فرابنفش Ultraviolet

فرابنفش (UV) را «ماوراء بنفش» هم می‌نامند. طول موجش از حدود ۱۰ تا ۴۰۰ نانومتر است و خورشید مهم‌ترین چشمهٔ آن در زندگی روزمره است. یوهان ریتر در سال ۱۸۰۱ آن را کشف کرد، چون کلرید نقره در ناحیه‌ای فراتر از بنفش خورشید زودتر تیره می‌شد.

انواع فرابنفش و اثر آن‌ها

فرابنفش به سه گروه تقسیم می‌شود. UVA ضعیف‌ترین است و بیشتر آن به زمین می‌رسد و پوست را پیر می‌کند. UVB تندتر است، آفتاب‌سوختگی می‌آورد و به ساخته شدن ویتامین D کمک می‌کند. UVC خطرناک‌ترین است و جو آن را کامل مهار می‌کند. فرابنفش به DNA آسیب می‌زند و بیش‌ازحد آن خطر سرطان پوست را بالا می‌برد. برای همین کرم ضدآفتاب و عینک مناسب مهم است.

نقش ازن

لایهٔ ازن در بالای جو بخش بزرگی از UVB و همهٔ UVC را جذب می‌کند و زندگی روی زمین را ممکن می‌سازد. کاهش این لایه در دههٔ ۱۹۸۰ نگرانی جهانی شد و پیمان‌هایی برای حذف مواد مخرب آن بسته شد. دربارهٔ آن در لایهٔ ازن بخوانید.

فرابنفش در نجوم

ستاره‌های بسیار داغ و جوان بیشترین نورشان در فرابنفش است. جو زمین آن را جذب می‌کند، پس برای دیدنش به تلسکوپ فضایی مثل هابل نیاز است. فرابنفش در مطالعهٔ ستارگان تازه‌متولد، گاز میان‌ستاره‌ای، شفق و جو سیاره‌ها کاربرد دارد. خورشید نیز در فرابنفش شدید چهره‌ای متفاوت دارد و زبانه‌ها و تاج آن را نشان می‌دهد. خورشید و تاج خورشیدی را ببینید.

کاربردها

کاربردهای فرابنفش شامل ضدعفونی آب و هوا، تشخیص اسکناس جعلی، پلیس علمی و درمان برخی بیماری‌های پوستی است. ضدعفونی با نور UVC انجام می‌شود که میکروب‌ها را غیرفعال می‌کند ولی برای انسان خطرناک است.

پرسش‌های رایج

### چرا نمی‌توانیم فرابنفش را ببینیم؟
چشم انسان به طول موج‌های بین حدود ۳۸۰ تا ۷۵۰ نانومتر حساس است. فرابنفش کوتاه‌تر از این محدوده است، هرچند برخی حشرات و پرندگان آن را می‌بینند.

### آیا در روز ابری هم فرابنفش می‌رسد؟
بله. ابرها بخشی از فرابنفش را عبور می‌دهند و ممکن است در روز ابری هم آفتاب‌سوختگی رخ دهد.

### لایهٔ ازن چه کار می‌کند؟
لایهٔ ازن بخش خطرناک فرابنفش خورشید را جذب می‌کند و مانع رسیدن آن به سطح زمین می‌شود.

### نور سیاه چیست؟
نور سیاه چراغی است که فرابنفش نزدیک به بنفش می‌تاباند و برخی مواد را فلورسان می‌کند، مثل جوهرهای مخصوص.