زباله‌های فضایی Space debris

از زمان پرتاب اسپوتنیک-۱ در سال ۱۹۵۷، هزاران ماهواره و موشک به مدار رفته‌اند و بسیاری از آن‌ها پس از پایان کار در مدار مانده‌اند. زباله‌های فضایی هر چیز ساخته‌شدهٔ دست بشر و غیرفعال در مدار زمین را شامل می‌شوند و به‌دلیل سرعت بسیار زیاد، حتی خرده‌ای کوچک می‌تواند آسیب جدی بزند.

چه مقدار زباله در مدار است؟

شبکه‌های ردیابی حدود ۴۰ هزار جسم در مدار را پیگیری می‌کنند که حدود ۱۱ هزارتایشان ماهوارهٔ فعال است. بر پایهٔ مدل‌های آژانس فضایی اروپا (گزارش ۲۰۲۵)، حدود ۵۴ هزار جسم بزرگ‌تر از ده سانتی‌متر، حدود ۱٫۲ میلیون قطعه بین یک تا ده سانتی‌متر و بیش از ۱۴۰ میلیون ذرهٔ کوچک‌تر از یک سانتی‌متر در مدار وجود دارد. بیشترین تراکم در مدار نزدیک زمین، در ارتفاع‌های چند صد تا هزار و اندکی کیلومتر، و در مدار زمین‌ایستا دیده می‌شود.

چرا زباله‌های فضایی خطرناک‌اند؟

در مدار نزدیک زمین اجرام با سرعتی حدود ۷ تا ۸ کیلومتر در ثانیه می‌چرخند. برخورد دو جسم با چنین سرعتی انرژی انفجاری دارد؛ یک ذرهٔ رنگ می‌تواند شیشهٔ فضاپیما را ترک بیندازد. ایستگاه فضایی بین‌المللی برای فرار از قطعه‌های بزرگ‌تر گاه مدار خود را تغییر می‌دهد. برخورد ماهوارهٔ ایریدیوم با ماهوارهٔ از کار افتادهٔ روسی کاسموس در ۲۰۰۹ و آزمایش ضدماهوارهٔ چین در ۲۰۰۷ هزاران قطعهٔ تازه ساختند.

آیا زنجیرهٔ برخوردها ممکن است؟

سندروم کسلر سناریویی است که در آن برخوردها زباله‌های بیشتری می‌سازند و آن‌ها برخوردهای تازه، تا وقتی که بخشی از مدارها بی‌استفاده شود. افزایش شمار ماهواره‌ها در صورت‌های فلکی مانند استارلینک نگرانی‌ها را بیشتر کرده است. راه‌حل‌ها شامل فرود فعال ماهواره‌ها پس از پایان عمر، کاهش انفجارهای مداری، رعایت قاعدهٔ بازگشت از مدار در ۲۵ سال (که در مقررات تازه‌تر به ۵ سال کاهش یافته است) و پاک‌سازی فعال زباله است.

پرسش‌های رایج

### زباله‌های فضایی چیست؟
زباله‌های فضایی هر جسم غیرفعال ساخت انسان در مدار زمین است، مانند ماهواره‌های خاموش، مراحل موشک و تکه‌های حاصل از برخورد.

### زباله‌های فضایی چقدر خطرناک‌اند؟
زباله‌های فضایی با سرعتی نزدیک ۷ تا ۸ کیلومتر بر ثانیه حرکت می‌کنند، پس حتی قطعه‌ای چند میلی‌متری می‌تواند به ماهواره یا فضاپیما آسیب بزند.

### زباله‌های فضایی چگونه از بین می‌روند؟
در مدارهای پایین، کشش جو به‌تدریج اجرام را فرود می‌آورد و در جو می‌سوزند. در مدارهای بالا این روند هزاران سال یا بیشتر طول می‌کشد.

### آیا می‌توان زباله‌های فضایی را جمع کرد؟
فناوری‌هایی مانند بازوی رباتیک، تور و بادبان در حال آزمایش‌اند، اما پاک‌سازی انبوه هنوز پرهزینه است و بیشتر تلاش‌ها بر جلوگیری از ساخت زبالهٔ تازه متمرکز است.