رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

علوم پایه

از روی یک سنگ چطور گذشتهٔ زمین را بخوانیم؟

با جداکردن مشاهده از تفسیر، سرنخ‌های کانی‌ها و لایه‌ها را بخوانید و مرز تشخیص از روی رنگ، عکس و یک نمونهٔ تنها را بشناسید.

۱۲ دقیقه مطالعه آخرین بازبینی محتوا:

به‌طور خلاصه

  • کانی ماده‌ای طبیعی با ساختار درونی منظم و ترکیب شیمیایی شاخص است؛ سنگ می‌تواند از یک یا چند کانی و مواد دیگر ساخته شده باشد.
  • لایه‌های رسوبی در یک توالی دست‌نخورده ترتیب قدیمی‌تر و جوان‌تر را نشان می‌دهند، اما به‌تنهایی سن عددی نمی‌دهند.
  • رنگ، دانه‌ها و فسیل‌ها سرنخ‌اند؛ تفسیر گذشتهٔ یک سنگ به مجموعهٔ ویژگی‌ها و جای آن در زمین نیاز دارد.
  • برای آغاز زمین‌شناسی، عکسِ دارای مقیاس و یادداشت دقیق از یک محل امن از شکستن و برداشتن نمونه مفیدتر است.

فرض کنید از یک سنگ دو عکس دارید. یکی آن‌قدر نزدیک است که دانه‌های روشن و تیره دیده می‌شوند؛ دیگری دیواره‌ای را نشان می‌دهد که سنگ بخشی از آن است. در عکس دوم، نوارها تا دورتر ادامه دارند و کمی کج‌اند. کدام عکس بهتر است؟ بستگی دارد چه می‌پرسید: «این سنگ از چه ساخته شده؟» یا «چه اتفاق‌هایی از سر این محل گذشته؟»

وسوسهٔ معمول این است که اول برای سنگ اسم پیدا کنیم. اما نام، حتی اگر درست باشد، جای تاریخ را نمی‌گیرد. یک قطعهٔ جدا ممکن است چیزهایی دربارهٔ مواد سازنده‌اش بگوید و دربارهٔ جای اولیه یا ترتیب رخدادهای اطرافش ساکت بماند. برای شنیدن همین جواب‌های محدود باید پرسش‌ها را جدا کرد.

اول چه چیزی را واقعاً دیده‌اید؟

آنچه واقعاً دیده‌اید شکل، بافت و رابطهٔ اجزاست؛ نام سنگ و داستان پیدایشش مرحلهٔ بعدی‌اند.

نام را کمی عقب بیندازید

در مثال فرضی ما، «چند نوار تقریباً موازی می‌بینم» یک مشاهده است. «این نوارها لایه‌های رسوبی‌اند» تفسیر است. «اینجا زمانی کف دریایی با سن مشخص بوده» ادعایی بزرگ‌تر است که از همان عکس به دست نمی‌آید. فاصلهٔ میان این جمله‌ها را نمی‌شود با اطمینان بیشتر در لحن پُر کرد؛ شاهد تازه لازم است.

این جداسازی برای تازه‌کارها فقط تمرین احتیاط نیست. اگر نامی را زود انتخاب کنید، ممکن است بعداً فقط نشانه‌هایی را ببینید که با آن جورند. توصیف بی‌نام اجازه می‌دهد شخص دیگری هم همان عکس را بخواند و با شما مخالفت کند. «دانه‌های درشت کنار زمینهٔ ریزتر» قابل بررسی‌تر از «سنگ عجیبی پیدا کردم» است.

قاب عکس را بزرگ‌تر کنید

نمای نزدیک از ساختمان نمونه می‌گوید؛ نمای دور رابطهٔ آن با اطراف را نگه می‌دارد. آیا نوار در سنگ کناری هم ادامه دارد؟ قطعه هنوز جزئی از دیواره است یا روی زمین افتاده؟ این پرسش‌ها کمک می‌کنند بفهمیم کدام اطلاعات همراه نمونه مانده و کدام از دست رفته است.

نباید با یک تصویر، به همهٔ این پرسش‌ها جواب داد. حتی «عکس واضح» هم همه‌چیز را ثبت نمی‌کند: سطح پشت سنگ، ویژگی‌های فیزیکی یا ادامهٔ لایه بیرون قاب معلوم نیست. سازمان زمین‌شناسی آمریکا نیز تشخیص سنگ از تصویر را دشوار می‌داند و بر بررسی حضوری از چند جهت تأکید می‌کند.

سنگ از چه ساخته شده و رنگش چه می‌گوید؟

سنگ می‌تواند مجموعه‌ای از کانی‌ها باشد و رنگ فقط یکی از ویژگی‌های این مجموعه یا اجزای آن است.

کانی جزء سازنده است

کانی، در تعریف معمول زمین‌شناسی، ماده‌ای طبیعی و معدنی با آرایش درونی منظم و ترکیب شیمیایی شاخص است. سنگ الزاماً چنین ترکیب یکنواختی ندارد: ممکن است یک کانی غالب داشته باشد، چند کانی کنار هم بنشینند یا مواد معدنیِ تفکیک‌نشده در آن باشند. پس «این دانه چیست؟» و «این سنگ چیست؟» دو پرسش جدا هستند.

در عکس فرضیِ دانه‌های روشن و تیره، فعلاً می‌توان گفت ظاهر اجزا متفاوت است. از این تفاوت به‌تنهایی نمی‌فهمیم چند نوع کانی داریم. حتی نام‌گذاری درست یک دانه هم برای نام‌گذاری کل سنگ کافی نیست؛ بافت و مجموعهٔ مواد نیز باید بررسی شوند.

چند نشانه باید کنار هم بنشینند

راهنمای سازمان زمین‌شناسی یوتا توضیح می‌دهد که ناخالصی‌ها می‌توانند رنگ بسیاری از کانی‌ها را تغییر دهند. بنابراین دو نمونهٔ همرنگ لزوماً یک کانی نیستند و دو نمونهٔ متفاوت‌رنگ هم الزاماً دو کانی متفاوت نیستند. رنگ برای شروع توصیف خوب است، برای پایان تشخیص کافی نیست.

متخصص علاوه بر رنگ، شکل بلوری، رخ، سختی و ویژگی‌های دیگر را کنار هم می‌گذارد. رخ یعنی تمایل کانی به شکستن در سطح‌های مشخصِ مرتبط با ساختار درونی‌اش. مقیاس سختی موس، مقاومت نسبی کانی‌ها در برابر خراش را مقایسه می‌کند؛ این ویژگی با مقاومت در برابر ضربه فرق دارد. دانستن معنای این ویژگی‌ها کمک می‌کند توضیح متخصص را بفهمید؛ لازم نیست برای آشنایی با آن‌ها سنگی را بشکنید یا بخراشید.

برای پرسشِ «کدام بخش زودتر تشکیل شده؟» باید از دانه‌های داخل نمونه به رابطهٔ لایه‌ها برگردیم.

لایه‌ها ترتیب کدام رویدادها را نگه می‌دارند؟

لایه‌های رسوبی، وقتی ترتیب اولیه‌شان حفظ شده باشد، نشان می‌دهند کدام رسوب پیش از دیگری روی هم نشسته است.

رسوب تازه روی رسوب پیشین

ذرات رسوبی ته‌نشین می‌شوند و با گذر زمان و فرایندهای بعدی می‌توانند به سنگ رسوبی تبدیل شوند. وقتی رسوب تازه روی رسوب پیشین قرار می‌گیرد، زیر و بالا رابطه‌ای زمانی پیدا می‌کنند. این همان پایهٔ قانون روی‌هم‌گذاری است: در یک توالی رسوبی دست‌نخورده، لایهٔ زیرین زودتر از لایهٔ بالایی تشکیل شده است.

سه لایهٔ فرضی را با نام‌های «الف»، «ب» و «پ» در نظر بگیرید. اگر الف پایین، ب میان و پ بالا باشد و شواهد نشان دهد توالی واژگون یا به‌هم‌ریخته نشده، ترتیب تشکیل از الف به ب و سپس پ است. این نتیجه از رابطهٔ لایه‌ها می‌آید؛ لازم نیست اول رنگ هر لایه یا نام تمام کانی‌هایش را بدانیم.

اما شرط جمله را نباید هنگام نقل‌کردنش جا انداخت. «پایین‌تر یعنی قدیمی‌تر» برای هر خط روی هر سنگ، یک دستور همگانی نیست. اول باید معلوم شود با لایهٔ رسوبی و توالیِ مناسب روبه‌رو هستیم. عکس یک سنگ تزیینی یا تکه‌ای جداشده، به‌تنهایی این پیش‌شرط‌ها را تأمین نمی‌کند.

ترتیب با سن فرق دارد

سن نسبی می‌گوید یک چیز از چیز دیگر قدیمی‌تر است؛ سن عددی می‌گوید چند سال از رویدادی گذشته است. از اینکه الف پیش از ب تشکیل شده، فاصلهٔ زمانی میانشان معلوم نمی‌شود. برای عدد، شواهد و روش‌های تاریخ‌گذاریِ مناسب لازم است که در این مشاهدهٔ ساده نداریم.

حتی شکل مرتب دیاگرام هم نباید فریبمان بدهد. سه لایهٔ هم‌ضخامت در نقاشی یعنی طراح سه مستطیل یکسان کشیده؛ شاهدی برای سه مدت مساوی نیست. در طبیعت نیز تبدیل ضخامت به زمان، اطلاعات بیشتری می‌خواهد. از توالیِ فرضی فقط ترتیبی را گزارش می‌کنیم که داده‌ها اجازه می‌دهند.

این جواب شاید از یک سنِ چندرقمی کم‌زرق‌وبرق‌تر باشد، ولی دقیق‌تر است. می‌توانید ترتیب رویدادها را درست بدانید و دربارهٔ تاریخ عددی‌شان هنوز چیزی ندانید. ندانستن عدد، آن رابطهٔ زمانی را باطل نمی‌کند.

اگر لایه‌ها کج باشند چه چیزی عوض می‌شود؟

کج‌بودن لایه‌ها نشان می‌دهد برای خواندن ترتیبشان باید وضعیت ساختاری را هم بررسی کرد؛ جای امروزِ یک لایه لزوماً جای اولیهٔ آن نیست.

جهت امروز تاریخ نیست

صفحهٔ آموزشی لایه‌ها در سازمان زمین‌شناسی آمریکا توضیح می‌دهد که لایه‌ها ممکن است پس از تشکیل تغییرشکل دهند. بنابراین در یک توالی که لایه‌گذاری و تغییرشکل بعدیِ آن مشخص شده، دو مرحله از هم جدا می‌شوند: نخست لایه‌ها ساخته شده‌اند و سپس وضعیتشان تغییر کرده است. همین رابطه، بخشی از گذشته را آشکار می‌کند.

ولی از یک عکس مایل نمی‌توان نتیجه گرفت که خود لایه‌ها هم مایل‌اند؛ ممکن است دوربین چرخیده باشد. و از چند نوار کج نیز به‌تنهایی نه نوع تغییرشکل معلوم می‌شود، نه زمان آن. باید جهت واقعی، ادامهٔ لایه‌ها و رابطه‌شان با سنگ‌های اطراف بررسی شود. زمین‌شناس فقط خط‌ها را نمی‌خواند؛ جای خط‌ها را هم می‌خواند.

چین‌خوردگی، واژگونی و جابه‌جایی در امتداد گسل می‌توانند استفادهٔ ساده از پایین و بالا را مشکل کنند. برای همین، با دیدن یک توالی پیچیده نباید خودمان ترتیب دلخواهی برای آن بسازیم. جملهٔ درست ممکن است فعلاً این باشد: «لایه‌ها دیده می‌شوند، اما ترتیب اولیه از این تصویر روشن نیست.»

قطعهٔ جدا چه چیزی کم دارد؟

اگر تکه‌ای از همان دیواره جدا شود و بچرخد، پایینِ امروزِ قطعه دیگر لزوماً پایینِ توالی نیست. بافت آن هنوز قابل مشاهده است، اما بخشی از اطلاعات مکانی از دست رفته. شباهت ظاهری به سنگِ کنار مسیر نیز ثابت نمی‌کند که قطعه از همان نقطه آمده است.

این محدودیت توضیح می‌دهد چرا ثبت محل و نمای کلی اهمیت دارد. عکسِ سنگ در جای خودش، اگر از موقعیت امن و مجاز گرفته شود، رابطه‌ای را نگه می‌دارد که یک نمونهٔ بی‌نام در کشو ندارد. گاهی بهترین چیزی که از طبیعت می‌آورید، همان چیزی است که از جایش برنداشته‌اید.

نقش فسیل را چطور بخوانیم؟

فسیل می‌تواند شاهدی از بقایا یا آثار جانداران گذشته باشد، اما برای تفسیرش باید هم خود اثر و هم سنگِ دربرگیرنده بررسی شود.

بقایای حفظ‌شده، نه تصویر کامل

رسوبات گاهی بقایای جانداران را می‌پوشانند و شرایطی فراهم می‌کنند که بخشی از آن‌ها در گذر زمان حفظ شود. چنین اثری، پس از شناسایی درست، به خواندن گذشته کمک می‌کند. اما هر طرح شاخه‌مانند یا نقش شبیه صدف روی سنگ را نباید فوراً فسیل نامید. شباهت، پرسش خوبی می‌سازد؛ تشخیص نهایی نیست.

در مثال فرضیِ سنگ لایه‌دار، تصور کنید نقشی شبیه پوسته دیده شود. آنچه می‌توانید ثبت کنید شکل نقش، اندازهٔ تقریبی و جای آن در لایه است. اینکه دقیقاً متعلق به چه جانداری بوده یا چه محیطی را نشان می‌دهد، به شناسایی و شواهد بیشتر نیاز دارد. عکسِ اثر بدون لایهٔ اطراف، بخشی از صورت مسئله را حذف می‌کند.

پرسش بهتر از داستان کامل

پرسش «این اثر چه چیزی است و در کدام لایه قرار دارد؟» از «این سنگ چند میلیون سال عمر دارد؟» نقطهٔ شروع بهتری است. پرسش دوم ممکن است بعداً پاسخ بگیرد، اما از شکل ظاهری یک نقش به‌تنهایی نمی‌توان به آن رسید. برای این نمونهٔ فرضی نه نام جاندار داریم، نه سن و نه محیط مشخص.

ارزش فسیل با پذیرفتن این محدودیت کم نمی‌شود. برعکس، معلوم می‌شود چه اطلاعاتی را باید نگه داشت تا بررسی بعدی ممکن باشد. بیرون‌آوردن اثر از سنگ یا جداکردن آن از لایه می‌تواند رابطه‌ای را از بین ببرد که خودِ داستان به آن وابسته است.

از مشاهده یک یادداشت قابل بررسی بسازید

یک یادداشت خوب، آنچه دیده‌اید را از برداشت خودتان جدا می‌کند و مشخص می‌سازد برای پاسخ بعدی چه چیزی کم است.

سه ستون برای یک عکس

برای نمونهٔ فرضی ما، ستون اول می‌تواند «نوارهای تقریباً موازی دیده می‌شوند» باشد. ستون دوم «ممکن است لایه‌بندی رسوبی باشد» و ستون سوم «نمای کلی و توضیح معتبر دربارهٔ نوع سنگ لازم است». اگر نوشته‌اید «محل قطعاً دریایی بوده»، از خودتان بپرسید کدام شاهد چنین قطعیتی را می‌دهد. پاسخ تمرین، پیدا کردن یک نام خاص نیست؛ پیدا کردن فاصلهٔ میان شاهد و نتیجه است.

سؤال دقیق برای متخصص

اگر پس از این تمرین هنوز تشخیص لازم دارید، تصاویر روشن از چند جهت و نمای کلی محل را با اندازهٔ تقریبی همراه کنید. مقیاس باید در صورت امکان کنار سوژه و در همان صفحه باشد؛ یک شیء دورتر اندازهٔ قابل اعتمادی نمی‌دهد. برای تهیهٔ عکس به لبهٔ پرتگاه، زیر دیوارهٔ ناپایدار یا حاشیهٔ خطرناک جاده نزدیک نشوید.

از موزه، دانشگاه یا متخصص مرتبط بپرسید چه اطلاعاتی برای بررسی لازم دارد؛ عکس همیشه جای بررسی حضوری را نمی‌گیرد. قدم بعدی شما می‌تواند فقط تکمیل همان برگه باشد: یک توصیف دقیق‌تر، یک عکس از زمینه و یک پرسش روشن. این بار، پیش از آنکه نام سنگ را بدانید، می‌دانید از آن چه می‌خواهید بپرسید.

پرسش‌های رایج

  1. تفاوت سنگ و کانی چیست؟

    کانی ماده‌ای طبیعی و معدنی با ساختار درونی منظم و ترکیب شیمیایی شاخص است. سنگ می‌تواند از یک یا چند کانی و مواد معدنیِ تفکیک‌نشده تشکیل شده باشد. بنابراین شناسایی یک دانهٔ داخل سنگ، به‌تنهایی نام کل سنگ یا تاریخ تشکیل آن را تعیین نمی‌کند؛ مجموعهٔ مواد و بافت هم اهمیت دارند.

  2. آیا از رنگ سنگ می‌توان نامش را فهمید؟

    رنگ سنگ یا کانی به‌تنهایی برای شناسایی کافی نیست. ناخالصی‌ها می‌توانند رنگ یک کانی را تغییر دهند و مواد متفاوت نیز ممکن است همرنگ باشند. متخصص رنگ را همراه ویژگی‌هایی مانند شکل بلوری، رخ و سختی بررسی می‌کند. در مشاهدهٔ ابتدایی بهتر است رنگ را توصیف کنید و نام قطعی برای نمونه نگذارید.

  3. لایهٔ پایین همیشه قدیمی‌تر است؟

    لایهٔ پایین در یک توالی رسوبی دست‌نخورده پیش از لایهٔ بالایی تشکیل شده است. این قاعده را نمی‌توان بی‌بررسی به هر سنگ نواردار تعمیم داد. واژگونی، چین‌خوردگی یا جابه‌جایی لایه‌ها می‌تواند ترتیب ظاهری را پیچیده کند؛ ابتدا باید نوع لایه‌ها و وضعیت ساختاری آن‌ها مشخص شود و سپس دربارهٔ ترتیب اولیه نتیجه گرفت.

  4. سن نسبی چه فرقی با سن عددی دارد؟

    سن نسبی ترتیب رویدادها را مشخص می‌کند: مثلاً تشکیل یک لایه پیش از لایهٔ دیگر بوده است. سن عددی مقدار زمان گذشته از یک رویداد را با یکایی مانند سال بیان می‌کند. قانون روی‌هم‌گذاری به‌تنهایی سن عددی یا مدت میان دو لایه را نمی‌دهد؛ برای این اطلاعات، شواهد و روش‌های مناسب دیگری لازم است.

  5. فسیل در سنگ چه چیزی را نشان می‌دهد؟

    فسیلِ درست‌شناسایی‌شده شاهدی از بقایا یا آثار جانداران گذشته است و همراه بستر سنگی‌اش می‌تواند به تفسیر گذشته کمک کند. شکل شبیه صدف یا گیاه به‌تنهایی تشخیص قطعی فسیل نیست. از یک نقش ناشناخته نمی‌توان سن عددی، گونهٔ جاندار یا محیط دقیق گذشته را تعیین کرد؛ زمینه و بررسی تخصصی لازم است.

  6. از روی عکس می‌شود سنگ را شناسایی کرد؟

    عکس سنگ می‌تواند برای بررسی اولیه مفید باشد، اما تشخیص قطعی همیشه ممکن نیست. تصویر همهٔ سطح‌ها و ویژگی‌های فیزیکی نمونه را نشان نمی‌دهد. عکس‌های چندجهتی، مقیاس و توضیح محل کمک می‌کنند؛ با این حال سازمان زمین‌شناسی آمریکا بر اهمیت بررسی حضوری تأکید دارد. نتیجهٔ تصویری را باید با محدودیت داده‌ها گزارش کرد.

  7. مقیاس سختی موس مقاومت در برابر شکستن را می‌سنجد؟

    مقیاس سختی موس، مقاومت نسبی کانی‌ها در برابر خراش را مقایسه می‌کند، نه مقاومت آن‌ها در برابر ضربه و شکستن. بنابراین نمی‌توان از جای کانی در این مقیاس، مقاومت آن در برابر شکستن را نتیجه گرفت. سختی فقط یکی از ویژگی‌های شناسایی است و برای آشنایی مقدماتی با آن لازم نیست نمونهٔ طبیعی یا ناشناخته‌ای را تخریب کنید.

  8. بدون برداشتن سنگ چه چیزی ثبت کنیم؟

    برای ثبت یک مشاهدهٔ زمین‌شناسی، نمای نزدیک بافت، نمای کلیِ محل، اندازهٔ تقریبی و ارتباط سنگ با لایه‌های اطراف مفیدند. مشخص کنید نمونه در جای خود بوده یا جدا روی زمین افتاده است. عکس و یادداشت را فقط از موقعیت امن و مجاز تهیه کنید؛ برداشتن نمونه شرط شروع یادگیری زمین‌شناسی نیست.

منابع

  1. What is the difference between a rock and a mineral? USGS
  2. Find-A-Feature: Layers USGS
  3. How do geologists identify minerals? Utah Geological Survey
  4. Mohs Hardness Scale National Park Service
  5. Can you identify my rock or mineral? USGS
  6. What is a Fossil? National Park Service

بیشتر بخوانید

همه

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین