رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهزندگیمفهوم

دی‌ان‌ای DNA

دی‌ان‌ای مولکول بلندی است که دستورالعمل ساختن و کار کردن همهٔ جانداران را در خود دارد؛ این مولکول به شکل دو رشتهٔ پیچیده به‌دور هم (مارپیچ دوگانه) در یاخته‌ها نگهداری می‌شود.

نام‌های دیگر: ژنوم

دی‌ان‌ای
brian0918™ / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

دی‌ان‌ای (DNA، دئوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید) مولکولی زنجیره‌ای است که اطلاعات وراثتی جانداران را ذخیره می‌کند. در یاخته‌های هسته‌دار، بیشتر دی‌ان‌ای در هسته قرار دارد؛ باکتری‌ها هسته ندارند و دی‌ان‌ای آن‌ها در ناحیه‌ای از یاخته به نام نوکلئوئید جای دارد.

دی‌ان‌ای را می‌توان مانند کتاب دستور پخت بزرگی دید که با چهار حرف نوشته شده است. مجموعهٔ کامل این دستورها را ژنوم می‌نامند.

## ساختار دی‌ان‌ای چگونه است؟
دی‌ان‌ای از دو رشتهٔ بلند ساخته شده که مانند نردبانی پیچ‌خورده یک مارپیچ دوگانه می‌سازند. ستون‌های کناری نردبان از قند و فسفات هستند و پله‌ها را جفت‌هایی از چهار «باز» می‌سازند: آدنین (A)، تیمین (T)، گوانین (G) و سیتوزین (C). آدنین همیشه با تیمین و گوانین همیشه با سیتوزین جفت می‌شود. همین قاعدهٔ جفت‌شدن، کپی‌برداری دقیق را ممکن می‌کند.

ساختار مارپیچ دوگانه را در سال ۱۹۵۳ جیمز واتسون و فرانسیس کریک پیشنهاد کردند و داده‌های پراش پرتو ایکس روزالیند فرانکلین و موریس ویلکینز در این کار نقش بزرگی داشت.

## دی‌ان‌ای چه کاری می‌کند؟
دی‌ان‌ای دستور ساخت پروتئین‌ها و آر‌ان‌ای‌های کارکردی را نگه می‌دارد. در ژن‌های پروتئین‌ساز، ترتیب بازها با رمز ژنتیکی به ترتیب آمینواسیدهای پروتئین ترجمه می‌شود: نخست نسخه‌ای از آر‌ان‌ای ساخته می‌شود و سپس یاخته از روی آن پروتئین می‌سازد. برخی ژن‌ها آر‌ان‌ای‌هایی می‌سازند که خودشان کارکرد دارند و به پروتئین ترجمه نمی‌شوند.

هنگام تقسیم یاخته، دی‌ان‌ای کپی می‌شود تا هر یاختهٔ تازه نسخهٔ کامل خود را داشته باشد. گاهی در این کپی اشتباهی رخ می‌دهد؛ این تغییرها که جهش نام دارند، مادهٔ خام تکامل هستند.

## ژنوم انسان چقدر بزرگ است؟
یک مجموعهٔ ۲۳تایی از کروموزوم‌های انسان حدود سه میلیارد جفت باز دارد. یاختهٔ معمول بدن دو مجموعه، یعنی ۲۳ جفت کروموزوم و در مجموع حدود شش میلیارد جفت باز، دارد. نزدیک به ۲۰ هزار ژن سازندهٔ پروتئین در آن شناخته شده؛ اما بخش بزرگی از ژنوم کار دیگری دارد، مثلاً تنظیم این‌که کدام ژن کجا و کی روشن شود.

پرسش‌های رایج

  1. دی‌ان‌ای مخفف چیست؟

    دی‌ان‌ای مخفف «دئوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید» (Deoxyribonucleic acid) است. این نام از قند دئوکسی‌ریبوز موجود در ساختار مولکول می‌آید.

  2. چرا دی‌ان‌ای هر آدم منحصربه‌فرد است؟

    چون دی‌ان‌ای هر کس ترکیبی از مادهٔ وراثتی پدر و مادر است و جهش‌های تازه هم به آن اضافه می‌شود. دو انسان نامرتبط تنها در کمتر از یک درصد ژنوم با هم تفاوت دارند، و این تفاوت‌ها در بسیاری از روش‌های شناسایی ژنتیکی به کار می‌روند؛ دوقلوهای همسان و محدودیت‌های نمونه‌برداری از مواردی‌اند که تفسیر نتیجه را پیچیده می‌کنند.

  3. آیا همهٔ جانداران دی‌ان‌ای دارند؟

    همهٔ جانداران سلولی، از جمله گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و باکتری‌ها، دی‌ان‌ای دارند. برخی ویروس‌ها به جای دی‌ان‌ای ژنوم آر‌ان‌ای دارند؛ ویروس‌ها ساختار سلولی ندارند.

  4. دی‌ان‌ای در کدام بخش یاخته است؟

    در یاخته‌های جانوری و گیاهی، بیشتر دی‌ان‌ای در هسته جای دارد. مقدار کمی هم در میتوکندری و در گیاهان در سبزدیسه‌ها است. در باکتری‌ها هسته نیست و دی‌ان‌ای در درون یاخته قرار دارد.

منابع

  1. Genome · NIH, National Human Genome Research Institute
  2. Gene · NIH, National Human Genome Research Institute

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

اخبار نجوم

در خبرها

در چنین روزی

در تاریخ علم

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با دی‌ان‌ای در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از دی‌ان‌ای گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین