رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

تکانه Momentum

تکانه یا اندازه حرکت حاصل‌ضرب جرم در سرعت یک جسم است؛ کمیتی برداری که در غیاب نیروی خارجی پایسته می‌ماند و برای تحلیل برخورد و پیشرانهٔ موشک اهمیت دارد.

نام‌های دیگر: اندازه حرکت

تکانه
No-w-ay in collaboration with H. Caps / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · منبع تصویر

تکانه نشان می‌دهد متوقف کردن یک جسم متحرک چقدر دشوار است. کامیونی که آرام می‌رود به خاطر جرم زیاد تکانهٔ بزرگی دارد، و گلولهٔ کوچک به خاطر سرعت زیاد. رابطهٔ آن چنین است:

\vec p = m\,\vec v

یکای تکانه کیلوگرم متر بر ثانیه است. چون سرعت بردار است، تکانه هم جهت دارد. نیوتن قانون دوم خود را اصلاً با تکانه بیان کرد: نیرو برابر آهنگ تغییر تکانه است و رابطهٔ F = Δp/Δt نیروی میانگین در بازهٔ زمانی را می‌دهد.

پایستگی تکانه چیست؟

اگر بر دستگاهی نیروی خارجی وارد نشود، مجموع تکانهٔ آن ثابت می‌ماند. این از قانون سوم نیوتن نتیجه می‌شود و در برخوردها مهم است. در برخورد دو توپ بیلیارد، تکانهٔ کل پیش و پس از برخورد برابر است. در برخورد کشسان انرژی جنبشی هم پایسته است، و در برخورد ناکشسان (مثل چسبیدن دو جسم) بخشی از انرژی به گرما و تغییر شکل می‌رود، اما تکانه همچنان پایسته است.

کاربردهای تکانه

  • موشک: موشک گاز را با تکانهٔ زیاد به عقب می‌راند و خودش با تکانهٔ برابر به جلو می‌رود؛ معادلهٔ موشک از همین پایستگی می‌آید و برای فضا نیازی به هوا نیست.
  • کیسهٔ هوا و ناحیهٔ مچاله‌شونده: با طولانی‌تر کردن زمان توقف، نیروی برخورد کم می‌شود.
  • پرتاب‌ها، ضربهٔ بیسبال و پس‌زدن اسلحه
  • در کاوشگر فضایی با کمک گرانشی از تکانهٔ سیاره بهره می‌گیرد.

آیا نور هم تکانه دارد؟

بله؛ فوتون جرم ندارد ولی تکانه دارد، و همین تکانه فشار تابش می‌سازد. بادبان خورشیدی از همین اثر برای راندن فضاپیما بهره می‌گیرد. دُم دنبالهدارها هم تا حدی با فشار تابش و باد خورشیدی از خورشید دور می‌شود.

پرسش‌های رایج

  1. تکانه چیست؟

    تکانه حاصل‌ضرب جرم در سرعت است. هر چه جرم و سرعت بیشتر باشد، متوقف کردن جسم سخت‌تر است.

  2. پایستگی تکانه یعنی چه؟

    یعنی در دستگاهی بدون نیروی خارجی، مجموع تکانه ثابت می‌ماند. برای تحلیل برخورد‌ها و پیشرانهٔ موشک به کار می‌رود.

  3. چرا کیسهٔ هوا جان را نجات می‌دهد؟

    کیسهٔ هوا زمان توقف سر و بدن را بیشتر می‌کند. چون تغییر تکانه یکسان است، نیروی میانگین کم‌تر می‌شود.

  4. تکانه با انرژی جنبشی چه فرقی دارد؟

    تکانه برداری است و تکانهٔ کل دستگاه وقتی برآیند نیروی خارجی صفر یا در زمان برخورد ناچیز باشد پایسته می‌ماند. انرژی جنبشی نرده‌ای است و فقط در برخورد کشسان پایسته می‌ماند.

منابع

  1. 9.3 Conservation of Linear Momentum · OpenStax / Rice University

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از تکانه گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین