رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهتاریخ نجوم و دانشمنداندانشمند

آیزاک نیوتن Isaac Newton

آیزاک نیوتن ریاضی‌دان و طبیعی‌دان انگلیسی بود که قوانین حرکت و گرانش عمومی را صورت‌بندی کرد و در نورشناسی، تلسکوپ بازتابی و پیدایش حسابان سهم مهمی داشت.

آیزاک نیوتن
Godfrey Kneller / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

زادروز۴ ژانویهٔ ۱۶۴۳ میلادی؛ ۲۵ دسامبر ۱۶۴۲ ژولیانی
زادگاهوولزتورپ
درگذشت۳۱ مارس ۱۷۲۷ میلادی؛ ۲۰ مارس ۱۷۲۷ ژولیانی
جای درگذشتکنزینگتون
زمینهٔ کاراخترشناسی، ریاضیات، فیزیک
کارهای شاخصاپتیکس؛ اصول ریاضی فلسفهٔ طبیعی

از ویکی‌داده (CC0).

دیدن افتادن سیب آسان است؛ پرسش دشوار این است که چه ارتباطی میان سقوط آن و گردش ماه وجود دارد. آیزاک نیوتن (Isaac Newton) این دو را در چارچوبی ریاضی قرار داد که می‌شد با آن پیش‌بینی کرد. شناخت او از همین کار روشن‌تر می‌شود تا از داستان یک لحظهٔ ناگهانی زیر درخت؛ پژوهش به استدلال، محاسبه و گفت‌وگو با کار دیگران نیاز داشت.

به‌طور خلاصه

نیوتن قوانین حرکت و قانون گرانش عمومی را در چارچوبی ریاضی به هم پیوند داد. او دربارهٔ نور سفید پژوهش کرد و تلسکوپی بازتابی و کارآمد ساخت. حسابان با کار مستقل نیوتن و لایب‌نیتس رشد کرد. روایت تاریخی سیب، افتادن آن بر سر نیوتن را تأیید نمی‌کند و نظریهٔ گرانش نیز محصول یک لحظه نبود.

چرا تولد نیوتن دو سال متفاوت دارد؟

دو تاریخ رایج تولد نیوتن به دو تقویم مربوط‌اند: ۲۵ دسامبر ۱۶۴۲ ژولیانی، برابر با ۴ ژانویهٔ ۱۶۴۳ میلادی. پروژهٔ نیوتن دانشگاه آکسفورد این تاریخ‌ها را کنار هم ثبت می‌کند. او در وولزتورپ انگلستان به دنیا آمد و زندگی علمی‌اش ریاضیات، مکانیک و نورشناسی را در بر گرفت.

درگذشت او نیز با دو تقویم گزارش می‌شود: ۲۰ مارس ۱۷۲۷ ژولیانی، برابر با ۳۱ مارس ۱۷۲۷ میلادی. فاصلهٔ تاریخ‌ها در زمان تولد ده روز و در زمان مرگ یازده روز بود؛ افزودن یک مقدار ثابت به هر دو تاریخ خطاست. اختلاف سال تولد به معنی اختلاف بر سر هویت یا سن واقعی او نیست. در نقل تاریخ، نوشتن نام تقویم از حذف یکی از گزارش‌ها سودمندتر است.

پرترهٔ آیزاک نیوتن با موهای بلند و لباس تیره
پرترهٔ آیزاک نیوتن با موهای بلند و لباس تیره Godfrey Kneller / Wikimedia Commons · Public domain

نسخهٔ کپی از پرترهٔ گادفری نلر، ۱۶۸۹؛ Artist در دادهٔ ویکی‌انبار: Godfrey Kneller. مالکیت عمومی؛ اصل پرونده و مجوز. نام نقاش نسخهٔ کپی در این انتساب تعیین نشده است.

«اصول ریاضی» چه پیوندی میان زمین و آسمان ساخت؟

«اصول ریاضی فلسفهٔ طبیعی» حرکت اجسام و گرانش را در یک دستگاه ریاضی بررسی کرد. این کتاب در ژوئیهٔ ۱۶۸۷ با حمایت ادموند هالی منتشر شد و موضوعش مکانیک، سیالات و گرانش بود. اهمیت کار، گذاشتن سقوط زمینی و حرکت آسمانی در چارچوب مشترک بود؛ نیوتن خود پدیدهٔ افتادن جسم را کشف نکرد.

قانون گرانش عمومی برای دو جرم نقطه‌ای می‌گوید نیرو با حاصل‌ضرب جرم‌ها متناسب و با مجذور فاصله وارون است. در همین مدل، اگر فاصله دو برابر شود و جرم‌ها ثابت بمانند، نیرو به یک‌چهارم می‌رسد. برای جسم‌های گسترده باید شکل توزیع جرم را هم در نظر گرفت؛ نمی‌توان همیشه بی‌قید همهٔ جرم را در مرکز گذاشت.

این چارچوب به پرسشی فراتر از توصیف ظاهر پاسخ می‌دهد: چرا مسیر حرکت خم می‌شود و با تغییر شرایط چه رخ می‌دهد؟ نظریه وقتی ارزش پیش‌بینی پیدا می‌کند که فرض‌ها و شرایط استفاده‌اش نیز روشن باشند.

آزمایش منشور دربارهٔ نور چه می‌گفت؟

کار نیوتن دربارهٔ منشور نشان می‌داد رنگ‌ها را نباید صرفاً محصول تازهٔ خود شیشه دانست. نور سفید از پرتوهایی با رفتار شکست متفاوت تشکیل شده است و منشور امکان جداشدن آن‌ها را فراهم می‌کند. تفاوت رنگ‌ها با مسیرشان در آزمایش پیوند داشت؛ مسئله فقط دیدن منظره‌ای رنگی نبود، بلکه آزمودن توضیح‌های ممکن بود.

برای فهم این کار، مشاهده را از تفسیر جدا کنید: خروج نور رنگی از منشور یک مشاهده است، اما اینکه منشور رنگ می‌سازد یا اجزای نور را جدا می‌کند، دو توضیح متفاوت‌اند. آزمایش باید میان آن‌ها تمایز بگذارد. متن‌های نورشناسی و کتاب «اپتیکس» را نیز نباید با تاریخ آزمایش‌های جوانی او یکی گرفت؛ فعالیت علمی معمولاً در فاصلهٔ میان آزمایش، نگارش و انتشار شکل می‌گیرد.

چرا نیوتن تلسکوپ آینه‌ای ساخت؟

ساخت تلسکوپ بازتابی کارآمد در حدود ۱۶۶۸ با تلاش نیوتن برای دورزدن محدودیت رنگی عدسی‌ها پیوند داشت. آینه نور را بازمی‌تاباند و مسئلهٔ جدایی رنگ‌ها در شکست عدسی را به همان شکل ندارد. این انتخاب نمونه‌ای از ارتباط یک پرسش فیزیکی با راه‌حل مهندسی است.

با این حال، نمی‌توان گفت پیش از نیوتن هیچ طرح بازتابگری وجود نداشت یا ابزار آینه‌ای هیچ خطای اپتیکی ندارد. سهم مشخص او در ساخت نمونه‌ای کارآمد اهمیت دارد. شناخت این سهم از لقب کلی «مخترع همهٔ تلسکوپ‌ها» دقیق‌تر است. ابزار علمی نیز فقط یک ایده روی کاغذ نیست؛ باید بتوان آن را ساخت، تنظیم کرد و با آن اندازه‌گیری یا مشاهدهٔ معتبر انجام داد.

حسابان را نیوتن ساخت یا لایب‌نیتس؟

حسابان با کار مستقل نیوتن و گوتفرید لایب‌نیتس رشد کرد و نباید تاریخ آن را به روایت سادهٔ سرقت یک‌طرفه تبدیل کرد. گاه‌شمار پروژهٔ نیوتن استقلال کار لایب‌نیتس را صریح می‌داند. اختلاف بر سر تقدم تاریخی، موضوعی جدا از مفیدبودن روش‌های ریاضی و سهم هر پژوهشگر است.

حسابان ابزار بررسی تغییر و انباشت را فراهم می‌کند؛ همین نیاز در فهم حرکت هم حضور دارد. اما داشتن ابزار ریاضی با داشتن قانون فیزیکی یکی نیست. برای توصیف حرکت هم باید بدانیم چه رابطه‌ای را فرض می‌کنیم و هم روشی برای دنبال‌کردن پیامدهایش داشته باشیم. دست‌نوشته‌ها و نسخه‌های آثار به تاریخ‌پژوه کمک می‌کنند ترتیب کار را بررسی کند؛ نتیجه را نباید فقط از روایت‌های مشهور متأخر گرفت.

از داستان سیب و اعتبار امروز نیوتن چه می‌دانیم؟

شاهد مشهور سیب، روایت ویلیام استیوکلی از گفت‌وگو با نیوتن سالخورده است. این یک خاطرهٔ متأخر است و فاصلهٔ زمانی و امکان پرداختن روایت را باید در نظر گرفت. شاهد، افتادن سیب بر سر او را تأیید نمی‌کند؛ همچنین از دیدن یک سقوط نمی‌توان بی‌واسطه تمام قانون گرانش را استخراج کرد.

در فیزیک امروز، مدل نیوتنی در میدان ضعیف و سرعت‌های کوچک در مقایسه با نور تقریب کارآمدی است. نسبیت عام مرزهای آن را روشن کرد و توصیف گسترده‌تری داد. کاربرد در مدار یا پرواز فضایی هم به معنی بی‌نیازی همیشگی از اصلاح نسبیتی نیست؛ دقت مسئله تعیین می‌کند کدام مدل کافی است.

پرسش‌های رایج

  1. نیوتن در سال ۱۶۴۲ به دنیا آمد یا ۱۶۴۳؟

    تولد آیزاک نیوتن ۲۵ دسامبر ۱۶۴۲ در تقویم ژولیانی و ۴ ژانویهٔ ۱۶۴۳ در تقویم میلادی است. گاه‌شمار پروژهٔ نیوتن دانشگاه آکسفورد هر دو را ثبت می‌کند. تفاوت از شیوهٔ تقویم می‌آید و دو رویداد جدا نیست؛ برای نقل دقیق تاریخ، نام تقویم را کنار عدد بنویسید.

  2. آیا سیب واقعاً بر سر نیوتن افتاد؟

    روایت تاریخی سیب دربارهٔ نیوتن، افتادن سیب بر سر او را تأیید نمی‌کند. شاهد مشهور از خاطرهٔ ویلیام استیوکلی دربارهٔ گفت‌وگو با نیوتن سالخورده می‌آید. متن و زمینهٔ روایت در پروژهٔ نیوتن برای بررسی آن در دسترس است. این خاطرهٔ متأخر را نباید ثبت مستقیم لحظهٔ شکل‌گیری کامل نظریهٔ گرانش دانست.

  3. آیا نیوتن گرانش را کشف کرد؟

    نیوتن قانون گرانش عمومی را صورت‌بندی کرد؛ پدیدهٔ افتادن اجسام پیش از او شناخته بود. سهم مهمش پیوند سقوط زمینی و حرکت آسمانی در چارچوبی ریاضی بود. شرح قانون گرانش در OpenStax رابطهٔ جرم، فاصله و نیرو را توضیح می‌دهد. نام «کاشف گرانش» این تفاوت میان شناخت پدیده و ساخت نظریه را پنهان می‌کند.

  4. سهم لایب‌نیتس در برابر نیوتن چه بود؟

    نیوتن و گوتفرید لایب‌نیتس هر دو به‌طور مستقل در پیدایش حسابان سهم داشتند. اختلاف تاریخی بر سر تقدم، دلیل نسبت‌دادن همهٔ کار به یکی یا تکرار اتهام سرقت نیست. گاه‌شمار پروژهٔ نیوتن استقلال کار لایب‌نیتس را روشن می‌کند. داوری دربارهٔ زمان و سهم‌ها باید بر دست‌نوشته‌ها و پژوهش تاریخی تکیه کند.

  5. نیوتن چه نوع تلسکوپی ساخت؟

    نیوتن حدود سال ۱۶۶۸ تلسکوپی بازتابی و کارآمد ساخت که نور را با آینه جمع می‌کرد. این کار با تلاش او برای دورزدن محدودیت رنگی عدسی‌ها پیوند داشت. معرفی متن‌ها و کارهای نیوتن در آکسفورد زمینهٔ ابزار را توضیح می‌دهد. ساخت این نمونه به معنی نبود هر طرح بازتابگری پیش از او یا بی‌خطابودن همهٔ تلسکوپ‌های آینه‌ای نیست.

  6. آیا قوانین نیوتن پس از اینشتین هنوز کاربرد دارند؟

    قوانین نیوتن در شرایط مناسب همچنان تقریب کارآمدی‌اند، به‌ویژه در میدان ضعیف و سرعت کوچک نسبت به نور. نسبیت حدود این تقریب را روشن می‌کند. شرح نظریهٔ گرانش اینشتین در OpenStax تفاوت چارچوب‌ها را توضیح می‌دهد. حتی در مسائل فضایی هم دقت مورد نیاز تعیین می‌کند آیا مدل نیوتنی کافی است یا اصلاح نسبیتی لازم دارد.

منابع

  1. Life and Work at a Glance
  2. Introduction to the Texts
  3. Introduction — Stukeley context
  4. Newton’s Law of Universal Gravitation
  5. Einstein’s Theory of Gravity
  6. Welcome to the Newton Project

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از آیزاک نیوتن گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین