راهنما · ۱۲ مهر ۱۴۰۵
راهنمای زمین‌شناسی و سرزمین ایران
سنگ‌ها، کانی‌ها، گسل‌ها و کوه‌ها را بشناسید و ببینید همین مفهوم‌ها چگونه دماوند، زاگرس، لوت، خزر و زلزله‌های ایران را توضیح می‌دهند.
زمین‌شناسی علم خواندن سنگ‌هاست: هر سنگ و هر کوه دفترچهٔ یادداشت ماجرایی است که میلیون‌ها سال طول کشیده. این راهنما نخست سنگ‌ها و کانی‌ها و نیروهایی را که شکل‌شان می‌دهند توضیح می‌دهد، سپس همان مفهوم‌ها را روی نقشهٔ ایران پیاده میکند، سرزمینی که تقریباً هر پدیدهٔ زمین‌شناختی را در خود دارد.
کانی و سنگ چه فرقی دارند؟
کانی ماده‌ای طبیعی و بلورین با ترکیب شیمیایی مشخص است، و سنگ مجموعه‌ای از یک یا چند کانی. کانی‌ها را معمولاً با ویژگی‌هایی چون رنگ، جلا، شکستگی و سختی می‌شناسند. مقیاس موس سختی را از ۱ (تالک) تا ۱۰ (الماس) رتبه‌بندی میکند و بر پایهٔ این اصل است که کانی سخت‌تر کانی نرم‌تر را خط می‌اندازد. کوارتز با ترکیب سیلیس و سختی ۷ از فراوان‌ترین کانی‌های پوستهٔ زمین است و در ماسه و گرانیت دیده می‌شود. الماس بلوری از کربن خالص است که در ژرفایی بیش از صدکیلومتری زیر فشار شدید ساخته می‌شود و فوران‌های ویژه آن را به سطح می‌آورند؛ تفاوت میان الماس و گرافیت فقط در چینش اتم‌هاست.
سنگ‌ها چگونه ساخته می‌شوند؟
سه دستهٔ اصلی سنگ بر اساس چگونگی تشکیل‌شان جدا می‌شوند. سنگ‌های آذرین از سرد شدن مذاب پدید می‌آیند. مذاب زیر زمین ماگما نام دارد و اگر به سطح برسد گدازه نامیده می‌شود؛ سرد شدن آهستهٔ ماگما در عمق گرانیت با بلورهای درشت می‌سازد و سرد شدن سریع گدازه بازالت ریزدانه. سنگ‌های رسوبی از انباشته شدن و فشرده شدن ذره‌های ناشی از فرسایش به وجود می‌آیند و لایهلایهاند؛ ماسه‌سنگ و آهک مثال‌هایش هستند. اگر رسوب یا سنگی زیر گرما و فشار دگرگون شود، سنگ دگرگونی ساخته می‌شود، مثل مرمر که از آهک و تخته‌سنگ که از رس می‌آید.
این سه دسته در یک چرخهٔ بی‌پایان به هم تبدیل می‌شوند. چرخهٔ سنگ توضیح می‌دهد چگونه سنگی آذرین فرسوده و رسوب می‌شود، با فشار دگرگون می‌شود، دوباره ذوب و دوباره آذرین می‌شود. موتور این چرخه، گرمای درون زمین و تکتونیک صفحه‌ای است. فرسایش نیز با باد و آب و یخ سنگ را خرد میکند و ذره‌ها را حمل میکند. یخچال طبیعی در این میان قوی‌ترین ابزار است: رود کندی از یخ که دره‌های U شکل می‌کَند و سنگ‌های عظیم را جابه‌جا میکند.
لایه‌های رسوبی بایگانی حیات هم هستند. سنگواره بقایا یا نشانی از موجود زنده در سنگ است و به ما می‌گوید در کجا و چه زمانی چه جانداری می‌زیسته؛ سن لایه‌ها نیز با سنگواره‌ها و روش‌های رادیومتری مشخص می‌شود.
چرا زمین می‌لرزد و کوه می‌سازد؟
پوستهٔ زمین از صفحه‌هایی ساخته شده که ده‌ها میلیون سال با سرعت چند سانتی‌متر در سال به هم نزدیک یا از هم دور می‌شوند. گسل شکستگی‌ای است که دو طرف آن نسبت به هم جابه‌جا شدهاند و انرژی انباشته‌شده در آن گاهی به شکل زمین‌لرزه رها می‌شود. هنگامی که دو صفحه به هم برخورد می‌کنند، سنگ‌ها چین می‌خورند و بالا می‌آیند و کوهزایی رخ می‌دهد؛ هیمالیا حاصل برخورد هند به آسیاست.
برخی ناهمواری‌ها حاصل حل شدن سنگ زیر پا هستند. فروچاله وقتی پدید می‌آید که آب سنگ آهک یا نمک زیرزمینی را حل کند و سقف حفره فرو بریزد. برای بررسی پدیده‌های مرتبط با آتشفشان و زمین‌لرزه به مدخل‌های آتشفشان و زمین‌لرزه نیز نگاه کنید.
ایران چرا این‌قدر پرچین و لرزه‌خیز است؟
ایران روی منطقهٔ برخورد صفحهٔ عربی با اوراسیا قرار دارد و فشرده شدن مداوم این منطقه علت اصلی کوه‌ها و زمین‌لرزه‌هاست. گسل‌های ایران مانند گسل تبریز، شمال تهران، مشا و گسل‌های زاگرس شبکه‌ای پیچیده می‌سازند. رشته‌کوه البرز در شمال و زاگرس در غرب و جنوب‌غرب دو کمان بزرگ حاصل این برخورد هستند: زاگرس با طول نزدیک ۱۵۰۰ کیلومتر ساختار چین‌خورده‌ای دارد که بسیاری از منابع نفتی ایران را در خود جای داده.
دو زمین‌لرزهٔ مرگبار در تاریخ معاصر نتیجهٔ همین وضعیت‌اند. زلزلهٔ رودبار و منجیل در خرداد ۱۳۶۹ با بزرگای حدود ۷٫۴ در البرز غربی رخ داد و بیش از ۴۰ هزار کشته داشت، و زلزلهٔ بم در دی ۱۳۸۲ با بزرگای ۶٫۶ حدود ۲۶ هزار کشته گرفت. در هر دو، آسیب بیشتر از ضعف ساختمانها بود تا از قدرت زمین‌لرزه.
آتشفشان‌های ایران کدام‌اند؟
سه آتشفشان بزرگ ایران نشانه‌های پایان‌ناپذیر فعالیت زمین هستند. دماوند با ۵۶۰۹ متر بلندترین قلهٔ ایران و بلندترین آتشفشان آسیاست، مخروطی خفته که هنوز بخار و گوگرد از دهانه‌اش می‌آید. سبلان در اردبیل با ۴۸۱۱ متر دریاچه‌ای در دهانه دارد و تفتان در سیستان و بلوچستان نزدیک ۴۰۰۰ متر ارتفاع دارد و گازهای گوگردی‌اش را به بیرون می‌دهد. این سه حاصل همان برخورد صفحه‌ای‌اند و هیچ‌کدام در تاریخ ثبت‌شده فوران بزرگی نداشته‌اند.
بیابان‌ها و دریاچه‌ها چه می‌گویند؟
دشت کویر بیابانی نمکی در مرکز ایران است که از باقی‌ماندهٔ دریاهای کهن و تبخیر ساخته شده. کویر لوت به سوی جنوب‌شرق گسترده است و سطح تیره‌رنگ آن در اندازه‌گیری‌های ماهواره‌ای دمای بیش از ۷۰ درجهٔ سانتی‌گراد را ثبت کرده است. بادهای شدید در آنجا کلوت‌ها را تراشیده‌اند، یعنی ستون‌ها و دیوارهای رسوبی شبیه شهری ویران، و لوت در ۱۳۹۵ ثبت جهانی یونسکو شد.
آب‌های ایران هم هشدارهای اقلیمی‌اند. دریاچهٔ ارومیه بزرگ‌ترین دریاچهٔ ایران و از شورترین‌هاست، و در دو دههٔ اخیر مساحت آن بسیار کاهش یافته است. دریای خزر بزرگ‌ترین پهنهٔ آبی بسته در جهان است و سطحش حدود ۲۸ متر پایین‌تر از اقیانوس‌هاست. خلیج فارس دریایی کم‌ژرفا و حاشیه‌ای است که با تنگهٔ هرمز به اقیانوس می‌پیوندد، و در کنارش گنبدهای نمکی هرمز نشان می‌دهد نمک‌های دریاهای قدیمی چگونه سبک‌تر از سنگ‌های رویی به بالا می‌آیند و گنبدهای رنگارنگ می‌سازند.
فرونشست زمین در ایران تازه‌ترین جلوهٔ این گفتگوست: برداشت بیش از اندازهٔ آب زیرزمینی، لایه‌های رسی را فشرده میکند و در برخی دشتها زمین سالانه تا حدود ۳۰ سانتی‌متر فرو می‌رود.
پرسش‌های رایج
### تفاوت ماگما و گدازه چیست؟
ماگما مذاب زیر سطح زمین است و گدازه همان مذاب پس از خروج از دهانهٔ آتشفشان. گدازه با سرد شدن سنگ آذرین بیرونی می‌سازد.
### الماس از چه ساخته شده؟
الماس بلوری از کربن خالص است که اتمهای آن در ساختاری بسیار محکم چیده شدهاند. گرافیت هم کربن است، اما اتمهایش لایهلایهاند و بسیار نرم.
### بلندترین کوه ایران کدام است؟
دماوند با ۵۶۰۹ متر بلندترین قله و بلندترین آتشفشان ایران است. این آتشفشان خفته در البرز مرکزی قرار دارد.
### چرا ایران زمین‌لرزه‌خیز است؟
ایران بین صفحهٔ عربی و اوراسیا قرار دارد و این دو هر سال حدود ۲ سانتی‌متر به هم نزدیک می‌شوند. این فشار در گسل‌های متعدد کشور آزاد می‌شود.
### فرونشست زمین چرا خطرناک است؟
فرونشست زمین به ساختمانها، لولهها، راهآهن و فرودگاهها آسیب میزند و ترکهای بزرگ در دشتها باز میکند. در بیشتر موارد، علت اصلی برداشت بیرویهٔ آب زیرزمینی است و برگشتپذیر نیست.