دانشنامهجرم آسمانی
خوشه کهکشانی Galaxy cluster
خوشه کهکشانی گروهی از صدها تا هزاران کهکشان است که با گرانش به هم بسته شده‌اند و بزرگ‌ترین ساختارهای گرانشی بسته در کیهان به شمار می‌روند.
خوشههای کهکشانی مجموعه‌هایی عظیم‌اند که در آن‌ها کهکشانها، گاز بسیار داغ و مقدار زیادی ماده تاریک در یک چاه گرانشی مشترک گرد آمده‌اند. جرم یک خوشهٔ بزرگ می‌تواند به چند صد تریلیون تا حدود یک کوادریلیون برابر جرم خورشید برسد.
خوشهٔ کهکشانی از چه ساخته شده است؟
بخش بسیار کوچکی از جرم خوشه در خود کهکشان‌هاست؛ حدود ۱ تا ۲ درصد. بیشتر مادهٔ معمولی خوشه به‌صورت گاز یونیدهٔ بسیار داغ، با دمایی میان ده تا صد میلیون کلوین، میان کهکشانها پخش است. این گاز در پرتو ایکس می‌درخشد و با تلسکوپ‌هایی مانند چاندرا دیده میشود. بیشتر جرم، یعنی حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد، را ماده تاریک تشکیل می‌دهد.
انواع و نمونه‌های شناخته‌شده
اگر شمار کهکشانها کمتر باشد، مجموعه را «گروه کهکشانی» می‌نامند؛ گروه محلی که راه شیری در آن است نمونه‌ای از این دسته است. خوشههای غنی‌تر مانند خوشهٔ دوشیزه در فاصلهٔ حدود ۵۰ میلیون سال نوری هزاران عضو دارند. خوشه‌ها نیز خود به ابرخوشه‌هایی مانند لانیاکیا می‌پیوندند.
خوشه‌ها چگونه برای کیهان‌شناسی مهم‌اند؟
خوشه‌ها در محل تلاقی رشته‌های بزرگ‌مقیاس کیهان شکل می‌گیرند و با رشد آن‌ها می‌توان چگونگی انبساط جهان و نقش انرژی تاریک را سنجید. جرم هر خوشه را از سه راه می‌توان برآورد: سرعت حرکت کهکشانها، دمای گاز پرتو ایکس و همگرایی گرانشی که نور کهکشانهای پشت خوشه را خم میکند.
| ویژگی | مقدار تقریبی |
|---|---|
| شمار کهکشانها | صدها تا هزاران |
| قطر | چند میلیون سال نوری |
| دمای گاز درون‌خوشه‌ای | ۱۰ تا ۱۰۰ میلیون کلوین |
| سهم ماده تاریک از جرم | حدود ۸۵ درصد |
پرسش‌های رایج
### خوشهٔ کهکشانی چیست؟
خوشهٔ کهکشانی مجموعهای از صدها تا هزاران کهکشان است که با گرانش کنار هم ماندهاند و گاز داغ و ماده تاریک فراوانی را در میان خود دارند.
### خوشهٔ کهکشانی چه تفاوتی با خوشهٔ ستارهای دارد؟
خوشهٔ ستارهای از ستارهها ساخته شده و درون یک کهکشان جای دارد، اما خوشهٔ کهکشانی از خود کهکشانها تشکیل شده و هزاران برابر بزرگتر است.
### راه شیری عضو کدام خوشه است؟
راه شیری عضو گروه محلی است؛ گروه محلی نیز در ابرخوشهٔ لانیاکیا جای دارد و در همسایگی خوشهٔ دوشیزه است.
### چرا خوشههای کهکشانی در پرتو ایکس دیده میشوند؟
گاز میان کهکشانهای یک خوشه تا میلیونها درجه گرم میشود و پرتو ایکس گسیل میکند، پس رصد پرتو ایکس بهترین راه دیدن آن است.
فکت علمی
دانستنی‌ها
- ۲۱ تیر ۱۴۰۵خوشههای کهکشانیخوشههای کهکشانی مجموعه‌هایی از صدها تا هزاران کهکشاناند که گرانش آن‌ها را کنار هم نگه داشته است. این خوشه‌ها بزرگ‌ترین ساختارهای شناختهشدهٔ بستهشده با گرانش در جهاناند.
- ۳۱ شهریور ۱۴۰۴خوشههای کهکشانی و ماده تاریکخوشههای کهکشانی از صدها تا هزاران کهکشان تشکیل شده‌اند و بیشتر جرم آن‌ها از ماده تاریک است؛ مادهای که نمیبینیم و فقط از اثر گرانشیاش آن را میشناسیم.
- ۴ مهر ۱۴۰۳خوشههای کهکشانیخوشهٔ کهکشانی ساختاری است از صدها تا هزاران کهکشان که با گرانش به هم بستهاند؛ کهکشانهای کمشمارتر را گروه می‌نامند.
- ۸ تیر ۱۴۰۲خوشههای کهکشانیخوشههای کهکشانی بزرگ‌ترین ساختارهای شناختهشدهٔ کیهاناند که با گرانش به هم بسته ماندهاند. آن‌ها صدها تا هزاران کهکشان را همراه با گاز داغ و ماده تاریک در خود دارند.
تصویر روز ناسا
خوشه کهکشانی هیدرا۱۵ خرداد ۱۴۰۵
خوشه کهکشانی پاندورا۱۹ خرداد ۱۴۰۳
Galaxy Cluster Abell 370 and Beyond۲۱ شهریور ۱۴۰۲