معادلهٔ موشک تسیولکوفسکی Tsiolkovsky rocket equation
معادلهٔ موشک تسیولکوفسکی در مدل ایدهآل و با سرعت مؤثر خروج ثابت میگوید ظرفیت تغییر سرعت پیشرانشی یک موشک برابر است با سرعت خروج گاز ضرب در لگاریتم طبیعی نسبت جرم آغازین به جرم پایانی. این رابطه نشان میدهد چرا رسیدن به فضا اینقدر سوخت میخواهد.
نامهای دیگر: معادله موشک، معادله موشک تسیولکوفسکی

معادلهٔ موشک مهمترین رابطه در طراحی فضاپیماست. کنستانتین تسیولکوفسکی، دانشمند روس، آن را در ۱۹۰۳ نوشت و بر پایهٔ همین رابطه اهمیت عملی موشک چندمرحلهای را نشان داد. رابطه به این شکل است:
این رابطه برای موشک ایدهآل با سرعت مؤثر خروج ثابت و بدون تلفات گرانش و پساست. در اینجا Δv ظرفیت تغییر سرعت پیشرانشی موشک، v_e سرعت خروج گازها نسبت به موشک، m₀ جرم موشک با سوخت و m_f جرم آن پس از سوختن سوخت است.
معادله چه میگوید؟
نکتهٔ اصلی معادله لگاریتم است: افزودن سرعت به موشک، سوخت را بهصورت نمایی زیاد میکند. برای دو برابر کردن Δv باید نسبت جرم را به توان دو برسانیم، نه اینکه دو برابر کنیم. در بسیاری از پرتابگرهای شیمیایی، پیشرانه سهمی نزدیک به ۹۰ درصد جرم آغازین دارد؛ مقدار دقیق به طراحی بستگی دارد.
برای رسیدن به مدار پایین زمین حدود ۹ تا ۹٫۵ کیلومتر در ثانیه Δv لازم است، که شامل غلبه بر گرانش و مقاومت هواست. بهترین سوختهای شیمیایی گاز را با سرعتی حدود ۳ تا ۴٫۵ کیلومتر در ثانیه بیرون میدهند. حاصل این دو رقم نسبت جرمی چندین برابر است.
چرا موشک چندمرحلهای میسازند؟
وقتی مرحلهٔ خالی را رها کنیم، جرم پایانی کاهش مییابد و Δv حاصل از هر مرحله به هم افزوده میشود. به همین دلیل مرحلههای جداشونده دارند. فالکون ۹ و موشکهای دیگر همه چندمرحلهاند. توضیح کلی موشک را در موشک ببینید.
ایدهٔ بهتر: سرعت خروج بیشتر
راه دیگر کم کردن سوخت، بالا بردن v_e است. موتورهای یونی گاز را با سرعت دهها کیلومتر در ثانیه میرانند و برای سفر بین سیارهها بسیار کممصرفاند، اما رانششان بسیار کوچک است و برای پرتاب از زمین کاربرد ندارد. مأموریتهای میانسیارهای هم Δv را از راههایی مثل کمک گرانشی و مدار انتقال هوهمان کم میکنند.
پرسشهای رایج
معادلهٔ موشک را چه کسی نوشت؟
کنستانتین تسیولکوفسکی در ۱۹۰۳ آن را بهدست آورد. ویلیام مور انگلیسی هم در ۱۸۱۳ رابطهای مشابه را بهدست آورده بود.
چرا موشک اینقدر سوخت میبرد؟
چون سوخت خودش هم باید شتاب بگیرد. هرچه سوخت بیشتر ببریم، وزن بیشتری برای شتاب دادن داریم و معادله نشان میدهد این رابطه نمایی است.
Δv چیست؟
Δv مجموع تغییر سرعتی است که فضاپیما در طول مأموریت باید بتواند بسازد. بهجای مسافت، سنجهٔ دشواری یک مأموریت همین عدد است.
آیا میتوان موشک تکمرحلهای ساخت؟
از نظر نظری شدنی است ولی بسیار دشوار، چون وزن سازه باید ناچیز باشد. در عمل همهٔ موشکهای مداری، چندمرحلهای یا با مرحلهٔ بازگشتپذیرند.
منابع
- Ideal Rocket Equation · NASA Glenn Research Center
آخرین بازبینی:
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از معادلهٔ موشک تسیولکوفسکی گفتهاند.







