دانشنامهرصد و ابزارمفهوم
مقیاس بورتل Bortle scale
مقیاس بورتل ردهبندی نهگانهٔ تاریکی آسمان شب بر پایهٔ نشانههای دیداری رصدگر است؛ ردهٔ ۱ سوی تاریک و ردهٔ ۹ سوی روشن شهری آن است، نه یک اندازهگیری دقیق برای همهٔ چشمها.

نقشه محل رصد را تاریک نشان میدهد، اما وقتی میرسید راه شیری پیدا نیست. شاید ماه بالاست، غبار نور را میپراکند یا بخش مناسبی از راه شیری هنوز در ارتفاع خوبی قرار ندارد. عدد نقشه و تجربهٔ همان شب دو گزارش متفاوتاند؛ مقیاس بورتل برای توصیف تجربهٔ مشاهده ساخته شده است.
بهطور خلاصه
مقیاس بورتل (Bortle scale) را جان ای. بورتل (John E. Bortle) در سال ۲۰۰۱ برای توصیف آسمان با چند نشانهٔ دیداری معرفی کرد. عدد کمتر به سوی تاریکتر مقیاس اشاره دارد، اما نامهایی مانند «روستایی» تضمین وضعیت هر روستا نیستند. ردهٔ بورتل، حد قدر چشم و عدد دستگاه سنجش روشنایی آسمان کمیت یکسانی نیستند. زمان، ماه، ابر، جهت و شرایط ناظر باید همراه گزارش بیایند.
نه رده برای توصیف تجربهٔ رصد
مقیاس بورتل تجربهٔ دیداری آسمان را از سوی بسیار تاریک تا مرکز شهر در نه رده توصیف میکند. بورتل در مقالهٔ فوریهٔ ۲۰۰۱ مجلهٔ اسکای اند تلسکوپ (Sky & Telescope) توضیح داد که دیدن کمنورترین ستاره به ناظر وابسته است؛ برای همین از ظاهر راه شیری، نور زمینه و ابرها نیز کمک گرفت.
| رده | نام توصیفی در مقیاس |
|---|---|
| ۱ | آسمان تاریک عالی |
| ۲ | آسمان تاریک معمول |
| ۳ | روستایی |
| ۴ | گذار روستا به حومه |
| ۵ | حومه |
| ۶ | حومهٔ روشن |
| ۷ | گذار حومه به شهر |
| ۸ | شهر |
| ۹ | مرکز شهر |
این نامها نشانی جغرافیایی نیستند. روستای کنار تأسیسات پرنور میتواند آسمان روشن داشته باشد و همهٔ بخشهای یک شهر هموضع نیستند. ردهٔ ۱ نیز به معنی نبود هر نوع نور طبیعی یا تضمین بهترین شب ممکن نیست.

تصویر: ESO/P. Horálek, M. Wallner؛ ترکیب نمایشی اثر آلودگی نوری بر جلوهٔ آسمان، نه مجموعهٔ اندازهگیری همزمان یا تضمین نمای چشم. مجوز: CC BY 4.0، از ویکیانبار.
نشانههای سوی تاریک، مانند ساختار راه شیری، با محوشدن تدریجی آن در سوی روشن تفاوت دارند. بااینحال، جدول را نباید به قول قطعی دیدن یک جرم یا شمار ثابتی از ستارهها تبدیل کرد.
یک رده را چگونه گزارش کنیم؟
گزارش مفید بورتل از چند نشانهٔ واقعی میآید، نه فقط انتخاب یک عدد از روی نقشه. «حد قدر چشم غیرمسلح» قدر کمنورترین ستارهای است که ناظر در شرایط مشخص تشخیص میدهد. تیزبینی، کوشش و سازگاری چشم با تاریکی بر آن اثر دارند؛ دو نفر میتوانند از یک محل گزارش یکسانی ندهند.
به جای نوشتن «آسمان عالی بود»، زمان، جهت نگاه، حضور ماه، ابر و جلوهٔ راه شیری را ثبت کنید. اگر نشانهها دقیقاً به یک رده نمیخورند، همان اختلاف را توضیح دهید. ساختن نمرهای مانند ۳٫۲ از یک داوری چشمی، دقت تازهای به مشاهده اضافه نمیکند.
SQM چه تفاوتی با بورتل دارد؟
دستگاه سنجش کیفیت آسمان (Sky Quality Meter یا SQM) روشنایی سطحی بخشی از آسمان را اندازه میگیرد، درحالیکه بورتل ردهبندی کیفی مشاهده است. خروجی متداول دستگاه «قدر بر ثانیهٔ قوسی مربع» است. در این قرارداد، عدد بزرگتر به زمینهٔ تاریکتر اشاره میکند؛ جهت افزایش آن با عدد بورتل برعکس است.
عدد دستگاه بدون نوع ابزار، زمان و جهت گزارش ناقصی است. مدلهای مختلف میدان حساسیت یکسانی ندارند؛ چراغ یا بخش روشن داخل میدان میتواند بر نتیجه اثر بگذارد. سنجش بالای سر نیز همهٔ افق و گنبدهای نوری اطراف را توصیف نمیکند.
پاسخ طیفی دستگاه عین چشم انسان یا دوربین نیست. بنابراین تبدیل عدد آن به ردهٔ بورتل یک رابطهٔ دقیق و همگانی ندارد. با روش و شرایط ثبتشده میتوان تغییرات را مقایسه کرد. مسئله زمانی پیش میآید که خروجی یک ابزار را بدون توجه به باند و میدانش، معادل تمام تجربهٔ دیدن آسمان بگیریم.
آسمان تاریک همیشه آسمان خوب نیست
تاریکی زمینه تنها یکی از ویژگیهای محل رصد است؛ شفافیت جو و دید نجومی را باید جدا بررسی کرد. شفافیت به عبور نور از جو مربوط است، اما دید نجومی به آشفتگی و لرزش یا پخش تصویر اشاره دارد. آسمانی تاریک میتواند ابری باشد و برای دیدن ستارهها نامناسب بماند.
ابر در محیط کمنور ممکن است جلوی نور آسمانی را بگیرد و دستگاه عدد تاریکتری نشان دهد. در محیط پرنور، ابر میتواند نور زمینی را بازپخش کند و زمینه را روشنتر سازد. پس تاریکترشدن عدد زیر ابر لزوماً خبر خوبی برای رصد نیست. اندازهگیریهای چندمحلی این تفاوت رفتار را نشان دادهاند.
ماه، غبار و نور نزدیک نیز بر مشاهده اثر میگذارند. پنهانشدن از چراغ مستقیم میتواند خیرگی را کم کند، حتی اگر روشنایی خود زمینه تغییر چندانی نکرده باشد. برای سازگاری چشم با تاریکی نیز زمان ثابت و تضمینی برای همهٔ افراد تعیین نکنید؛ محیط و شرایط ناظر اهمیت دارند.
عکس و نقشه چه میگویند؟
عکس معمولی و نقشهٔ آلودگی نوری، هرکدام اطلاعاتی دارند که با ردهٔ چشمی بورتل یکی نیست. نوردهی، تنظیم حساسیت و پردازش میتوانند تعداد ستارههای نمایان در عکس را تغییر دهند. تصویری پرجزئیات از یک آسمان شهری، دلیل تاریکبودن تجربهٔ بصری آن محل نیست.
دوربین کالیبره برای سنجش روشنایی آسمان با عکس خودکار گوشی فرق دارد. همچنین رنگ یک نقشه معمولاً نتیجهٔ مدل و فرضهای تبدیل است، نه مشاهدهٔ زندهٔ همان لحظه.
نقشهٔ آسمان تاریک فلکبین برای انتخاب اولیهٔ محل کاربرد دارد. ردهٔ نمایشدادهشده در این نقشه از تبدیل دادهٔ مدل روشنایی به دست میآید؛ آن را گزارش میدانی زندهٔ بورتل نخوانید. پس از انتخاب محل، وضعیت همان شب را جدا بررسی کنید.
از ایران چه چیزهایی را مقایسه کنیم؟
برای مقایسهٔ آسمان از ایران، حضور واقعی نشانهٔ رصد در همان فصل و جهت اهمیت دارد. راه شیری در همهٔ فصلها یک نما ندارد؛ ندیدن بخشی که هنوز زیر افق یا در ارتفاع کم است، آزمون آلودگی نوری محسوب نمیشود.
نقشهٔ آسمان کمک میکند بدانید چه چیزی باید در دسترس باشد. سپس اثر ارتفاع جرم، ابر و نور ماه را بررسی کنید. «کویر» نام یک محیط زمینی است و بهتنهایی ردهٔ بورتل یا نبود غبار را تضمین نمیکند. برای تمرین تفاوت جلوهٔ آسمان، آسماننما کنترل آموزشی بورتل دارد؛ این نمایش مدل کامل چشم و جو یا پیشبینی قطعی رؤیت نیست.
آسماننماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟پرسشهای رایج
در مقیاس بورتل عدد ۱ بهتر است یا ۹؟
در مقیاس بورتل، ردهٔ ۱ سوی تاریک و ردهٔ ۹ سوی روشن شهری است. برای رصد هدفهای گستردهٔ کمنور، زمینهٔ تاریکتر معمولاً کمک میکند، اما عدد بهتنهایی کیفیت کامل شب را نشان نمیدهد. ابر، شفافیت، ماه و ارتفاع جرم را جدا بررسی کنید. آسمان کمنورِ ابری میتواند برای ستارهبینی نامناسب باشد، حتی اگر دستگاه تاریکی بیشتری ثبت کند.
چگونه بورتل شهر خود را پیدا کنم؟
برای برآورد مقیاس بورتل در شهر، نقشهٔ روشنایی آسمان نقطهٔ شروع است و جای مشاهدهٔ همان محل را نمیگیرد. جهت، زمان، ماه، ابر و نشانههای واقعی آسمان را ثبت کنید. یک عدد واحد لزوماً همهٔ محلهها و افقها را توصیف نمیکند. اگر نشانهها میان ردهها متفاوتاند، شرح شرایط از انتخاب نمرهای با دقت ساختگی مفیدتر است.
آیا عدد SQM را دقیق به بورتل تبدیل میکنیم؟
مقیاس بورتل و عدد SQM یک کمیت نیستند و تبدیل دقیق همگانی ندارند. بورتل به نشانههای دیداری و ناظر تکیه دارد؛ دستگاه روشنایی سطحی میدان مشخصی را در باند پاسخ خودش میسنجد. با خروجی متداول قدر بر ثانیهٔ قوسی مربع، عدد بزرگتر به معنی زمینهٔ تاریکتر است. مقایسه به نوع ابزار، جهت و شرایط ثبت نیاز دارد.
میتوان از روی عکس، بورتل محل را تعیین کرد؟
مقیاس بورتل را نمیتوان فقط از روشنایی یک عکس معمولی با اطمینان تعیین کرد. زمان نوردهی، حساسیت دوربین، لنز و پردازش بر نتیجه اثر دارند و عکس پرستاره الزاماً تجربهٔ چشم را نشان نمیدهد. سنجش تصویری کالیبره روش جداگانهای است. برای ردهٔ دیداری، نشانههای آسمان و وضعیت ناظر و محیط باید همراه تصویر گزارش شوند.
چرا آسمان ابری گاهی تاریکتر اندازهگیری میشود؟
در تفسیر مقیاس بورتل و سنجش روشنایی، ابر همیشه یک اثر ندارد. در محیط کمنور میتواند نور آسمانی را بپوشاند و زمینه تاریکتر شود؛ در محیط پرنور ممکن است نور زمینی را بازپخش کند و آسمان را روشنتر نشان دهد. تاریکترشدن زیر ابر به معنی بهترشدن رصد نیست، چون نور خود ستارهها نیز پوشیده میشود.
ندیدن راه شیری یعنی آلودگی نوری زیاد است؟
در مقیاس بورتل، جلوهٔ راه شیری یکی از نشانههاست، اما نبود آن بهتنهایی علت را مشخص نمیکند. بخش موردنظر باید در فصل و ارتفاع مناسب قابلمشاهده باشد. ماه، ابر، غبار و نور مستقیم نزدیک هم بر تشخیص اثر دارند. ابتدا نقشهٔ آسمان و وضعیت محیط را بررسی کنید؛ سپس راه شیری را کنار نشانههای دیگر ارزیابی کنید.
آیا کویر همیشه بورتل ۱ است؟
در مقیاس بورتل، «کویر» معادل ردهٔ ۱ نیست. دوری از شهر میتواند نور مصنوعی را کم کند، اما چراغهای محلی، ماه، ابر و غبار بر نتیجه اثر دارند. ردهٔ مشاهده باید برای محل و شرایط مشخص گزارش شود. نقشهٔ تاریکی به برنامهریزی کمک میکند، ولی تضمین آسمان صاف، شفافیت بالا یا رؤیت یک جرم در شب سفر نیست.
منابع
- Introducing the Bortle Dark-Sky Scale · Sky & Telescope / John E. Bortle · 2001-02
- Rate Your Skyglow · Sky & Telescope
- How Dark Is Your Night Sky? · Sky & Telescope
- Sky Quality Meter · Unihedron
- SQM-L · Unihedron
- Night Sky Photometry with Sky Quality Meter, version 1.4 · Pierantonio Cinzano
- Measuring night sky brightness: methods and challenges · Hänel et al. / arXiv · 2017-09-27
- Worldwide variations in artificial skyglow · Kyba et al. / Scientific Reports · 2015-02-12
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از مقیاس بورتل گفتهاند.







