رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

سال نوری Light-year

سال نوری یکای طول است: فاصله‌ای که نور در خلأ طی یک سال ژولیوسی می‌پیماید و حدود ۹٫۴۶ هزار میلیارد کیلومتر است؛ این یکا مدت سفر فضاپیما را تعیین نمی‌کند.

سال نوری
Paul Stansifer, and User:84user (see "source") / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

«این ستاره چهار سال نوری دور است» شبیه جمله‌ای دربارهٔ زمان شنیده می‌شود. اما اگر بپرسید چقدر طول می‌کشد به آن برسیم، هنوز اطلاعات کافی ندارید: با چه سرعتی و با چه وسیله‌ای؟ نام یکا فریبنده است. سال نوری اندازهٔ فاصله را می‌دهد؛ زمان لازم برای پیمودن آن فاصله، پرسشی دیگر است. همین جداسازی ساده، بسیاری از خبرهای سفر میان‌ستاره‌ای را خواناتر می‌کند.

به‌طور خلاصه

سال نوری (Light-year) یکای فاصله است، نه یکای زمان. تعریف آن بر سرعت نور در خلأ و یک سال قراردادی با ۳۶۵٫۲۵ روز تکیه دارد. مقدار کوتاه‌شدهٔ یک سال نوری حدود ۹٫۴۶ هزار میلیارد کیلومتر است. دیدن جرم دوردست با تأخیر نور همراه است، اما زمان رسیدن نور با زمان سفر یک فضاپیمای واقعی یکی نیست.

چرا در نام یکای طول، «سال» آمده است؟

سال نوری از ضرب سرعت در زمان تعریف می‌شود و حاصل این ضرب، طول است. اگر سرعتی بر حسب کیلومتر بر ثانیه را در مدت بر حسب ثانیه ضرب کنید، ثانیه حذف می‌شود و کیلومتر باقی می‌ماند. «سال» در این نام، مدت مبنای محاسبه را نشان می‌دهد؛ نتیجهٔ محاسبه یک فاصله است. مانند اینکه فاصلهٔ یک مسیر را با مسافت طی‌شدهٔ یک وسیله در مدتی معین تعریف کنید.

این تعریف فقط با نور در خلأ بیان می‌شود. سرعت نور در یک محیط مادی را نباید جای ثابت سرعت نور در خلأ گذاشت و همان یکا را انتظار داشت. همچنین سال نوری فاصلهٔ یک ستارهٔ خاص نیست؛ می‌توان فاصلهٔ هر جرمی را به این یکا نوشت، همان‌طور که کیلومتر به یک جادهٔ مشخص اختصاص ندارد. انتخاب سال نوری صرفاً برای خواناترکردن اندازه‌های بسیار بزرگ مفید است.

یک سال نوری چند کیلومتر است؟

یک سال نوری دقیقاً ۹۴۶۰۷۳۰۴۷۲۵۸۰٫۸ کیلومتر در قرارداد تعریف‌شده است. برای به‌دست‌آوردن آن، سال ژولیوسی با ۳۶۵٫۲۵ روز را در تعداد ثانیه‌های روز و سپس در سرعت نور ضرب می‌کنیم. هر روز مبنا ۸۶۴۰۰ ثانیه دارد؛ بنابراین مدت سال مبنا ۳۱۵۵۷۶۰۰ ثانیه می‌شود. سرعت نور در خلأ دقیقاً ۲۹۹۷۹۲۴۵۸ متر بر ثانیه است، نه صرفاً عدد گرد‌شدهٔ آموزشی.

برای خواندن یک خبر معمولاً این همه رقم لازم نیست. مقدار «حدود ۹٫۴۶ هزار میلیارد کیلومتر» مقیاس را خوب منتقل می‌کند. اما باید میان دقیق‌بودن قرارداد تبدیل و دقیق‌بودن اندازه‌گیری فاصله تفاوت گذاشت. اگر فاصلهٔ یک ستاره با عدم‌قطعیت اندازه‌گیری شده باشد، تبدیل آن به کیلومتر عدم‌قطعیت را از بین نمی‌برد. نوشتن رقم‌های فراوان، شاهدی برای دقیق‌ترشدن دادهٔ رصدی نیست؛ فقط ممکن است ظاهر عدد را جدی‌تر کند.

چرا سال تقویمی دلخواه را به کار نمی‌بریم؟

سال نوری به سال ژولیوسیِ قراردادی وابسته است، نه به طول سال تقویمی‌ای که روی تقویم دیوار می‌بینید. سال عادی و کبیسه نباید اندازهٔ یکای فاصله را هر بار تغییر دهند. قرارداد ثابت اجازه می‌دهد دو نفر در زمان‌ها و مکان‌های متفاوت، از یک مقدار یکسان حرف بزنند. اینجا «ژولیوسی» نام قرارداد مدت است و نباید آن را با انتخاب تقویم برای ثبت یک رویداد تاریخی مخلوط کرد.

ثابت سرعت نور نیز در دستگاه یکاهای SI مقدار دقیق تعریف‌کننده دارد. طبق توضیح BIPM، برای خود این مقدار تعریف‌شده عدم‌قطعیت اندازه‌گیری تعیین نمی‌شود. البته آزمایش واقعی و ابزار واقعی همچنان عدم‌قطعیت دارند؛ تعریف یکا با نتیجهٔ هر آزمایش یکی نیست. اگر می‌خواهید تبدیل را بازسازی کنید، نخست یکاها را کنار عدد بنویسید. خطا در متر و کیلومتر می‌تواند نتیجه را تغییر دهد، حتی وقتی همهٔ ضرب‌ها را درست انجام داده باشید.

نمودار مقایسهٔ فاصله‌ها در مقیاس حدود ده سال نوری پیرامون خورشید
نمودار مقایسهٔ فاصله‌ها در مقیاس حدود ده سال نوری پیرامون خورشید Paul Stansifer, and User:84user (see "source") / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

نمودار Paul Stansifer و 84user با مجوز CC BY-SA 3.0؛ مقیاس فاصله را نشان می‌دهد و ستاره‌ها برای نمایش بزرگ شده‌اند. شکل، عکس یک صحنهٔ آسمان نیست.

فاصلهٔ منظومه را با چه مثالی مقایسه کنیم؟

فاصلهٔ یک واحد نجومی مثال مناسبی برای پیوند مقیاس منظومه و سال نوری است. مقدار تعریف‌شدهٔ واحد نجومی در جدول JPL برابر ۱۴۹۵۹۷۸۷۰۷۰۰ متر است. تقسیم سال نوری بر این مقدار، حدود ۶۳۲۴۱ واحد نجومی می‌دهد. به همین دلیل سال نوری برای فاصلهٔ سیاره‌های منظومه معمولاً یکای درشتی است؛ مانند اندازه‌گیری طول یک اتاق با واحدی بسیار بزرگ‌تر از ساختمان.

نور برای پیمودن یک واحد نجومی حدود ۴۹۹ ثانیه، یعنی ۸ دقیقه و ۱۹ ثانیه، زمان می‌خواهد. این یک مثال بر اساس فاصلهٔ قراردادی است؛ فاصلهٔ واقعی زمین تا خورشید در طول مدار تغییر می‌کند. پس نباید زمان مثال را برای هر روز سال دقیقاً ثابت دانست. در هر تبدیل، روشن کنید از یک طول تعریف‌شده حرف می‌زنید یا از فاصلهٔ واقعی دو جسم در زمانی مشخص.

چرا فاصلهٔ ستاره با نگاه به گذشته پیوند دارد؟

نور برای رسیدن از ستاره به چشم ما زمان می‌خواهد؛ بنابراین مشاهدهٔ دوردست، دریافت اطلاعات دیررس است. پروکسیما قنطورس، نزدیک‌ترین همسایهٔ ستاره‌ای خورشید، حدود ۴٫۲ سال نوری دور است. این فاصله نشان می‌دهد نور آن در مقیاس چند سال در راه بوده است، نه اینکه خود ستاره را می‌توان با هر فضاپیمایی در چند سال دیدار کرد. فاصله و سرعت سفر را باید مستقل بدانیم.

برای یک مثال فرضی، ستاره‌ای در فاصلهٔ ۱۰۰ سال نوری را تقریباً به شکل ۱۰۰ سال پیش می‌بینیم. این بیان برای فهم تأخیر نور در مقیاس نزدیک مفید است، ولی ماشین زمان رفت‌وبرگشتی نمی‌سازد. ما پیام قدیمی را دریافت می‌کنیم؛ به محل و لحظهٔ انتشار آن منتقل نمی‌شویم. همچنین قدیمی‌بودن نور به‌تنهایی نمی‌گوید ستاره اکنون از بین رفته است؛ آن ادعا به اطلاعاتی دربارهٔ نوع و عمر ستاره نیاز دارد.

چرا فاصلهٔ کیهانی به توضیح بیشتری نیاز دارد؟

در فاصله‌های کیهان‌شناختی، انبساط فضا باعث می‌شود تعبیرهای مختلف فاصله را جدا کنیم. زمان سفر نور و فاصلهٔ امروزی الزاماً با همان تصویر سادهٔ یک مسیر ثابت یکی نمی‌شوند. اگر در خبری عدد بزرگی بر حسب سال نوری دیدید، بپرسید نویسنده کدام فاصله را منظور دارد. بدون این توضیح، مقایسهٔ آن عدد با سن جهان می‌تواند پرسشی بسازد که از مخلوط‌کردن تعریف‌ها ناشی شده است.

برای کاربرد روزمره، لازم نیست همهٔ تعریف‌های کیهان‌شناختی را حفظ کنید. کافی است تبدیل واحد را از مدل فاصله جدا نگه دارید: تبدیل سال نوری به کیلومتر یک قرارداد روشن است؛ تعیین فاصلهٔ یک جرم دوردست به رصد و مدل هم نیاز دارد. برای تمرین، جدول پارامترهای JPL را کنار ماشین‌حساب بگذارید و زمان پیمودن یک واحد نجومی را از تقسیم طول بر سرعت نور بازسازی کنید.

پرسش‌های رایج

  1. سال نوری واحد زمان است یا فاصله؟

    سال نوری یکای طول و فاصله است، هرچند واژهٔ «سال» در نام آن آمده است. این یکا از مسافت طی‌شدهٔ نور در خلأ طی یک سال تعریف‌شده به دست می‌آید. توضیح آموزشی ناسا همین تفاوت را بیان می‌کند. برای تعیین مدت سفر یک وسیله، علاوه بر فاصله، سرعت و شرایط سفر را هم باید بدانیم.

  2. مقدار دقیق یک سال نوری چقدر است؟

    یک سال نوری در قرارداد سال ژولیوسی برابر ۹۴۶۰۷۳۰۴۷۲۵۸۰٫۸ کیلومتر است؛ مقدار گرد‌شدهٔ رایج حدود ۹٫۴۶ هزار میلیارد کیلومتر است. محاسبه بر مدت ۳۶۵٫۲۵ روز و سرعت دقیق نور در خلأ تکیه دارد. پارامترهای JPL مبنای تبدیل را فراهم می‌کند. دقت تبدیل، به معنی بدون‌خطابودن اندازه‌گیری فاصلهٔ یک ستاره نیست.

  3. آیا کبیسه‌بودن سال، طول سال نوری را تغییر می‌دهد؟

    سال نوری با سال ژولیوسیِ ثابت و برابر ۳۶۵٫۲۵ روز تعریف می‌شود؛ به همین دلیل با عادی یا کبیسه‌بودن سال تقویمی تغییر نمی‌کند. راهنمای دستگاه‌های مرجع ناسا زمینهٔ قراردادهای زمانی را توضیح می‌دهد. این ثابت‌ماندن برای تبدیل یکا ضروری است؛ یکای فاصله نباید به تقویم روزمرهٔ کاربر یا سال ثبت محاسبه وابسته شود.

  4. آیا فضاپیما یک سال نوری را در یک سال طی می‌کند؟

    سال نوری زمان سفر فضاپیما را تعیین نمی‌کند؛ فاصله‌ای است که نور در خلأ طی یک سال مبنا می‌پیماید. فضاپیمای واقعی با همان سرعت حرکت نمی‌کند و مدت سفر به سرعت و مسیر وابسته است. تعریف ناسا دربارهٔ نور است. تبدیل فاصلهٔ ستاره به سال نوری، وعدهٔ سفر انسانی در همان تعداد سال نیست.

  5. آیا ستاره‌ای در فاصلهٔ صد سال نوری را در گذشته می‌بینیم؟

    برای مثال فرضی یک ستارهٔ نزدیک با فاصلهٔ ۱۰۰ سال نوری، نور دریافتی تقریباً ۱۰۰ سال در راه بوده است. بنابراین اطلاعاتی از گذشتهٔ ستاره دریافت می‌کنیم، اما این به‌تنهایی ثابت نمی‌کند ستاره اکنون خاموش شده است. معرفی ستاره‌ها در ناسا به شناخت عمر و ویژگی‌های ستاره‌ای کمک می‌کند؛ قدمت نور و سرنوشت ستاره دو پرسش متفاوت‌اند.

  6. نزدیک‌ترین ستاره به خورشید چند سال نوری دور است؟

    پروکسیما قنطورس نزدیک‌ترین همسایهٔ ستاره‌ای خورشید است و حدود ۴٫۲ سال نوری فاصله دارد. این عدد را منبع آموزشی ناسا برای مقایسهٔ فاصله‌های ستاره‌ای به کار می‌برد. سال نوری در اینجا طول مسیر را بیان می‌کند؛ عدد چندسالهٔ تأخیر نور را نباید برابر با مدت سفر یک فضاپیمای واقعی یا عمر خود ستاره گرفت.

منابع

  1. NASA What is a light-year · NASA
  2. NASA JPL Astrodynamic Parameters · NASA
  3. BIPM defining constants · BIPM
  4. NASA Reference Systems · NASA
  5. NASA GSFC nearest stars, educational archive · NASA
  6. NASA Stars overview · NASA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با سال نوری در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از سال نوری گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین