دانشنامهمفهوم
مقیاس موس Mohs scale of mineral hardness
مقیاس موس مقیاسی دهدرجهای برای سنجش سختی کانیهاست که از ۱ (تالک، نرمترین) تا ۱۰ (الماس، سختترین) را شامل میشود و بر پایهٔ این است که کدام کانی دیگری را میخراشد.
نام‌های دیگر: سختی کانی‌ها
فریدریش موس، کانی‌شناس آلمانی، در ۱۸۱۲ روشی ساده برای مقایسهٔ سختی کانی‌ها ساخت. سختی یعنی مقاومت سطح یک کانی در برابر خراشیده شدن. اگر کانی A بتواند کانی B را بخراشد، سخت‌تر از آن است. موس ده کانی شناخته‌شده را به ترتیب سختی چید و مقیاس او هنوز در زمین‌شناسی و جواهرشناسی به کار می‌رود.
ده درجهٔ مقیاس موس
| درجه | کانی | نشانهٔ آشنا |
|---|---|---|
| ۱ | تالک | با ناخن به‌راحتی خط می‌خورد |
| ۲ | ژیپس | با ناخن خط می‌خورد |
| ۳ | کلسیت | با سکهٔ مسی خراشیده میشود |
| ۴ | فلوئوریت | با چاقو به‌آسانی خط می‌خورد |
| ۵ | آپاتیت | با چاقو خراشیده میشود |
| ۶ | ارتوکلاز (فلدسپار) | با سوهان فولادی خط می‌خورد |
| ۷ | کوارتز | شیشه را میخراشد |
| ۸ | توپاز | کوارتز را میخراشد |
| ۹ | کوراندوم (یاقوت و یاقوت کبود) | توپاز را میخراشد |
| ۱۰ | الماس | همه را میخراشد |
مقیاس موس چگونه به کار می‌رود؟
برای تعیین سختی نمونه، آن را با کانی‌های مرجع یا وسایل ساده می‌خراشند. ناخن حدود ۲٫۵، سکهٔ مسی حدود ۳٫۵، تیغهٔ چاقو حدود ۵٫۵ و شیشه حدود ۵٫۵ تا ۶ سختی دارند. اگر کانی مجهول با ناخن خط نخورد، اما با سکه خط خورد، سختی آن بین ۲٫۵ و ۳٫۵ است. چون از دو یا چند کانی می‌توان کمک گرفت، بدون دستگاه می‌توان کانی را در صحرا شناسایی کرد. این ویژگی در کنار رنگ و جلا برای شناسایی کانی‌ها سودمند است.
نکتهٔ مهم: مقیاس ترتیبی است، نه خطی
درجه‌های موس فقط ترتیب را می‌گویند، نه فاصله را. الماس (۱۰) فقط یک درجه از کوراندوم (۹) سخت‌تر نیست؛ در سنجش‌های دقیق، سختی مطلق الماس چند برابر کوراندوم است. همچنین فاصلهٔ ۹ تا ۱۰ بسیار بزرگ‌تر از فاصلهٔ ۱ تا ۲ است. برای اندازه‌گیری دقیق‌تر از آزمون‌های دیگر مانند ویکرز و کنوپ بهره می‌برند.
سختی با استحکام فرق دارد
الماس سختترین کانی است، اما با چکش می‌شکند. سختی یعنی مقاومت در برابر خراش، ولی شکنندگی و چقرمگی چیز دیگری‌اند. به همین دلیل مقیاس موس ابزار شناسایی است، نه معیار استحکام.
پرسش‌های رایج
### مقیاس موس چیست؟
مقیاس موس دهدرجهای برای سنجش سختی کانیهاست که با خراشیده شدن یک کانی توسط کانی دیگر تعیین میشود.
### سختترین و نرمترین کانی در مقیاس موس کداماند؟
سختترین الماس با درجهٔ ۱۰ و نرمترین تالک با درجهٔ ۱ است.
### سختی ناخن در مقیاس موس چقدر است؟
حدود ۲٫۵؛ یعنی ژیپس را میخراشد ولی کلسیت را نه.
### آیا مقیاس موس خطی است؟
نه. درجهها فقط ترتیب را نشان میدهند و فاصلهٔ واقعی سختی بین آنها یکسان نیست.