دانشنامهرصد و ابزارمفهوم
طیفشناسی نجومی Astronomical spectroscopy
طیفشناسی نجومی (طیفسنجی نجومی) روشی است که نور اجرام آسمانی را به طولموجهای سازندهاش تجزیه میکند تا ترکیب شیمیایی، دما، سرعت و ویژگیهای دیگر آنها را بینیاز از رفتن به آنجا بسنجد.
نامهای دیگر: طیفسنجی نجومی

اگر نور ستارهای را از منشور یا توری پراش بگذرانند، نوار رنگینی به دست میآید که طیف نام دارد و پر از خطوط تیره یا روشن است. این خطوط اثر انگشت عنصرهای شیمیاییاند. طیفسنجی مهمترین ابزار اخترفیزیک است، چون یکی از اصلیترین راههای شناخت ویژگیهای ستارگانی است که به آنها دسترسی مستقیم نداریم.
طیفسنجی نجومی چگونه آغاز شد؟
آیزاک نیوتن در سال ۱۶۶۶ با منشور نور خورشید را به رنگها شکافت. در ۱۸۱۴ یوزف فراونهوفر خطوط تیرهٔ طیف خورشید را فهرست کرد. سپس کیرشهوف و بونزن نشان دادند هر عنصر طیف خاص خود را دارد. هلیوم نخست در طیف خورشید در ۱۸۶۸ شناسایی شد و بعدها روی زمین هم یافت شد.
چه نوع طیفهایی داریم؟
سه حالت اصلی هست:
- طیف پیوسته: از جسم چگال و داغ، بی خط
- طیف نشری: خطوط روشن از گاز داغ و رقیق
- طیف جذبی: خطوط تیره، وقتی نور از گازی سردتر میگذرد
بررسی پهنا و موقعیت خطوط به اخترشناسان میگوید ستاره از چه ساخته شده و چه دمایی دارد. ردهبندی ستارگان بر پایهٔ همین طیفهاست و سیسیلیا پین گیپچکن با تحلیل آنها نشان داد ستارگان بیشتر از هیدروژن و هلیوم ساخته شدهاند.
طیفسنجی چه اطلاعات دیگری میدهد؟
جابهجایی خطوط در اثر اثر دوپلر سرعت نزدیک یا دور شدن جرم را نشان میدهد. شکافتن خطوط میدان مغناطیسی را اندازه میگیرد و پهنشدن خطوط چرخش و چگالی را. امروز طیفسنجی جو سیارههای فراخورشیدی هنگام گذر از مقابل ستاره، گازهایی مانند بخار آب را شناسایی میکند.
پرسشهای رایج
طیفسنجی نجومی چیست؟
طیفسنجی نجومی تحلیل نور اجرام آسمانی بر اساس طول موجهاست تا از آن ترکیب، دما و سرعتشان دانسته شود.
چگونه با نور میتوان فهمید ستاره از چه ساخته شده؟
هر عنصر شیمیایی در طول موجهای ویژهای نور جذب یا گسیل میکند. با مقایسهٔ خطوط طیف ستاره با طیفهای آزمایشگاهی، عنصرهای موجود در آن شناخته میشوند.
طیفسنجی چگونه سرعت ستاره را میسنجد؟
با اندازهگیری جابهجایی خطوط طیف. اگر ستاره نزدیک شود خطوط بهسمت آبی و اگر دور شود بهسمت سرخ میروند.
فراونهوفر چه کرد؟
یوزف فراونهوفر در آغاز قرن نوزدهم خطوط تیرهٔ طیف خورشید را بهدقت ثبت و شمارهگذاری کرد و پایهگذار طیفسنجی دقیق شد.
منابع
- Spectroscopy · ESA
آخرین بازبینی:
فکت علمی
دانستنیها
- ۱۴ آبان ۱۴۰۵جای خالی رنگها از ستاره چه میگوید؟برای شناختن بعضی عناصرِ موجود در گاز یک ستاره، لازم نیست از آن نمونه بیاوریم. کافی است نورش را به رنگهای سازندهاش باز کنیم و سراغ جاهای کمنورِ طیف برویم: خطوط جذبی که نشان میدهند گاز، نورِ کدام طولموجها را جذب کرد…
- ۱۶ تیر ۱۴۰۵خطوط فراونهوفردر طیف نور خورشید خطوط جذبی تاریکی دیده میشود که به آنها خطوط فراونهوفر میگویند. این خطوط وقتی پدید میآیند که اتمهای جو خورشید نور برخاسته از سطح درخشان خورشید را جذب کنند.
- ۱ آبان ۱۴۰۴طیفسنجی و ترکیب خورشیدلایهٔ نورسپهر خورشید بیشتر از هیدروژن و هلیوم ساخته شده و همهٔ عناصر سنگینتر کمتر از ۲ درصد جرم آن را دارند. ترکیب را با طیفسنجی نور خورشید اندازه میگیرند.
- ۱۵ تیر ۱۴۰۴طیف نور خورشیدبا تجزیهٔ نور خورشید و ستارهها به طیف میتوان از ترکیب شیمیایی آنها خبر یافت؛ هلیوم نخست در ۱۸۶۸ هنگام خورشیدگرفتگی بهصورت خطی زرد و ناشناخته در طیف نور خورشید دیده شد.
- ۲۲ خرداد ۱۴۰۴خطهای طیفی و الکترونهاوقتی انرژی یک فوتون با تغییر تراز انرژی اتم، یعنی جابهجایی الکترون میان مدارها، جور باشد، اتم آن را جذب و دوباره نشر میکند؛ از همین، خطهای طیفی در نور ستارهها پیدا میشود.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از طیفشناسی نجومی گفتهاند.







