رویداد بزرگ اکسیژن‌سازی Great Oxidation Event

رویداد بزرگ اکسیژن‌سازی (GOE) تغییر بزرگی در تاریخ زمین بود. پیش از آن جو تقریباً بی‌اکسیژن بود. در این رویداد مقدار اکسیژن جو از ناچیز به حدی رسید که همچنان در رسوب‌ها دیده می‌شود. این تغییر در یک شب رخ نداد؛ طی صدها میلیون سال، از حدود ۲٫۴ تا ۲ میلیارد سال پیش، گسترش یافت.

## اکسیژن از کجا آمد؟
منبع اصلی اکسیژن فتوسنتز سیانوباکتری‌ها بود. این میکروب‌ها، که تودهٔ آنها را در استروماتولیت‌ها می‌بینیم، از نور برای ساختن قند استفاده می‌کردند و اکسیژن را پسماند آزاد می‌کردند. نخست این اکسیژن با موادی مانند آهن محلول در اقیانوس واکنش می‌داد و خودش از میان می‌رفت. زنگ آهن حاصل در لایه‌های رسوبی «سازندهای آهن نواری» که امروز مهم‌ترین منبع سنگ آهن جهان هستند، جمع شد. وقتی این «مخزن‌ها» پر شدند، اکسیژن آزاد در جو ماند و فزونی گرفت.

## پیامدهای آن چه بود؟
- تغییر شیمی زمین: سنگ‌ها و رسوب‌های سطحی اکسید شدند و معدنی‌های تازه پدید آمد.
- بحران برای بی‌هوازی‌ها: اکسیژن برای بسیاری از جانداران آن زمان سمی بود. گروه‌های بسیاری از میان رفتند یا به محیط‌های بی‌اکسیژن پناه بردند. به همین دلیل گاهی آن را «فاجعهٔ اکسیژن» می‌نامند.
- سردی شدید: گمان می‌رود اکسیژن متان، که گازی گلخانه‌ای بود، را از میان برد و در پی آن یخبندان‌های بزرگ پدید آمد. این به‌ویژه با دوران یخبندان هورونی ارتباط داده می‌شود.
- زمینهٔ جانداران پیچیده: تنفس هوازی انرژی بسیار بیشتری می‌دهد و بعدها یاخته‌های هسته‌دار و جانوران را ممکن کرد. لایهٔ ازن هم که از اکسیژن ساخته شد، پرتو فرابنفش را تا حدی بازداشت.

## چقدر درباره آن مطمئنیم؟
نشانه‌های اصلی تغییرها در ایزوتوپ‌های گوگرد، رسوب‌های آهن و سنگ‌های قدیمی است. دانشمندان زمان دقیق آغاز فتوسنتز اکسیژن‌زا و میزان اکسیژن در هر دوره را بحث می‌کنند. برخی‌ها بر وجود «نسیم‌های» اکسیژن پیش از رویداد اصلی تأکید دارند.

## پرسش‌های رایج
### رویداد بزرگ اکسیژن‌سازی چه زمانی رخ داد؟
حدود ۲٫۴ میلیارد سال پیش آغاز شد و چند صد میلیون سال ادامه یافت.

### چرا به آن فاجعهٔ اکسیژن می‌گویند؟
چون برای جانداران بی‌هوازی آن زمان اکسیژن سمی بود و بسیاری از آنها در پی این تغییر از میان رفتند یا محدود شدند.

### چه جانداری اکسیژن جو را ساخت؟
سیانوباکتری‌ها با فتوسنتز. اکسیژن امروز هم بیشتر حاصل فتوسنتز جلبک‌ها، باکتری‌ها و گیاهان است.

### آیا از آن زمان اکسیژن ثابت ماند؟
نه. پس از رویداد بزرگ، اکسیژن جو دوباره پایین آمد و حدود یک میلیارد سال در سطحی کم ماند. تنها حدود ۸۰۰ تا ۴۰۰ میلیون سال پیش به سطح امروزی نزدیک شد.