رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفضاپیما و اکتشاففضاپیما و تلسکوپ

موشک Rocket

موشک وسیله‌ای است که با شتاب‌دادن و بیرون‌راندن جرم، رانش می‌گیرد؛ موتور شیمیایی آن سوخت و اکسنده را همراه می‌برد و برای تولید رانش به هوای بیرون نیاز ندارد.

نام‌های دیگر: موشک فضایی، راکت، نحوه کار موشک

موشک
NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

اگر در فضا هوا نیست، موشک چه چیزی را هل می‌دهد؟ پاسخ، گاز یا جرمی است که خودش بیرون می‌راند. لازم نیست دیوار یا هوایی پشت موشک باشد.

به‌طور خلاصه

موشک با بیرون‌راندن جرم و تغییر تکانهٔ آن رانش می‌گیرد و در خلأ هم کار می‌کند. در موتور شیمیایی، سوخت و اکسنده دو جزء متفاوت‌اند و هر دو در مجموعهٔ پیشران سهم دارند. خاموش شدن موتور سرعت موجود را ناگهان صفر نمی‌کند. مرحله‌بندی جرم غیرضروری را کم می‌کند، ولی یک حکم مطلق دربارهٔ ناممکن بودن هر پرتاب بدون مرحله‌بندی نیست.

چرا موشک برای رانش به هوا نیاز ندارد؟

موشک به جرم خروجی نیرو وارد می‌کند و در واکنش، نیرویی در جهت مخالف می‌گیرد. این توصیف با پایستگی تکانه سازگار است: اگر اثر نیروهای بیرونی را کنار بگذاریم، تغییر حرکت موشک را باید همراه تغییر حرکت مادهٔ بیرون‌رانده‌شده حساب کنیم. هوا جزئی ضروری از این تبادل نیست.

نیروی وارد بر گاز و نیروی وارد بر موشک روی دو جسم متفاوت اثر می‌کنند. پس این دو نیرو یکدیگر را روی خود بدنه خنثی نمی‌کنند.

همچنین «حرکت در خلأ» با «تولید رانش» یکی نیست. جسمی که از قبل سرعت دارد برای ادامهٔ حرکت به هوای پشت سر یا موتور همواره روشن نیاز ندارد. موشک یکی از راه‌های تغییر سرعت با دفع جرم است؛ ادعای اینکه تنها وسیلهٔ قادر به حرکت در خلأ است، حرکت آزاد و شتاب‌گرفتن را با هم خلط می‌کند.

سوخت، اکسنده و پیشران چه تفاوتی دارند؟

در موتور شیمیایی معمول، سوخت با اکسنده واکنش می‌دهد و فرآورده‌های داغ در نازل شتاب می‌گیرند. اکسنده جزء دیگری از سامانه است و نباید آن را همان سوخت نامید. واژهٔ پیشران در این بحث مجموعهٔ مواد مصرفی برای تولید رانش، از جمله سوخت و اکسنده، را در بر می‌گیرد.

موتور مایع معمولاً این دو جزء را جدا ذخیره می‌کند و به محفظه می‌فرستد. در موتور جامد معمول، سوخت و اکسنده در پیشران جامد با هم قرار دارند. بنابراین تفاوت فقط در مایع یا جامد بودن یک مادهٔ منفرد نیست؛ شکل ذخیره، رساندن مواد و کنترل واکنش نیز اهمیت دارد.

وقتی در توضیح یک پرتابگر می‌خوانید «بخش زیادی از جرم آن سوخت است»، بپرسید آیا اکسنده را هم حساب کرده‌اند. جملهٔ دقیق‌تر اغلب دربارهٔ جرم پیشران است. همچنین مایع بودن به‌تنهایی تضمین نمی‌کند هر موتور هر تعداد بار روشن شود یا هر مقدار دلخواه رانش بدهد؛ این قابلیت‌ها به طراحی وابسته‌اند.

رانش چه فرقی با سرعت و شتاب دارد؟

رانش نیرو است، سرعت حالت حرکت را توصیف می‌کند و شتاب آهنگ تغییر سرعت است. بالا بودن رانش به‌تنهایی نمی‌گوید جسم در همان لحظه چه سرعتی دارد؛ جرم و نیروهای دیگر هم در تغییر حرکت سهم دارند.

بخش مهمی از رانش به آهنگ خروج جرم و سرعت آن نسبت به موشک مربوط است و اختلاف فشار خروجی با محیط هم سهم دارد. رابطهٔ زیر این دو سهم را جدا می‌کند: F رانش، ṁ شار جرمی، vₑ سرعت خروج، pₑ فشار خروج، pₐ فشار محیط و Aₑ مساحت خروجی است.

F=\dot{m}v_e+(p_e-p_a)A_e

در یک مثال کاملاً فرضی، شار جرمی را ۱۰ کیلوگرم بر ثانیه و سرعت خروج نسبی را ۲۰۰۰ متر بر ثانیه بگیریم. اگر سهم اختلاف فشار را صفر فرض کنیم، رانش ۲۰ هزار نیوتن می‌شود. این عدد مشخصات هیچ پرتابگر واقعی نیست؛ فقط نشان می‌دهد واحد کیلوگرم بر ثانیه ضرب در متر بر ثانیه، واحد نیرو می‌دهد.

کاهش فشار محیط می‌تواند رانش همان موتور را تغییر دهد، اما از این رابطه نمی‌توان نتیجه گرفت هر موتور در هر شرایطی «کارآمدتر» است. واژهٔ کارایی باید معیار مشخص داشته باشد و طراحی نازل هم اهمیت دارد. مقایسهٔ فنی با یک صفت کلی تمام نمی‌شود.

چرا مرحلهٔ خالی را جدا می‌کنند؟

مرحله‌بندی کمک می‌کند سازه و مخزنِ دیگر غیرضروری همراه بقیهٔ پرتابگر شتاب نگیرد. پس از مصرف پیشران یک بخش، نگه داشتن جرم آن می‌تواند کار مرحلهٔ بعد را دشوارتر کند. رها کردن این جرم، نسبت جرم مفید برای ادامهٔ تغییر سرعت را بهتر می‌کند؛ قرار نیست انرژی رایگان بسازد.

معادلهٔ ایدئال موشک همین وابستگی به سرعت خروج و نسبت جرم آغاز و پایان را توضیح می‌دهد. اما این تصویر ایدئال، اتلاف ناشی از گرانش و مقاومت هوا را کنار می‌گذارد. برای پیش‌بینی عملکرد واقعی باید مسیر و شرایط را هم حساب کرد؛ یک نسبت جرم به‌تنهایی نتیجهٔ هر پرتاب را تعیین نمی‌کند.

همچنین مرحله‌بندی را نباید قانون «بدون آن رسیدن به مدار ناممکن است» معرفی کرد. سود این روش دلیل کافی برای چنین حکم مطلقی نیست. پرسش دقیق‌تر این است که با موتور، جرم سازه، محموله و مسیر مشخص، چه تغییر سرعتی قابل دستیابی است. پاسخ به طراحی وابسته می‌ماند.

موشک ساتورن۵ در آغاز پرتاب آپولو۱۱، ۱۶ ژوئیهٔ۱۹۶۹
موشک ساتورن۵ در آغاز پرتاب آپولو۱۱، ۱۶ ژوئیهٔ۱۹۶۹ NASA / Wikimedia Commons · Public domain

این تصویر نمونه‌ای تاریخی از پرتابگر شیمیایی است؛ عکس مأموریت فعال امروز یا نمودار سازوکار رانش نیست.

با خاموش شدن موتور، فضاپیما می‌ایستد؟

خاموش شدن موتور رانش فعال آن را قطع می‌کند، نه سرعتی را که فضاپیما پیش‌تر به دست آورده است. نیروهای بیرونی همچنان می‌توانند حرکت را تغییر دهند. گرانش حتی در خلأ نیز وجود دارد؛ بنابراین ادامهٔ حرکت را نباید الزاماً حرکت روی خط راست با سرعت ثابت در کنار یک سیاره تصور کرد.

رسیدن به ارتفاع زیاد هم با قرار گرفتن در مدار یکسان نیست. برای مدار، شکل و اندازهٔ سرعت و جهت آن باید با مسیر مورد نظر سازگار باشد. تصویری که پرتابگر را فقط رو به بالا نشان می‌دهد، تمام مسئلهٔ مداری را توضیح نمی‌دهد. درک تفاوت ارتفاع و حالت حرکت، از حفظ کردن یک سرعت مداری بدون ذکر مدار مفیدتر است.

یک اصطلاح دیگر، تکانهٔ ویژه، به رانش در برابر مصرف پیشران مربوط است و معمولاً با ثانیه بیان می‌شود. واحد ثانیه نباید شما را به اشتباه بیندازد: این کمیت زمان روشن بودن موتور نیست.

گدارد چه چیزی را در تاریخ موشک تغییر داد؟

رابرت گدارد (Robert Goddard) نخستین موشک مایع خود را در ۱۶ مارس ۱۹۲۶ در اوبرن ماساچوست پرتاب کرد. این نمونهٔ تاریخی، گذار به کار با سامانهٔ پیشران مایع را نشان می‌دهد.

امروز نیز برای سنجیدن یک ادعا دربارهٔ پرتابگر، به جای بزرگ بودن شعله بپرسید چه جرمی با چه آهنگی خارج می‌شود، نیرو چقدر است و چه جرمی باید شتاب بگیرد. این پرسش‌ها مفهوم رانش را به دادهٔ قابل سنجش تبدیل می‌کنند.

مبدل واحدهای نجومیکیلومتر، واحد نجومی، سال نوری و پارسک را به هم برگردانید و ببینید نور چقدر در راه است.

پرسش‌های رایج

  1. آیا موشک گاز را به هوای پشت سر فشار می‌دهد؟

    موشک برای رانش به هوای پشت سر تکیه نمی‌کند؛ به مادهٔ خروجی شتاب می‌دهد و نیروی واکنش می‌گیرد. به همین دلیل در خلأ هم می‌تواند رانش تولید کند. نیروهای دوطرف روی گاز و بدنهٔ جداگانه اثر می‌کنند. شرح رانش موشک در ناسا گلن سهم تکانهٔ خروجی و فشار را توضیح می‌دهد.

  2. آیا سوخت و پیشران دقیقاً هم‌معنی‌اند؟

    در شرح موتور شیمیایی موشک، سوخت یکی از اجزاست و اکسنده جزء دیگری است. پیشران می‌تواند مجموعهٔ این مواد مصرفی را در بر بگیرد. گفتن جرم سوخت به جای کل پیشران ممکن است اکسنده را از حساب حذف کند. توضیح موتور مایع در ناسا گلن نقش جداگانهٔ مواد و رساندن آن‌ها به محفظه را نشان می‌دهد.

  3. آیا هر موتور مایع را می‌توان چند بار روشن کرد؟

    مایع بودن پیشران به‌تنهایی تضمین نمی‌کند موتور موشک چند بار روشن شود یا هر مقدار دلخواه رانش تولید کند. این توانایی‌ها به طراحی، سامانهٔ تغذیه و شرایط کار وابسته‌اند. در موتور جامد معمول نیز مواد با هم قرار دارند. معرفی موتور مایع در ناسا گلن را باید شرح یک خانوادهٔ فنی دانست، نه تضمین همهٔ قابلیت‌ها.

  4. آیا چندمرحله‌ای بودن شرط مطلق رسیدن به مدار است؟

    مرحله‌بندی موشک با حذف جرم سازهٔ غیرضروری به عملکرد کمک می‌کند، ولی نباید آن را به حکم مطلق ناممکن بودن هر طرح دیگر تبدیل کرد. امکان رسیدن به مسیر مورد نظر به سرعت خروج، جرم‌ها و اتلاف‌های مسیر بستگی دارد. معادلهٔ ایدئال موشک در ناسا گلن وابستگی به نسبت جرم را با فرض‌های مشخص توضیح می‌دهد.

  5. آیا تکانهٔ ویژه زمان کار موتور است؟

    تکانهٔ ویژهٔ موتور موشک سنجه‌ای مربوط به رانش نسبت به مصرف پیشران است و معمولاً با واحد ثانیه گزارش می‌شود. داشتن واحد زمان، آن را به مدت روشن بودن موتور تبدیل نمی‌کند. برای مقایسه باید تعریف کمیت را خواند. درس تکانهٔ ویژه در ناسا گلن رابطهٔ رانش، مصرف جرم و این واحد را شرح می‌دهد.

  6. نخستین پرتاب موشک مایع گدارد چه زمانی بود؟

    رابرت گدارد نخستین موشک مایع خود را در ۱۶ مارس ۱۹۲۶ در اوبرن ماساچوست پرتاب کرد. این تاریخ دربارهٔ نمونهٔ مایع اوست و نباید آن را آغاز همهٔ شکل‌های تاریخی موشک دانست. مرور تاریخی ناسا در سال ۲۰۲۱ رویداد و اهمیت آن در مسیر توسعهٔ پیشرانش مایع را توضیح می‌دهد.

منابع

  1. Rocket Thrust · NASA Glenn
  2. Liquid Rocket Engine · NASA Glenn
  3. Solid Rocket Engine · NASA Glenn
  4. Ideal Rocket Equation · NASA Glenn
  5. Specific Impulse · NASA Glenn
  6. Goddard’s first liquid-fueled rocket · NASA · 2021
  7. Rocket identity · Wikidata

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

پرتاب‌ها

پرتاب‌ها

پرتاب‌های پیش رو

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با موشک در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از موشک گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین