوای آسمانی است، نه فاصلهٔ واقعی آن از زمین.

واژهٔ اعتدال ممکن است تصور برابری دقیق روز و شب را بسازد. ولی طلوع و غروب معمولاً با لبهٔ قرص خورشید تعریف می‌شوند و شکست جو نیز خورشید را کمی بالاتر از جای هندسی نشان می‌دهد. بنابراین روشنایی روز در تاریخ اعتدال الزاماً دقیقاً دوازده ساعت نیست. زمان برابری واقعی روز و شب به عرض جغرافیایی نیز وابسته است.

این مرزها لحظه‌اند، نه یک روز کامل مشترک در همهٔ ساعت‌های جهان. تاریخ درج‌شده در تقویم به منطقهٔ زمانی وابسته است. هنگام صحبت از تحویل سال و نوروز هم باید لحظهٔ نجومی را از روز تقویمی جدا کرد؛ نام یک روز، جای یک زمان دقیق را نمی‌گیرد.

چرا هواشناسی فصل‌ها را جور دیگری می‌شمارد؟

فصل‌بندی هواشناسی ماه‌های کامل را کنار هم می‌گذارد تا مقایسهٔ آماری ساده‌تر شود. فصل نجومی از موقعیت زمین و خورشید پیروی می‌کند و شروعش الزاماً ابتدای ماه میلادی نیست. این دو تعریف برای دو کار متفاوت مناسب‌اند؛ اختلافشان نشانهٔ اشتباه یکی از آن‌ها نیست.

فصل‌بندیمبنای مرزکاربرد
نجومیاعتدال و انقلابتوصیف هندسهٔ سالانهٔ تابش
هواشناسیگروه‌بندی ماه‌های کاملمقایسهٔ دما و دیگر آمارهای اقلیمی

فصل‌های نجومی طول کاملاً برابر ندارند، چون سرعت حرکت زمین در مدار بیضوی یکسان نیست. بسته به فصل و سال، طول آن‌ها حدود ۸۹ تا ۹۴ روز است. برای عدد دقیق باید سال و نیمکره مشخص باشند؛ یک جدول بی‌تاریخ را نباید قانون همیشگی گرفت.

آیا همه‌جا چهار فصل شبیه ایران دارد؟

چرخهٔ فصل‌ها در همهٔ مناطق به چهار دورهٔ آشکار سرد و گرم شبیه تجربهٔ بسیاری از شهرهای ایران تقسیم نمی‌شود. نزدیک استوا، تغییر دما ممکن است کوچک‌تر باشد و تفاوت دوره‌های بارانی و خشک بیشتر به چشم بیاید. «فصل ندارند» بیان مناسبی برای چنین اقلیم‌هایی نیست؛ تفاوت طبیعی آن‌ها فقط شکل دیگری دارد.

خود کجی محور هم مخصوص زمین نیست. مریخ نیز فصل دارد، ولی مدار و شرایط محیطی آن با زمین فرق می‌کنند. برای مقایسهٔ فصل در دو سیاره باید هم هندسهٔ تابش و هم ویژگی‌های جو و سطح را در نظر گرفت. از یک عدد زمینی نمی‌توان تقویم سیارهٔ دیگر را ساخت.

پرسش‌های رایج

  1. آیا زمستان به علت دورشدن زمین از خورشید است؟

    فصل زمستان در یک نیمکره عمدتاً از کجی محور زمین و کاهش زاویهٔ تابش و طول روز ناشی می‌شود. زمین در ژانویه به بخش نزدیک‌تر مدار خود به خورشید می‌رسد، درحالی‌که نیمکرهٔ شمالی زمستان دارد. فاصله بر تابش اثر می‌گذارد، اما فصل‌های وارونهٔ دو نیمکره را به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد.

  2. زاویهٔ محور زمین ۲۳ درجه است یا ۶۶ درجه؟

    برای توضیح فصل، کجی محور زمین حدود ۲۳٫۴ درجه نسبت به عمود بر صفحهٔ مدار بیان می‌شود. اگر زاویه را با خود صفحهٔ مدار بسنجید، حدود ۶۶٫۶ درجه به دست می‌آید. این دو عدد دو مرجع متفاوت دارند و متناقض نیستند؛ حذف مرجع زاویه منشأ خطای رایج در توضیح فصل‌هاست.

  3. آیا در اعتدال روز و شب دقیقاً برابرند؟

    مرز فصل در اعتدال با عبور مرکز خورشید از استوای آسمانی تعریف می‌شود، نه با اندازه‌گیری دوازده ساعت روشنایی. قرص خورشید اندازه دارد و شکست جو نیز زمان دیده‌شدن آن را تغییر می‌دهد. به همین دلیل روز و شب در تاریخ اعتدال الزاماً برابر نیستند و تاریخ برابری به عرض جغرافیایی وابسته است.

  4. چرا گرم‌ترین روز در آغاز تابستان نیست؟

    فصل تابستان نجومی با انقلاب آغاز می‌شود، اما هوا و سطح زمین فوراً به تغییر تابش پاسخ نمی‌دهند. ذخیره و جابه‌جایی انرژی در آب، زمین و جو می‌تواند اوج گرما را عقب بیندازد. وضعیت محلی هوا نیز مؤثر است؛ بنابراین انقلاب تابستانی نشانهٔ هندسی تابش است و تاریخ قطعی گرم‌ترین روز شهر را تعیین نمی‌کند.

  5. چرا فصل‌ها هم‌اندازه نیستند؟

    طول فصل نجومی به زمان حرکت زمین میان موقعیت‌های اعتدال و انقلاب بستگی دارد. سرعت زمین در مدار بیضوی ثابت نیست، پس پیمودن بخش‌های مختلف مدار زمان یکسانی نمی‌خواهد. طول فصل‌ها حدود ۸۹ تا ۹۴ روز است و برای مقدار دقیق باید سال و نیمکره را مشخص کرد؛ یک عدد برای همهٔ فصل‌ها کافی نیست.

  6. آیا نزدیک استوا فصل وجود ندارد؟

    فصل در نواحی نزدیک استوا لزوماً با تفاوت شدید دمای تابستان و زمستان شناخته نمی‌شود. در بعضی اقلیم‌ها دوره‌های بارانی و خشک اهمیت بیشتری دارند و تغییر سالانهٔ طول روز نیز کوچک‌تر است. پس نبود زمستان سرد شبیه ایران، به معنی نبود چرخهٔ فصلی نیست؛ تعریف اقلیمی را باید با شرایط همان منطقه سنجید.

منابع

  1. What Causes the Seasons? · NASA
  2. Earth Facts · NASA
  3. The Seasons, the Equinox, and the Solstices · NOAA/NWS
  4. Meteorological Versus Astronomical Seasons · NOAA/NCEI
  5. Length of Day and Night at the Equinoxes · USNO
  6. Mars Facts · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از فصل گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین