سازگاری چشم با تاریکی Dark adaptation

وقتی از اتاقی روشن به بیرون در شب می‌روید، چند لحظه چیزی نمی‌بینید و سپس به‌تدریج شکل‌ها پدیدار می‌شوند. این همان سازگاری چشم با تاریکی است که برای رصد ستاره‌ها اهمیت زیادی دارد.

روند سازگاری بیشتر در شبکیه رخ می‌دهد و باعث می‌شود چشم در تاریکی کامل، هزاران برابر حساس‌تر از زمان روشنایی روز شود.

چشم چطور به تاریکی عادت می‌کند؟

شبکیه دو نوع گیرندهٔ نور دارد: مخروط‌ها که برای دید رنگی و روز هستند و استوانه‌ها که برای دید در نور کم‌اند. در روشنایی، مادهٔ حساس به نور در استوانه‌ها به نام رودوپسین تجزیه می‌شود و فعالیتشان کم می‌شود. در تاریکی این ماده دوباره ساخته می‌شود و حساسیت استوانه‌ها بالا می‌رود. هم‌زمان مردمک چشم گشاد می‌شود تا نور بیشتری وارد شود.

مخروط‌ها زودتر، در حدود ده دقیقه، به حداکثر حساسیت خود می‌رسند ولی استوانه‌ها به زمان بیشتری، در حدود بیست تا سی دقیقه، نیاز دارند. در حدود چهل‌وپنج دقیقه سازگاری تقریباً کامل می‌شود.

چگونه در رصد از آن استفاده کنیم؟

برای رصد ستاره‌ها بهتر است حداقل بیست دقیقه در تاریکی بمانید. در این مدت از نور سفید و صفحهٔ روشن موبایل پرهیز کنید، چون چند ثانیه نور روشن بخشی از سازگاری را از بین می‌برد. نور قرمز کم‌سو کمترین آسیب را به سازگاری می‌زند، زیرا استوانه‌ها به نور قرمز حساسیت کمتری دارند. رصدگران برای خواندن نقشه (نقشهٔ آسمان) از چراغ قرمز استفاده می‌کنند.

چشم در مرکز دید، که مخروط‌ها بیشتر آنجا هستند، در تاریکی ضعیف‌تر است. به همین دلیل ستاره‌های کم‌نور را بهتر است با «دید غیرمستقیم» دید، یعنی کمی به کنار جسم نگاه کرد تا نور به ناحیهٔ پر از استوانه برسد. این روش در رصد با چشم غیرمسلح بسیار مفید است.

پرسش‌های رایج

### سازگاری چشم با تاریکی چقدر طول می‌کشد؟
معمولاً حدود بیست تا سی دقیقه برای حساسیت خوب و تا حدود چهل‌وپنج دقیقه برای سازگاری تقریباً کامل لازم است.

### چرا رصدگران از نور قرمز استفاده می‌کنند؟
نور قرمز به استوانه‌های شبکیه کمتر اثر می‌گذارد، پس سازگاری چشم با تاریکی را خراب نمی‌کند و می‌توان نقشه یا ابزار را دید.

### آیا نگاه به موبایل در شب سازگاری را از بین می‌برد؟
بله. نور سفید و آبی صفحه می‌تواند بخش زیادی از سازگاری را در چند ثانیه از بین ببرد. کم کردن نور و استفاده از حالت شب یا فیلتر قرمز کمک می‌کند.

### دید غیرمستقیم چیست؟
نگاه کردن به کنار جسم کم‌نور است تا تصویرش روی بخش‌های حساس‌تر شبکیه بیفتد. به این ترتیب ستاره‌های کم‌نور بهتر دیده می‌شوند.