دانشنامهجرم آسمانی
دیانای DNA
دیانای مولکول بلندی است که دستورالعمل ساختن و کار کردن همهٔ جانداران را در خود دارد؛ این مولکول به شکل دو رشتهٔ پیچیده به‌دور هم (مارپیچ دوگانه) در یاخته‌ها نگهداری میشود.
نام‌های دیگر: ژنوم
دیانای (DNA، دئوکسیریبونوکلئیکاسید) مولکولی زنجیره‌ای است که اطلاعات وراثتی جانداران را ذخیره می‌کند. هر یاختهٔ هسته‌دار نسخه‌ای از این اطلاعات را در هستهٔ خود دارد و باکتریها آن را آزادانه در درون یاخته نگه می‌دارند.
دیانای را می‌توان مانند کتاب دستور پخت بزرگی دید که با چهار حرف نوشته شده است. مجموعهٔ کامل این دستورها را ژنوم می‌نامند.
## ساختار دیانای چگونه است؟
دیانای از دو رشتهٔ بلند ساخته شده که مانند نردبانی پیچ‌خورده یک مارپیچ دوگانه می‌سازند. ستون‌های کناری نردبان از قند و فسفات هستند و پله‌ها را جفت‌هایی از چهار «باز» می‌سازند: آدنین (A)، تیمین (T)، گوانین (G) و سیتوزین (C). آدنین همیشه با تیمین و گوانین همیشه با سیتوزین جفت میشود. همین قاعدهٔ جفت‌شدن، کپی‌برداری دقیق را ممکن می‌کند.
ساختار مارپیچ دوگانه را در سال ۱۹۵۳ جیمز واتسون و فرانسیس کریک پیشنهاد کردند و داده‌های پراش پرتو ایکس روزالیند فرانکلین و موریس ویلکینز در این کار نقش بزرگی داشت.
## دیانای چه کاری می‌کند؟
دیانای دستور ساخت پروتئین‌ها را نگه می‌دارد. ترتیب بازها در یک بخش از آن، یعنی یک ژن، با رمز ژنتیکی به ترتیب آمینواسیدهای یک پروتئین ترجمه میشود. نخست از روی ژن یک نسخهٔ آرانای ساخته میشود و سپس یاخته از روی آن پروتئین می‌سازد.
هنگام تقسیم یاخته، دیانای کپی میشود تا هر یاختهٔ تازه نسخهٔ کامل خود را داشته باشد. گاهی در این کپی اشتباهی رخ می‌دهد؛ این تغییرها که جهش نام دارند، مادهٔ خام تکامل هستند.
## ژنوم انسان چقدر بزرگ است؟
ژنوم انسان حدود سه میلیارد جفت باز دارد و در ۲۳ جفت کروموزوم بسته‌بندی شده است. نزدیک به ۲۰ هزار ژن سازندهٔ پروتئین در آن شناخته شده؛ اما بخش بزرگی از ژنوم کار دیگری دارد، مثلاً تنظیم این‌که کدام ژن کجا و کی روشن شود.
## پرسش‌های رایج
### دیانای مخفف چیست؟
دیانای مخفف «دئوکسیریبونوکلئیکاسید» (Deoxyribonucleic acid) است. این نام از قند دئوکسیریبوز موجود در ساختار مولکول میآید.
### چرا دیانای هر آدم منحصربهفرد است؟
چون دیانای هر کس ترکیبی از مادهٔ وراثتی پدر و مادر است و جهشهای تازه هم به آن اضافه میشود. دو انسان نامرتبط تنها در کمتر از یک درصد ژنوم با هم تفاوت دارند، اما همین تفاوت کوچک برای شناسایی هر فرد کافی است.
### آیا همهٔ جانداران دیانای دارند؟
بیشتر جانداران از جمله گیاهان، جانوران، قارچها و باکتریها دیانای دارند. برخی ویروسها به جای آن از آرانای برای نگهداری اطلاعات ژنتیکی استفاده میکنند.
### دیانای در کدام بخش یاخته است؟
در یاختههای جانوری و گیاهی، بیشتر دیانای در هسته جای دارد. مقدار کمی هم در میتوکندری و در گیاهان در سبزدیسهها است. در باکتریها هسته نیست و دیانای در درون یاخته قرار دارد.