لایه ازن Ozone layer

ازن مولکولی از سه اتم اکسیژن (O₃) است. بیشتر ازن جو، در بازهٔ حدود ۱۵ تا ۳۵ کیلومتری بالای سطح زمین جمع شده است و لایهٔ ازن را می‌سازد. غلظت آن حتی در این لایه هم بسیار کم است: اگر کل ازن را در فشار سطح زمین فشرده کنیم، فقط چند میلی‌متر ضخامت دارد.

لایهٔ ازن چه کاری می‌کند؟

این لایه بخش بزرگی از فرابنفش B و تقریباً همهٔ فرابنفش C را می‌گیرد. بدون آن، فرابنفش به سطح می‌رسید و به DNA آسیب می‌زد، سرطان پوست و آب‌مروارید را زیاد می‌کرد و بر اکوسیستم‌های دریایی اثر می‌گذاشت. جذب فرابنفش ازن خود استراتوسفر را هم گرم می‌کند (جو زمین).

سوراخ ازن چیست؟

در دههٔ ۱۹۸۰ دانشمندان کاهش شدید ازن را بالای جنوبگان در بهار قطب جنوب کشف کردند، که «سوراخ ازن» نام گرفت. علت اصلی، ترکیب‌های کلردار و برم‌دار مانند CFCها بود که در یخچال‌ها و افشانه‌ها به کار می‌رفتند. در دمای پایین و ابرهای قطبی استراتوسفری، این مواد ازن را تجزیه می‌کنند.

پروتکل مونترال و بهبود لایه

کشورها در سال ۱۹۸۷ پروتکل مونترال را برای حذف این مواد امضا کردند و موفق شد غلظت مواد زیان‌بار کم شود. بر پایهٔ ارزیابی‌های سازمان ملل، لایهٔ ازن در حال بهبود است و پیش‌بینی می‌شود در بیشتر جهان تا حدود ۲۰۴۰، بر فراز قطب شمال تا حدود ۲۰۴۵ و بر فراز جنوبگان تا حدود ۲۰۶۶ به سطح سال ۱۹۸۰ برگردد.

ازن و اقلیم

سوراخ ازن با گرمایش جهانی و اثر گلخانه‌ای یکی نیست، هرچند CFCها هم گازهای گلخانه‌ای‌اند. ازن نزدیک سطح زمین یک آلاینده است، نه محافظ.

پرسش‌های رایج

### لایهٔ ازن چیست؟
بخشی از استراتوسفر با ازن زیاد که فرابنفش خورشید را جذب می‌کند.

### سوراخ ازن چطور درست شد؟
با رها شدن CFCها و ترکیب‌های مشابه که در استراتوسفر کلر آزاد می‌کنند و ازن را تجزیه می‌کنند.

### آیا لایهٔ ازن ترمیم می‌شود؟
بله، پس از پروتکل مونترال لایه آرام آرام بهبود می‌یابد؛ پیش‌بینی می‌شود تا میانهٔ قرن (بر فراز جنوبگان تا حدود ۲۰۶۶) به حالت سال ۱۹۸۰ برگردد.

### سوراخ ازن باعث گرمایش زمین است؟
نه. این دو مسئلهٔ جدا هستند، هرچند بعضی مواد مشترک‌اند.