رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفضاپیما و اکتشاففضاپیما و تلسکوپ

ماهواره Satellite

ماهواره در این کاربرد دستگاهی ساخت انسان است که در مدار یک جرم آسمانی حرکت می‌کند و برای کارهایی مانند ارتباطات، ناوبری، پایش زمین و پژوهش به فضا فرستاده می‌شود.

نام‌های دیگر: ماهواره مصنوعی

اسپوتنیک-۱
Soyuz235 / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

گوشی شما مسیر خیابان بعدی را پیدا می‌کند، پیش‌بینی هوا جابه‌جایی ابرها را نشان می‌دهد و تصویری از یک توفان دوردست به دستتان می‌رسد. بخشی از این اطلاعات از دستگاه‌هایی می‌آید که بالای جو حرکت می‌کنند. ماهوارهٔ مصنوعی (Artificial satellite) لازم نیست شبیه بشقاب‌های روی پشت‌بام باشد؛ آن بشقاب، گیرندهٔ زمینی است. خود ماهواره باید در محیط فضا دوام بیاورد و هم‌زمان کار مشخصی انجام دهد.

به‌طور خلاصه

ماهوارهٔ مصنوعی دستگاهی است که انسان آن را در مدار قرار می‌دهد؛ قمر طبیعی مانند ماه زمین، ساختهٔ انسان نیست. ماهواره با سرعت جانبی و تحت اثر گرانش پیوسته سقوط می‌کند، اما مسیرش می‌تواند دور زمین ادامه یابد. هدف مأموریت تعیین می‌کند کدام مدار و ابزار مناسب‌اند. پایان عمر نیز به برنامهٔ دفع نیاز دارد، زیرا دستگاه خاموش همچنان می‌تواند در مدار بماند.

ماهواره چرا به زمین نمی‌افتد؟

ماهواره در مدار هم در حال سقوط است، ولی حرکت جانبی کافی باعث می‌شود هنگام سقوط از سطح خمیدهٔ زمین عقب نماند. تصور کنید توپی را افقی پرتاب می‌کنید: هرچه سرعت بیشتر باشد، دورتر فرود می‌آید. اگر جو و برخورد با ناهمواری‌ها را کنار بگذاریم و سرعت مناسب باشد، مسیر سقوط می‌تواند به گرد زمین بپیچد. این تصویر، شهودی از مدار می‌دهد؛ دستور ساخت پرتابگر نیست.

پس گرانش در ارتفاع ماهواره ناپدید نشده است. همان نیرویی که مسیر را خم می‌کند، برای گردش لازم است. اگر گرانش ناگهان حذف می‌شد، دستگاه به حرکت در راستای مماس ادامه می‌داد. تعبیر «بیرون از جاذبه» برای معرفی مدار زمین نادرست است و فهم بی‌وزنی را هم دشوار می‌کند.

موتور نیز لازم نیست در تمام لحظه‌های گردش روشن باشد. پرتابگر و مانورهای مداری سرعت مناسب را فراهم می‌کنند؛ پس از آن، اصلاح مسیر یا جبران مقاومت رقیق جو ممکن است به پیشران نیاز داشته باشد. کنترل جهت بدنه با تغییر مدار یکی نیست: ممکن است دستگاه همان مسیر را طی کند، اما برای روکردن آنتن به زمین یا پنل به خورشید، جهت خود را تنظیم کند.

چرا همهٔ ماهواره‌ها در یک مدار نیستند؟

بهترین مدار به کاری بستگی دارد که ماهواره باید انجام دهد. ماهواره‌ای که جزئیات سطح زمین را تصویربرداری می‌کند، نیازهایی متفاوت از دستگاهی دارد که باید پیوسته به یک ناحیه ارتباط بدهد. ارتفاع، شیب مدار نسبت به استوای زمین و شکل مسیر، روی پوشش و زمان بازدید دوباره اثر می‌گذارند.

خانوادهٔ مدارمزیت برای یک مأموریتمحدودیت قابل توجه
پایین زمینفاصلهٔ کمتر برای تصویربرداری و ارتباطحرکت سریع نسبت به ناظر و عبورهای محدود
قطبی یا نزدیک قطبیدسترسی به عرض‌های جغرافیایی گوناگونمشاهدهٔ یک محل در گذرهای جداگانه
زمین‌ثابتدید پیوسته به بخش بزرگی از زمینفاصلهٔ زیاد و پوشش نامناسب نواحی قطبی

خورشیدآهنگ نیز نام یک انتخاب مداری برای عبور با شرایط روشنایی نسبتاً مشابه است. این ویژگی مقایسهٔ تصویرهای یک منطقه در روزهای مختلف را آسان‌تر می‌کند. بنابراین هواشناسی فقط به دستگاه‌های زمین‌ثابت محدود نیست؛ مدارهای قطبی هم اطلاعات مکمل مهمی می‌دهند.

کدام ماهواره از زمین ثابت دیده می‌شود؟

ماهوارهٔ زمین‌ثابت در مداری دایره‌ای و روی صفحهٔ استوا می‌گردد که دوره‌اش با یک روز نجومی برابر است. ارتفاع این مدار حدود ۳۵٬۷۸۶ کیلومتر بالای سطح زمین است؛ فاصله از مرکز زمین عدد دیگری خواهد بود. در این حالت، گردش ماهواره با چرخش زمین هماهنگ می‌شود و برای ناظر زمینی جهت آن تقریباً ثابت می‌ماند.

مدار زمین‌همگام مفهوم گسترده‌تری دارد: شرط اصلی آن دورهٔ هماهنگ با چرخش زمین است. اگر مدار مایل یا بیضوی باشد، دستگاه الزاماً بر فراز یک نقطه ثابت نمی‌ماند. زمین‌ثابت حالتی خاص از این خانواده است، نه نام دیگر تمام اعضای آن.

دستگاه در مدار به چه اجزایی نیاز دارد؟

ماهواره علاوه بر محمولهٔ اصلی، سامانه‌هایی برای توان، ارتباط، کنترل و دوام در محیط فضا می‌خواهد. محموله همان بخشی است که هدف مأموریت را انجام می‌دهد؛ مثلاً دوربین زمین‌نگر یا تجهیزات مخابراتی. بدنه و سامانه‌های پشتیبان باید امکان کارکرد آن محموله را فراهم کنند.

پنل‌های خورشیدی در بسیاری از مأموریت‌های نزدیک زمین برق تولید می‌کنند و باتری می‌تواند زمان عبور از سایه را پوشش دهد. مقدار انرژی محدود است؛ دستگاه نمی‌تواند همهٔ ابزارها و فرستنده‌ها را بدون توجه به توان در دسترس روشن نگه دارد. کنترل دما هم مهم است، زیرا قطعه‌ها باید در محدودهٔ مناسب کار کنند.

آنتن داده را به زمین می‌رساند و فرمان را دریافت می‌کند. حسگرها و عملگرها در کنترل جهت کمک می‌کنند تا دوربین به هدف یا آنتن به گیرنده رو کند. یک ماهواره ممکن است از نظر ابزار علمی سالم باشد، اما مشکل توان یا ارتباط، استفاده از دادهٔ آن را مختل کند.

مدل کروی اسپوتنیک ۱ با چهار آنتن بلند
مدل کروی اسپوتنیک ۱ با چهار آنتن بلند Soyuz235 / Wikimedia Commons · Public domain

این مدل اسپوتنیک ۱ است؛ عکسِ جسم اصلی در مدار نیست. شکل سادهٔ آن یادآوری می‌کند که ماهواره الزاماً پنل‌های بزرگ و بدنهٔ جعبه‌ای ندارد.

دادهٔ ماهواره چگونه به زندگی روزمره می‌رسد؟

دادهٔ مداری معمولاً پس از دریافت و پردازش زمینی به یک خدمت قابل استفاده تبدیل می‌شود. ماهوارهٔ هواشناسی خودِ پیش‌بینی روزهای آینده نیست؛ اندازه‌گیری‌هایش به سامانه‌ای می‌رسد که اطلاعات منابع مختلف را کنار هم می‌گذارد. به همین ترتیب، یک تصویر سطح زمین برای تشخیص تغییر جنگل یا خشکی به مقایسه و تفسیر نیاز دارد.

پس از خاموش‌شدن چه اتفاقی می‌افتد؟

ماهوارهٔ خاموش فوراً از مدار ناپدید نمی‌شود و برنامهٔ پایان عمر باید از زمان طراحی در نظر گرفته شود. در مدارهای پایین، مقاومت جو می‌تواند ارتفاع را کم کند، اما زمان این فرایند به مدار و ویژگی‌های دستگاه بستگی دارد. پایین‌آوردن برنامه‌ریزی‌شدهٔ مدار ممکن است بازورود را سریع‌تر و قابل مدیریت‌تر کند.

در ارتفاع‌های بیشتر، راهکار می‌تواند انتقال به مدار دفع باشد. انجام موفق آن به سامانهٔ سالم و ذخیرهٔ کافی پیشران وابسته است؛ همهٔ ماهواره‌ها الزاماً به مقصد مناسب نمی‌رسند. خاموش‌کردن ایمن و کم‌کردن احتمال شکستن نیز بخشی از کاهش زباله‌های فضایی است.

برای سنجیدن خبر یک ماهوارهٔ تازه، سه چیز را جدا بپرسید: هدفش چیست، در چه مداری کار می‌کند و برای پایان مأموریت چه برنامه‌ای دارد؟ نام و تصویر پرتاب به‌تنهایی پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌دهد.

پرسش‌های رایج

  1. ماهواره با قمر چه فرقی دارد؟

    ماهواره در معنای عام به جسمی در مدار جرم دیگر گفته می‌شود و می‌تواند طبیعی یا مصنوعی باشد. در کاربرد رایج فارسی، ماهواره معمولاً دستگاه ساخت انسان است؛ این صفحه نیز همین دامنه را دارد. ماه زمین قمر طبیعی است، اما دستگاه مخابراتی یا زمین‌نگر که انسان در مدار می‌گذارد، ماهوارهٔ مصنوعی است.

  2. آیا ماهواره بدون موتور از مدار خارج می‌شود؟

    ماهواره برای ادامهٔ هر دور گردش الزاماً به موتور روشن نیاز ندارد؛ گرانش مسیر حرکت آن را خم می‌کند. بااین‌حال، اصلاح مدار و جبران پسای جو ممکن است پیشران بخواهد. در مدار پایین، کاهش تدریجی ارتفاع می‌تواند سرانجام به بازورود منجر شود، اما زمان آن برای همهٔ ماهواره‌ها یکسان نیست.

  3. آیا همهٔ ماهواره‌ها از زمین دیده می‌شوند؟

    دیدن ماهواره از زمین به روشنایی، ارتفاع، مسیر عبور و وضعیت روشن‌شدن دستگاه با نور خورشید بستگی دارد. داشتن مدار دور زمین به معنی رؤیت آسان با چشم نیست. همچنین ماهوارهٔ دیده‌شده الزاماً در همان لحظه بالای سر شما ثابت نمی‌ماند؛ دستگاه‌های مدار پایین نسبت به زمینهٔ ستاره‌ها جابه‌جا می‌شوند.

  4. چرا آنتن بعضی ماهواره‌ها ثابت می‌ماند؟

    آنتن زمینی می‌تواند رو به یک ماهوارهٔ زمین‌ثابت ثابت بماند، زیرا آن ماهواره در مدار دایره‌ای استوایی با دورهٔ یک روز نجومی می‌گردد. ارتفاع این مدار حدود ۳۵٬۷۸۶ کیلومتر از سطح زمین است. هر مدار زمین‌همگام لزوماً این ثبات را ندارد؛ شکل و شیب مدار هم باید شرایط مناسب داشته باشند.

  5. ماهواره انرژی خود را از کجا می‌گیرد؟

    بسیاری از ماهواره‌های نزدیک زمین از پنل خورشیدی برق می‌گیرند و انرژی را برای زمان عبور از سایه در باتری نگه می‌دارند. سامانهٔ توان باید نیاز محموله، رایانه و ارتباط را تأمین کند. این برق با پیشران یکی نیست؛ تولید برق به‌تنهایی به معنی امکان انجام نامحدود مانورهای مداری نیست.

  6. آیا ماهوارهٔ خراب حتماً در جو می‌سوزد؟

    ماهوارهٔ خراب الزاماً به‌سرعت وارد جو نمی‌شود. زمان افت مدار به ارتفاع و مقاومت جو و ویژگی‌های دستگاه بستگی دارد؛ بعضی دستگاه‌ها مدت زیادی در مدار می‌مانند. مأموریت‌های بالاتر ممکن است برای انتقال به مدار دفع طراحی شوند. کاهش زبالهٔ فضایی به برنامه و اجرای موفق پایان عمر نیاز دارد، نه فقط خاموش‌شدن ماهواره.

منابع

  1. What Is a Satellite? · NASA
  2. Types of orbits · ESA
  3. Planetary Orbits · NASA
  4. Mitigating space debris generation · ESA
  5. Space debris by the numbers · ESA Space Debris Office
  6. Spacecraft Classification · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

پرتاب‌ها

پرتاب‌ها

پرتاب‌های پیش رو

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با ماهواره در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ماهواره گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین