کانی Mineral

کانی‌ها اجزای سازندهٔ سنگ‌اند. هر کانی ترکیب شیمیایی و آرایش اتمی معینی دارد که ویژگی‌هایی مثل رنگ، سختی و شکل بلور را تعیین می‌کند. نمک خوراکی (هالیت)، کوارتز و الماس هر کدام یک کانی‌اند. در تعریف زمین‌شناسی، آب مایع و فلز یا الماس ساخته‌شدهٔ انسان کانی نیست، چون یا جامد نیستند یا طبیعی نیستند.

کانی چیست و چه چیزی کانی نیست؟

برای آنکه ماده‌ای کانی به حساب آید باید پنج شرط را داشته باشد: جامد باشد، به‌طور طبیعی تشکیل شده باشد، غیرآلی باشد، ترکیب شیمیایی مشخصی داشته باشد و اتم‌هایش در آرایش بلوری منظم باشند. زغال‌سنگ، چون از گیاهان ساخته شده، کانی نیست. شیشه چون ساختار بلوری ندارد هم کانی نیست.

کانی‌ها چگونه شناخته می‌شوند؟

زمین‌شناسان ویژگی‌های فیزیکی را بررسی می‌کنند:

• رنگ و رنگ خاک (رنگ پودر کانی روی صفحهٔ چینی).
• جلا: فلزی، شیشه‌ای، مرواریدی و مانند آن.
• سختی با مقیاس موس.
• شکل شکستگی و رخ (تمایل به شکستن در صفحه‌های مشخص).
• چگالی و ویژگی‌های ویژه مانند مغناطیسی بودن یا واکنش با اسید.

گروه‌های اصلی کانی‌ها

فراوان‌ترین گروه کانی‌ها سیلیکات‌ها هستند که از سیلیسیم و اکسیژن ساخته شده‌اند و بیش از نود درصد پوستهٔ زمین را می‌سازند؛ کوارتز، فلدسپار و میکا نمونه‌هایی‌اند. گروه‌های دیگر شامل کربنات‌ها (کلسیت)، اکسیدها (هماتیت)، سولفیدها (پیریت)، سولفات‌ها (ژیپس)، هالیدها (هالیت) و عنصرهای خالص (طلا، مس، الماس) هستند.

کانی و بلور

شکل بیرونی کانی بازتاب آرایش درونی اتم‌هاست. بلور کوارتز شش‌وجهی است و بلور نمک مکعبی. وقتی فضا و زمان کافی باشد، بلورهای زیبا و درشت می‌رویند، مانند بلورهای غول‌پیکر غار نایکا در مکزیک.

کاربرد

کانی‌ها مواد اولیهٔ فلزها، شیشه، سیمان، کود و خمیردندان‌اند. سنگ‌های قیمتی مانند الماس، یاقوت و زمرد کانی‌های کمیاب با بلور شفاف‌اند. آهن و طلا از کانی‌ها استخراج می‌شوند.

پرسش‌های رایج

### کانی با سنگ چه فرقی دارد؟
کانی ماده‌ای با ترکیب و ساختار مشخص است، اما سنگ مخلوطی از یک یا چند کانی یا مواد دیگر مانند ذره‌های سنگ‌های قدیمی است.

### فراوان‌ترین کانی‌های پوستهٔ زمین کدام‌اند؟
فلدسپارها و کوارتز، که هر دو از گروه سیلیکات‌ها هستند.

### آیا آب کانی است؟
آب مایع نه، چون مایع است. اما یخ طبیعی طبق تعریف زمین‌شناسان کانی به حساب می‌آید.

### چرا الماس و گرافیت هر دو کربن‌اند ولی بسیار متفاوت‌اند؟
چون اتم‌های کربن در آن‌ها به‌شکل متفاوتی چیده شده‌اند: در الماس شبکهٔ سه‌بعدی و بسیار محکم و در گرافیت لایه‌های لغزندهٔ جداگانه.