دانشنامهجرم آسمانی
خوشه گلوله Bullet Cluster
خوشهٔ گلوله (۱E 0657-56) برخورد دو خوشهٔ کهکشانی است که جدا شدن گاز داغ از بخش اصلی جرم در آن، از شواهد مهم وجود ماده تاریک شمرده میشود.
خوشهٔ گلوله نام برخورد شدید دو خوشهٔ کهکشانی در فاصلهٔ حدود ۳٫۷ میلیارد سال نوری است. این برخورد حدود ۱۵۰ میلیون سال پیش رخ داده و یکی از خوشه‌ها مانند گلوله‌ای از درون دیگری گذشته است؛ نام آن از همین‌جا آمده. در فهرست‌ها با نام 1E 0657-56 شناخته میشود.
این خوشه چرا اهمیت دارد؟
در این برخورد گاز داغ دو خوشه، که بیشتر مادهٔ معمولی را دارد، با اصطکاک کند شده و در میانه مانده است. اما کهکشانها و ماده تاریک تقریباً بدون برخورد از هم گذشته‌اند. نتیجه این است که گاز و بیشتر جرم از هم جدا شده‌اند.
شواهد چگونه به دست آمد؟
گاز داغ را رصدخانهٔ پرتو ایکس چاندرا نقشه کرد و توزیع جرم کل را از خم شدن نور کهکشان‌های پس‌زمینه، یعنی همگرایی گرانشی، به دست آوردند. نقشهٔ جرم بر نقشهٔ گاز منطبق نیست و کنار کهکشانها قرار دارد. نتایج این بررسی در سال ۲۰۰۶ منتشر شد.
ماده تاریک یا گرانش اصلاح‌شده؟
اگر به‌جای ماده تاریک خود گرانش را تغییر دهیم، انتظار می‌رود بیشتر جرم کنار مادهٔ مرئی، یعنی گاز، بماند. جدایی مشاهده‌شده این را دشوار میکند و به همین دلیل بسیاری از اخترفیزیک‌دانان آن را پشتیبان ماده تاریک می‌دانند. برخی طرفداران نظریه‌های جایگزین هنوز با این تفسیر مخالف‌اند.
| ویژگی | مقدار تقریبی |
|---|---|
| فاصله | حدود ۳٫۷ میلیارد سال نوری |
| زمان برخورد | حدود ۱۵۰ میلیون سال پیش |
| سرعت برخورد | حدود ۴۵۰۰ کیلومتر بر ثانیه |
پرسش‌های رایج
### خوشهٔ گلوله چیست؟
خوشهٔ گلوله دو خوشهٔ کهکشانی است که با هم برخورد کردهاند و در آن، گاز داغ از ماده تاریک و کهکشانها جدا شده است.
### چرا خوشهٔ گلوله دلیل وجود ماده تاریک است؟
در خوشهٔ گلوله بیشترین جرم، که از خم شدن نور معلوم میشود، جدا از گاز قرار دارد؛ این نشان میدهد بخش بزرگ جرم از چیزی نامرئی و بدون برخورد تشکیل شده است.
### خوشهٔ گلوله چقدر از ما دور است؟
خوشهٔ گلوله حدود ۳٫۷ میلیارد سال نوری با ما فاصله دارد.
### آیا خوشهٔ گلوله وجود ماده تاریک را ثابت میکند؟
خوشهٔ گلوله یکی از قویترین شواهد غیرمستقیم است، ولی خود ذرهٔ ماده تاریک تا امروز مستقیم شناسایی نشده است.